Lời nói đầu
Chúng ta đang tiến dần đến một xã hội tốt đẹp hơn và bớc quá độ đi lên Chủ
Nghĩa Xã Hội là cần thiết. Và trong thời kỳ quá độ, chúng ta lựa chọn mô hình kinh
tế tổng quát mà Đảng ta đã đề ra: chủ trơng cho phép sử dụng nhiều hình thức kinh
tế, khai thác mọi khả năng của các thành phần kinh tế, trong đó kinh tế quốc doanh
giữ vai trò chủ đạo. Thực chất là phát triển nền kinh tế thị trờng có sự quản lý của
Nhà nớc theo định hớng Xã Hội Chủ Nghĩa. Thực tế đã chứng minh nền kinh tế thị
trờng có những đóng góp to lớn thúc đẩy phát triển kinh tế, tuy nhiên những khuyết
tật mà nó gây ra cũng không nhỏ, cần có bàn tay của Nhà nớc. Cũng nh nền kinh tế
kế hoạch hóa tập trung đã đem lại thành công không nhỏ nh mô hình của Liên Xô cũ
nhng nhợc điểm lớn là không tôn trọng quy luật cung cầu. Vì vậy sự kết hợp giữa hai
mô hình kinh tế này là hoàn toàn hợp lý, phát huy đợc u điểm , khắc phục đợc nhợc
điểm của hai mô hình kinh tế trên. Trong mô hình kinh tế hỗn hợp này, thành phần
kinh tế nhà nớc giữ vai trò hết sức quan trọng trong việc bình ổn nền kinh tế. Việc
nghiên cứu về vai trò của nó giúp ta hiểu đợc ý nghĩa to lớn về cả hai mặt lý luận và
thực tiễn.
Về mặt lý luận: giúp ta nắm bắt, hiểu đợc cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác-
Lênin và đặc biệt là quan điểm của Lênin về nền kinh tế nhiều thành phần.
Về mặt thực tiễn: khẳng định đợc tính đúng đắn trong sự lựa chọn của Đảng và
nhà nớc là phát triển nền kinh tế thị trờng có sự điều tiết của nhà nớc.
Trong đề án, ngoài phần mở đầu và kết luận, nói chung gồm bốn phần chính
sau:
Phần I : Lý luận chung về kinh tế nhà nớc.
Phần II : Tính tất yếu và nội dung vai trò chủ đạo của thành phần
kinh tế nhà nớc.
Phần III: Thực trạng vai trò chủ đạo của nền kinh tế nhà nớc ở
Việt Nam hiện nay.
Phần IV: Những giải pháp tăng cờng vai trò chủ đạo của kinh tế
nhà nớc hiện nay.
2
Phần I. Lý luận chung về Kinh tế Nhà nớc

Kinh tế nhà nớc bao gồm các doanh nghiệp nhà nớc (kinh tế quốc doanh), các
tài sản thuộc sở hữu nhà nớc (đất đai, tài nguyên khoáng sản, hệ thống ngân hàng, tài
chính, dự trữ quốc gia...), các dịch vụ công cộng do nhà nớc đảm nhiệm... Nh vậy các
doanh nghiệp nhà nớc là một bộ phận chủ yếu nhất của kinh tế nhà nớc.
Cần phân biệt sở hữu nhà nớc và thành phần kinh tế nhà nớc. Phạm trù sở hữu
nhà nớc rộng hơn phạm trù thành phần kinh tế nhà nớc. Thành phần kinh tế nhà nớc
trớc hết phải thuộc sở hữu nhà nớc. Nhng sở hữu nhà nớc có thể do các thành phần
kinh tế khác sử dụng. Ngợc lại, thuộc sở hữu nhà nớc không phải là kinh tế nhà nớc,
chẳng hạn nhà nớc góp vốn cổ phần thông qua liên doanh, liên kết, gọi là thành phần
kinh tế t bản nhà nớc.
Kinh tế thị trờng trớc hết là các doanh nghiệp nhà nớc và doanh nghiệp cổ phần
đợc hình thành trên cơ sở:
- Nhà nớc đầu t xây dựng.
- Quốc hữu hóa các doanh nghiệp t bản t nhân.
- Góp cổ phần khống chế với các doanh nghiệp t nhân.
Ngoài ra với bản chất nhà nớc Xã Hội Chủ Nghĩa, nhà nớc xác định đất đai, tài
nguyên thiên nhiên, tài chính, ngân hàng... do nhà nớc nắm giữ, chi phối, để điều
tiết, định hớng sự phát triển kinh tế xã hội.
Kinh tế nhà nớc thuộc sở hữu nhà nớc, sản xuất kinh doanh theo nguyên tắc
hạch toán kinh tế, thực hiện phân phối theo lao động và hiệu quả sản xuất kinh
doanh. Theo chủ trơng của Đảng ta, kinh tế nhà nớc cần tập trung vào những ngành,
những lĩnh vực trọng yếu nh kết cấu hạ tầng kinh tế xã hội, hệ thống tài chính, ngân
4
hàng, những cơ sở nh sản xuất kinh doanh, thơng mại dịch vụ quan trong, những cân
đối lớn, chủ yếu của nền kinh tế và thực hiện vai trò chủ đạo trong nền kinh tế thị tr-
ờng.
Nh chúng ta đã biết nền tảng, cơ sở kinh tế cho kinh tế nhà nớc giữ vững vai trò
chủ đạo chính là các doanh nghiệp nhà nớc. Có các loại doanh nghiệp nhà nớc sau:
- Loại doanh nghiệp sản xuất kinh doanh vì lợi ích công cộng
+ Sản xuất hàng hóa quốc phong an ninh nh sản xuất vũ khí, quân trang, quân

xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội. Ta dùng cơ chế thị trờng, sử dụng các
hình thức và phơng pháp quản lý của kinh tế thị trờng để kích thích sản xuất,
khuyến khích tinh thần năng động, sáng tạo của ngời lao động, giải phóng
sức sản xuất, thúc đẩy công nghiệp hóa, hiện đại hóa, nhng là để đi lên chủ
nghĩa xã hội, không để cho thị trờng phát triển theo con đờng chủ nghĩa t
bản.
- Về chế độ sở hữu: Dới chủ nghĩa t bản, nền tảng của chế độ sở hữu là sở hữu
t nhân t bản chủ nghĩa. Còn ở nớc ta hiện nay, cũng thực hiện đa dạng hóa
các hình thức sở hữu, nhng trên cơ sở chế độ công hữu về các t liệu sản xuất
chủ yếu.
- Các thành phần kinh tế: Dới chủ nghĩa t bản, nền kinh tế có nhiều thành
phần (có cả kinh tế nhà nớc, liên doanh, kinh tế t bản nhà nớc... ) nhng do
nhà nớc t sản quản lý và do t bản t nhân chi phối, kinh tế t nhân là chủ đạo.
Còn ở nớc ta hiện nay cũng co nhiều thành phần kinh tế, trong đó có cả kinh
tế t bản t nhân nhng do nhà nớc xã hội chủ nghĩa quản lý, kinh tế nhà nớc giữ
vai trò chủ đạo, kinh tế nhà nớc cùng với kinh tế tập thể ngày càng trở thành
nền tảng vững chắc.
6
- Về chế độ quản lý: Trong thời đại ngày nay, kinh tế thị trờng t bản chủ nghĩa
và kinh tế thị trờng định hớng xã hội chủ nghĩa đều cần có sự quản lý của
nhà nớc, không muốn để cho bàn tay vô hình là thị trờng chi phối. T bản
cũng phải làm thế, thậm chí ở nhiều nớc còn can thiệp khá mạnh. Điều khác
nhau ở đây là bản chất hai nhà nớc. Nhà nớc của họ là nhà nớc t sản, dân chủ
t sản, bảo vệ lợi ich của thiểu số giai cấp t sản, những ngời có của. Còn
chúng ta là nhà nớc xã hội chủ nghĩa thật sự của dân, do dân, vì dân và do
Đảng cộng sản Việt Nam lãnh đạo, bảo vệ lợi ích của đại đa số nhân dân lao
động. Về quản lý thì xu thế của kinh tế thị trờng t bản chủ nghĩa chủ yếu vẫn
là tự do cạnh tranh, vẫn là cá lớn nuốt cá bé, hình thành các công ty siêu
quốc gia, xuyên quốc gia, các tập đoàn lớn cạnh tranh nhau quyết liệt. Còn
của ta có sự quản lý của nhà nớc để kết hợp tính định hớng và cân đối của kế

trờng, sự phân hóa giàu nghèo là khó tránh khỏi, phải chấp nhận, nhng phải
hạn chế nó. Phải chăm lo tiến bộ và công bằng xã hội ngay trong quá trình
phát triển kinh tế, chứ không phải đến khi kinh tế phát triển mới lo chính
sách xã hội .Nhiều nớc trên thế giới đang đòi nhà nớc dành 20% ngân sách
cho chính sách xã hội thì từ lâu tỷ lệ đó ở ta đa là 28 %; chính sách xoá đói
giảm nghèo của ta đợc thế giới rất hoan nghênh.Chúng ta giữ gìn đạo đức và
bản sắc văn hoá dân tộc ,xây dựng quan hệ giữa con ngời với con ngời có
tình yêu thơng lẫn nhau ; không phải tất cả chỉ vì tiền.
Đó là các điểm giống nhau và khác nhau giữa kinh tế thị trờng t bản chủ nghĩa
và kinh tế thị trờng định hớng xã hội chủ nghĩa. Chủ trơng của Đảng ta về vấn đề này
là sự thể hiện rõ t duy, quan niệm của Đảng ta về sự phù hợp giữa quan hệ sản xuất
với tính chất và trình độ của lực lợng sản xuất. Đây là điểm mới và là mô hình kinh tế
tổng quát của chúng ta trong thời kỳ quá độ.
8
Mặc dù cha có một mô hình chủ nghĩa xã hội hoàn chỉnh để nghiên cứu thực
tiễn, nhng có thể khẳng định sự lựa chọn mô hình của Đảng và Nhà nớc ta là hoàn
toàn đúng đắn để thực hiện nội dung định hớng Xã hội chủ nghĩa: Quá trình thực
hiện dân giàu, nớc mạnh, tiến lên hiện đại trong một xã hội nhân dân làm chủ, nhân
ái, có văn hoá, có kỉ cơng, xoá bỏ áp bức, bất công, tạo điều kiện cho mọi ngời có
cuộc sống ấm no, tự do , hạnh phúc.
9
Phần II. Tính tất yếu và nội dung vai trò chủ đạo của thành phần Kinh tế Nhà
nớc
Những yêu cầu khách quan đòi hỏi kinh tế Nhà nớc phải nắm giữ vai trò chủ
đạo trong nền kinh tế:
Thứ nhất : Kinh tế Nhà nớc là con đẻ của Nhà nớc, đợc Nhà nớc trực tiếp
quản lí và giúp đỡ, có điều kiện hơn các thành phần khác.Nó cũng là công cụ quan
trọng để Nhà nớc can thiệp vào nền kinh tế, giúp nhà nớc thực hiện chức năng quản lí
vĩ mô nền kinh tế, đảm bảo nền kinh tế phát triển theo định hớng XHCN.
Thứ hai : Trong nền kinh tế thị trờng các chủ thể kinh doanh đều vì mục

thống nhất. Lựa chọn chiến lợc phát triển quốc gia trong những điều kiện mới , nhất
thiết phải tính đến quá trình toàn cầu hoá và khu vực hoá kinh tế. Điều này lại một
lần nữa cần đến bàn tay của Nhà nớc.
Nh đã phân tích, trong nền kinh tế thị trờng, kinh tế nhà nớc giữ vai trò chủ
đạo là tính tất yếu , cũng nh trong giai đoạn hiện nay phải phát triển nền kinh tế thị
trờng định hớng XHCN do những yêu cầu khách quan:
Về phơng diện kinh tế , có thể khái quát rằng, lịch sử phát triển của sản xuất
và đời sống xã hội của nhân loại đã và đang trải qua hai kiểu tổ chức kinh tế thích
ứng với trình độ phát triển của lực lợng sản xuất và phân công lao động xã hội , hai
thời đại kinh tế khác hẳn nhau về chất đó là : thời đại kinh tế tự nhiên , tự cung tự cấp
; và thời đại kinh tế hàng hoá, mà giai đoạn cao của nó đợc gọi là kinh tế thị trờng.
Kinh tế tự nhiên là kiểu tổ chức kinh tế xã hội đầu tiên của nhân loại . Đó là
phơng thức sinh hoạt kinh tế ở trình độ thấp ban đầu là sử dụng những tặng vật của tự
nhiên và sau đó đợc thực hiện thông qua những tác động trực tiếp vào tự nhiên để tạo
ra những giá trị sử dụng trong việc duy trì sự sinh tồn của con ngời.Nó đợc bó hẹp
11
trong mối quan hệ tuần hoàn khép kín giữa con ngời và tự nhiên.Kinh tế tự nhiên lấy
quan hệ trực tiếp giữa con ngời và tự nhiên , mà tiêu biểu là giữa lao động và đất đai
làm nền tảng .Hoạt động kinh tế đó gắn liền với hoạt động sinh tồn, với kinh tế nông
nghiệp tự cung tự cấp. Nó đã tồn tại và thống trị trong các xã hội cộng sản nguyên
thuỷ, chiếm hữu nô lệ , phong kiến và tuy không còn giữ địa vị thống trị nhng vẫn
còn tồn tại trong xã hội t bản cho đến ngày nay. Kinh tế tự nhiên hiện vật ,sinh tồn,
tự cung, tự cấp, tự gắn liền với kém phát triển và lạc hậu.
Kinh tế hàng hoá bắt đầu bằng kinh tế hàng hoá đơn giản, ra đời từ khi chế
độ cộng sản nguyên thuỷ tan rã, dựa trên hai tiền đề cơ bản là có sự phân công lao
động xã hội và có sự tách biệt về kinh tế do chế độ sở hữu khác nhau về t liệu sản
xuất .Chuuyển từ kinh tế tự nhiên , tự cung , tự cấp sang kinh tế hàng hoá là bớc
chuyển sang thời đại kinh tế của sự phát triển, thời đại văn minh của nhân loại. Trong
lịch sử phát triển của mình, vị thế kinh tế hàng hoá dần đợc đổi thay: từ chỗ nh là
kiểu tổ chức kinh tế - xã hội không phổ biến , không hợp thời trong xã hội chiếm hữu