Sử dụng grap trong giảng dạy chương III và IV – Sinh học 10 Nâng cao

***************************************************************
I. LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI
Đổi mới phương pháp dạy học là nhiệm vụ cấp bách của nghành giáo dục nước ta hiện nay và
trong tương lai.
Hiện nay việc chuyển hóa những thành tựu của rất nhiều nghành khoa học kĩ thuật khác nhau
vào giảng dạy là một tiềm năng vô tận tạo nên sức mạnh cho công nghệ dạy học hiện đại. Trong
đó đáng chú ý là việc chuyển hóa những thành tựu toán học và công nghệ thông tin(ví dụ phần
mềm: Power point, Flash, Violet….)vào dạy học. Trong đó tiếp cận – chuyển hóa lí thuyết grap
toán học thành phương pháp dạy học sinh học là một trong những hướng có nhiều triển vọng và
dần được sử dụng nhiều trong những năm gần đây.
Việc chuyển hóa grap toán học vào dạy sinh học có nhiều thuận lợi trong việc mô hình hóa, hệ
thống hóa kiến thức, giúp cho học sinh có một điểm tựa tâm lý rất quan trọng trong việc lĩnh hội
tri thức, học sinh tự thiết lập các grap trong não, học sinh dễ dàng hiểu sâu cái bản chất nhất, chủ
yếu nhất, quan trọng nhất của nội dung học tập, rèn luyện năng lực tư duy cho học sinh khái
quát. Đây là hoạt động có hiệu quả lâu dài, ảnh hưởng đến khả năng tư duy và hoạt động trong
suốt cuộc đời của mỗi học sinh. Mặt khác tế bào học là môn khoa học nghiên cứu cấu tạo và
chức năng của các thành phần cấu tạo nên tế bào, đặc biệt là các cơ chế và mối quan hệ của
chúng nên việc sử dụng grap trong hệ thống hóa kiến thức là hoàn toàn hợp lí.
Vì những lí do trên, tôi quyết định chọn“ Sử dụng grap trong giảng dạy chương III, IV– Sinh
học 10 Nâng cao ”.
Là một giáo viên còn trẻ, kinh nghiệm chưa nhiều nên lần đầu làm sáng kiến sẽ còn nhiều
thiếu sót. Rất mong quý thầy cô đồng nghiệp giúp đỡ.
II. TỔ CHỨC THỰC HIỆN ĐỀ TÀI
1. Cơ sở lí luận
+ Trên thế giới
Lí thuyết grap là một chuyên ngành toán học. Trong những năm cuối thể kỉ XX, những nghiên
cứu vận dụng lí thuyết grap đã có những bước tiến nhảy vọt. Lí thuyết grap hiện đã được công bố
trong cuốn sách: “Lí thuyết định hướng và vô hướng” của Conig, xuất bản ở LepZic vào năm
1936.

2.1.1 Khái niệm grap
Theo định nghĩa toán học về grap thì: “Một grap(G) của một tập hợp điểm gọi là đỉnh(Vertiex)
của grap cùng với tập hợp một đoạn thẳng hay đường cong gọi là cạnh(Edge) của grap, mỗi cạnh
nối với hai đỉnh khác nhau và hai đỉnh khác nhau được nối nhiều nhất là một cạnh…Mỗi đỉnh
của grap được kí hiệu bằng một chữ cái (A,B,C…) hay chữ số(1,2,3…). Mỗi grap có thể biểu
diễn bằng một hình vẽ trên một mặt phẳng”.
Grap là loại hình “mã hóa” về các đối tượng nghiên cứu. Loại mô hình này có ý nghĩa trong việc
hình thành các biểu tượng(giai đoạn thứ nhất của tư duy), nó cũng có ý nghĩa quan trọng trong
các thao tác tư duy trừu tượng hóa – khái quát hóa. Đặc biệt mô hình grap có ý nghĩa trong việc
tái hiện và cụ thể hóa khái niệm.
2.1.2 Đặc điểm của grap
2.1.2.1. Tính khái quát và tính hệ thống
Grap là sơ đồ thể hiện toàn bộ nội dung cơ bản của một bài học hay một chương, một phần.
Khi nhìn vào grap thấy rõ tổng thể nội dung kiến thức chọn lọc nhất, cơ bản nhất và quan trọng
nhất của bài lên lớp thể hiên rõ ràng trọng tâm của từng phần và của cả bài. Do đó grap là cơ sở
để HS tái hiện lại kiến thức cụ thể trong từng bài giảng của giáo viên(hay trong SGK). Sơ đồ
grap chủ yếu là sơ đồ hình cây, đó là một cây kiến thức được sắp xếp theo thứ tự, từng bậc nêu
lên trình tự kiến thức của bài học từ đầu đến kết thúc. Sơ đồ đó thể hiện những kiến thức trọng
tâm mà sinh học cần nắm được, cần ghi nhớ, củng cố và khác sâu. Sự sắp xếp kiến thức là điều
kiện quan trọng nhằm giúp HS nắm bắt nhớ kiến thức tốt hơn.
2.1.2.2. Tính lôgic
Grap mang tính lôgic cao, lôgic của grap thể hiện rõ ràng rành mạch trong các mối quan hệ
ngang, dọc, rẽ nhánh…giữa các cấp độ kiến thức. Qua grap người đọc có thể thấy lôgic của sự
phát triển các nội dung. Tính logic của grap giúp cho tư duy của HS rõ ràng và khúc chiết hơn
trong tiếp thu vấn đề.
2.1.2.3 Tính trực quan
Trực quan là tính có thể tri giác trực tiếp bằng các giác quan khi nhìn vào grap có thể thấy được
các kiến thức một cách chọn lọc cơ bản, chủ yếu và quan trọng nhất của bài, thể hiện trong từng
phần của toàn bộ bài học.
Khi hướng dẫn HS vào grap giáo viên nên chú ý về mặt hình thức của grap, những nội dung

đề đi sâu thêm, cần mở rộng so với SGK. Ngược lại những chi tiết nào grap chưa thâu tóm hết
được thì HS có thể sử dụng thêm SGK để bổ sung hoàn chỉnh. Grap là một biện pháp giúp HS
ghi chép ngắn gọn, đầy đủ những ý chính làm cơ sở đối chiếu với SGK khi học tập. Song, grap
phải là bản tóm tắt SGK, grap không nêu đầy đủ, toàn bộ chi tiết của SGK, không nêu toàn văn
khái niệm, định nghĩa nên nó không thể thay thế SGK được.
- Sử dụng grap để hướng dẫn HS tự học. Thường xuyên hướng dẫn HS tự học bằng grap sẽ giúp
HS có thói quen để tự học suốt đời một cách khoa học.
Như vậy, việc tổ chức chỉ đạo học tập bằng sử dụng grap để phát huy tác dụng SGK và tài liệu
tham khảo, là một biện pháp tích cực hóa hoạt động học tập của HS, nó giúp việc chỉ đạo HS
trong việc tự học theo SGK cũng như tài liệu tham khảo khác.
2.2. Phân tích cấu trúc nội dung chương III và IV – Sinh học 10 Nâng cao. Chương III
Gồm có 7 bài(bài 21, bài 22, bài 23, bài 24, bài 25, bài 26, bài 27)
Bài 21: Chuyển hóa năng lượng
Bài 22: Enzim và vai trò của enzim trong chuyển hóa vật chất
Bài 23: Hô hấp tế bào
Bài 24: Hô hấp tế bào(tiếp theo)
Bài 25: Hóa tổng hợp và quang tổng hợp
Bài 26: Hóa tổng hợp và quang tổng hợp(tiếp theo)
Bài 27: Thí nghiệm co và phản co nguyên sinh
Nội dung chủ yếu của chương đề cập đến vấn đề chuyển hóa vật chất và năng lượng trong tế
bào. Năng lượng là khả năng sinh công. Trong tế bào năng lượng tồn tại tiềm ẩn dưới dạng các
liên kết hóa học. Sự biến đổi năng lượng từ dạng náy sang dạng khác cho các hoạt động sống gọi
là chuyển hóa năng lượng. Chương đề cập đến cấu trúc ATP và chức năng của nó, khái niệm
chuyển hóa vật chất, cấu trúc và cơ chế tác động của enzim, các yếu tố ảnh hưởng đến hoạt tính
của enzim, vai trò của nó trong chuyển hóa vật chất, khái niệm hô hấp tế bào, các giai đoạn chính
của hô hấp tế bào, hóa tổng hợp và quang tổng hợp.
Chương IV gồm có 5 bài(Bài 28, 29, 30, 31 và 32)
Bài 28: Chu kì tế bào và các hình thức phân bào
Bài 29: Nguyên phân
Bài 30: Giảm phân


Vận chuyển các chất
Dẫn truyền xung thần kinh
…………………

ADP + PV
Ti thể: Nhà
máy năng
lượng của tế
Enzim –
Enzim
bào
Cơ chất
tương tác
với cơ
chất
Grap 2: Vai trò của
ATP

Chất hữu cơ
Enzim
liên kết
với cơ
chất

ATP
Enzim biến
đổi cấu
COhình
+ H2O

Chất C

Enzim 3

Sản phẩm

Grap 4: Điều hòa quá trình chuyển hóa bằng ức chế ngược

Glucôzơ

2NADH

2NADH
2NADH

Đường phân

2ATP được tổng hợp trực tiếp

Đường phân
Glucozơ →→Axit piruvic

Axit piruvic

Tế bào chất của tế bào
2ATP

6ATP được tổng hợp thông qua
6 NADH
dãy truyền điện tử

2ATP được tổng hợp trực tiếp
Grap 5: Sơ đồ tóm tắt quá trình hô hấp tế bào

Chu trình Crep
6NADH

18ATP được tổng hợp thông qua
dãy truyền điện tử

*****************************************************************************
4ATP được tổng hợp thông qua
2FADH2
Trường THPT Sông Ray
Trang 5
Người
thựcđiện
hiệntử: Lê Thị Hồng
dãy
truyền


Sử dụng grap trong giảng dạy chương III và IV – Sinh học 10 Nâng cao

***************************************************************

Kết quả

38ATP

Grap 6: Hiệu quả quá trình tổng hợp ATP từ sự phân giải phân tử Glucôzơ

***************************************************************

Chu
Trình
Crep

LỤC LẠP

TI THỂ

Grap 7: Mối quan hệ giữa hô hấp và quang hợp

Kì trung
gian

Chu kì tế bào

Phân chia
nhân

Pha G1: Tế bào tổng hợp các
Kì đầu:
NST
dần co xoắn.
Chất cần cho
sự sinh
trưởng
Màng nhân và nhân con dần tiêu
Pha S: Nhân
đôithoi

Tế bào
chất
Tế bào động vật: Thắt màng tế
bào ở vị trí mặt phẳng xích đạo

Phân chia
Tế bào chất
Kì giữa: NST co ngắn cực đại
Tếtrung
bào thực
Xuấtởhiện
Tập
thànhvật:
1 hàng
mặt
*****************************************************************************
Một
vách
ngăn
từ
trung
tâmbào
đi
phẳng xích đạo của thoi phân
Trường THPT Sông Ray
Trang 7
Người
thực
hiện
:

mẹ
Kì đầu 2: NST co xoắn
Kì giữa 2: NST tập trung thành 1 hàng ở
phẳng xích đạo

Giảm
phân
Giảm
phân phân.
2
Grap 9: Nguyên

Kì sau 2: NST chị em tách nhau và di
chuyển về 2 cực của tế bào
Kì cuối 2: Nhân được hình thành chứa
bộ NST đơn bội(n). Tế bào chất phân
chia.
- TV: Ở hạt phấn tế bào con nhân đôi 1
lần. túi phôi nhân đôi 3 lần
- ĐV: Con cái tạo thành 4 tế bào con(1
trứng và 3 thể định hướng). Con đực
hình thành 4 tinh trùng

Ý
nghĩa

Đảm bảo duy trì ổn định bộ NST đặc trưng cho loài

Nếu xảy ra trao đổi chéo là nguồn nguyên liệu dồi dào
*****************************************************************************

- Hoạt động nhóm, hoạt động độc lập
- Kĩ năng thể hiện sự tự tin khi trình bày ý kiến trước lớp.
- Kĩ năng tìm kiếm và xử lí thông tin
3. Trọng tâm
- Cơ chế tác động của enzim
- Các nhân tố ảnh hưởng tới hoạt tính của enzim
II. CHUẨN BỊ
1. Giáo viên
- SGK, Sách giáo viên, giáo án……….
- Các tài liệu về Enzim và vai trò của enzim.
- Sơ đồ sự điều chỉnh các chu trình enzim
- Sơ đồ chuyển hóa vật chất và năng lượng trong tế bào
2. Học sinh
- SGK, vở ghi và các dụng cụ cần thiết khác….
III. PHƯƠNG PHÁP/KĨ THUẬT DẠY HỌC TÍCH CỰC
- Vấn đáp – Tìm tòi
- Trực quan – Tìm tòi
- Trình bày 1 phút
IV. HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC
1. Ổn định lớp: Kiểm tra sĩ số, tác phong…
2. Kiểm tra bài cũ:
- Năng lượng là gì ? Năng lượng được tích trữ trong TB dưới dạng nào ?
- Dòng năng lượng trong thế giới sống được truyền đi như thế nào
3. Bài mới:
HOẠT ĐỘNG CỦA GV – HS
NỘI DUNG
GV hỏi: Dựa vào KT đã học trong
I. Enzim và cơ chế tác động của Enzim
chương trình sinh học 8, hãy cho biết
*TĐC: Là hiện tượng cơ thể lấy 1 số chất từ

SV tự dưỡng:Hóa tự dưỡng,Quang tự
- Quá trình này
giải phóng năng
dưỡng
cần NL ( thu
lượng
SV dị dưỡng:Hóa dị dưỡng, Quang dị
nl)
- Không có dị hóa
dưỡng
- Không có
thì không có nhiên
đồng hóa thì
liệu cung cấp cho
không có vật
đồng hóa và mọi
chất sử dụng
hoạt động sống
trong dị hóa
khác
- Dựa vào phương thức đồng hóa SV chia làm:
SV tự dưỡng và dị dưỡng
1. Cấu trúc của Enzim
*****************************************************************************
Trường THPT Sông Ray
Trang 10
Người thực hiện : Lê Thị Hồng


Sử dụng grap trong giảng dạy chương III và IV – Sinh học 10 Nâng cao

Quan sát hình 22.1 hãy giải thích cơ
chế tác động của E.
- HS nghiên cứu trả lời:
- GV bổ sung:

- GV có thể sử dụng sơ đồ H. 22.2
SGK
- Tốc độ pư E chịu ảnh hưởng của to
như tn ?
GV chốt lại: Trên to tối ưu, tốc độ xúc
tác các En giảm nhanh là do các liên
kết trong P bị phá hủy → biến tính của
En → Trung tâm hoạt động của E bị
biến đổi → En không còn hđxt nữa
Nồng độ cơ chất ảnh hưởng thế nào
đến hoạt động En ?
- Nồng độ En ảnh hưởng như thế nào
đến hoạt động của En ?
- Em hãy giải thích câu " nhai kĩ no lâu
"?
- Chất ức chế là gì ?
- HS nghiên cứu trả lời
- GV nhận xét bổ sung:

- Enzim làm giảm năng lượng hoạt động bằng
cách tạo ra nhiều sản phẩm trung gian.
VD: A + B ↔ C + D có chất xt X tham gia
phản ứng thì các pư có thể tiến hành theo các
giai đoạn sau:
A + B + X → ABX → CDX → C + D + X.

*****************************************************************************
Trường THPT Sông Ray
Trang 11
Người thực hiện : Lê Thị Hồng


Sử dụng grap trong giảng dạy chương III và IV – Sinh học 10 Nâng cao

***************************************************************

- GV yêu cầu HS nghiên cứu thông tin
và hãy cho biết vai trò của E trong qt
chuyển hoá vật chất?
- HS nghiên cứu trả lời
- GV nhận xét bổ sung:

các E có pH từ 6– 8
* Nồng cơ chất
Với 1 lượng enzim xđ, nếu tăng dần lượng cơ
chất trong dung dịch thì thoạt đầu hoạt tính
enzim tăng dần, nhưng đến một lúc nào đó thì
sự gia tăng về nồng độ cơ chất cũng không làm
tăng hoạt tính của enzim.
* Nồng độ E
Với 1 lượng cơ chất xđ, tốc độ phản ứng tỷ lệ
thuận với nồng độ E.
* Chất ức chế E
Một số chất hóa học có thể ức chế hoạt động
của E nên tb khi cần ức chế enzim nào đó cũng
có thể tạo ra các chất ức chế đặc hiệu cho

Hãy chọn đáp án em cho là đúng nhất:
Câu 1: Phát biểu sau đây có nội dung đúng là :
a. Enzim là một chất xúc tác sinh học
b. Enzim được cấu tạo từ các đisaccrit
c. Enzim sẽ lại biến đổi khi tham gia vào phản ứng
d. Ở động vật , Enzim do các tuyến nội tiết tiết ra
Câu 2: Cơ chất là :
*****************************************************************************
Trường THPT Sông Ray
Trang 12
Người thực hiện : Lê Thị Hồng


Sử dụng grap trong giảng dạy chương III và IV – Sinh học 10 Nâng cao

***************************************************************
a. Chất tham gia cấu tạo Enzim
b. Sản phẩm tạo ra từ các phản ứng cho do Enzim
xúc tác
c. Chất tham gia phản ứng do Enzim xúc tác
d. Chất tạo ra do nhiều Enzim liên kết
lại
Câu 3: Giai đoạn đầu tiên trong cơ chế tác dụng của Enzim lên các phản ứng là
a. Tạo các sản phẩm trung gian
b. Tạo ra Enzim - cơ chất
c. Tạo sản phẩm cuối cùng
d. Giải phóng Enzim khỏi cơ chất
Câu 4: Enzim có đặc tính nào sau đây?
a. Tính đa dạng
b. Tính chuyên hoá

hoàn toàn
c. Enzim không thay đổi hoạt tính
d. Phản ứng luôn dừng lại
Câu 10: Enzim xúc tác quá trình phân giải đường saccrôzơ là :
a. Saccaraza
c.Lactaza
b. Urêaza d.Enterôkinaza
Đáp án đúng
1
a

2
c

3
b

4
b

5
c

6
d

7
c

8

13,3 10
33,6
30
13,3
0
0
46
6
TN(10A3)
0
0
0
0
0
23,3 37,7 23,3
0
0
46
7,3
Thông qua số liệu bảng 1 cho thấy giá trị trung bình của lớp TN cao hơn so với lớp ĐC. Như vậy
điểm trắc nghiệm ở lớp thực nghiệm tập trung hơn so với lớp đối chứng
Bảng 2:
1
2
3
4
5
6
7
8

16,7
0
46
7,3
Thông qua số liệu bảng 2 cho thấy giá trị trung bình của lớp TN cao hơn so với lớp ĐC.
Như vậy điểm trắc nghiệm ở lớp thực nghiệm tập trung hơn so với lớp đối chứng
2. Kết quả
- Từ việc kiểm chứng và so sánh tôi nhận thấy dạy học bằng grap có hiệu quả rõ rệt được biểu
hiện thông qua số lượng HS khá tốt tăng lên đáng kể, số lượng HS yếu kém giảm rõ rệt.
- Mặt khác khi dạy học bằng grap tạo cho HS lối tư duy lôgic nhanh nhạy và hệ thống hóa kiến
thức thật hiệu quả.
VI. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ.
1. Kết luận.
Trên đây là “Sử dụng grap trong giảng dạy chương III và IV – Sinh học 10 cơ bản” mà tôi áp
dụng trong công tác giảng dạy sinh học 10 đem lại hiệu quả khá tốt(trong điều kiện cho phép).
Nhưng sử dụng như thế nào còn phụ thuộc từng bài, từng đối tượng HS cụ thể.
Đối với HS trường Sông Ray đa phần là HS trung bình thì hướng sử dụng trong quá trình giảng
dạy thì chưa thực sự có hiệu quả nhiều, chỉ có hiệu quả với những lớp trung bình khá trở lên.
Để sử dụng thật sự có hiệu quả đối với toàn thể HS trung bình và trung bình khá thì đề tài này
nên sử dụng cho phần cũng cố kiến thức sẽ có hiệu quả rõ rệt.
2. Kiến nghị
a) Đối với ngành
- Cần đổi mới phương pháp giảng dạy nhằm hướng sinh viên vào việc dạy học bằng grap ngay từ
khi còn ở giảng đường đại học để cho sinh viên nắm vững phương pháp dạy học bằng grap, từ đó
áp dụng vào giảng dạy sau khi ra trường.
- Người làm công tác quản lý nên khuyến khích giáo viên sử dụng phương pháp dạy học bằng
grap.
- Nên tổ chức sinh hoạt chuyên môn giữa các trường THPT, để giáo viên có thể trao đổi những
kinh nghiệm giảng dạy với nhau, từ đó có thể học hỏi những kinh nghiệm từ đồng nghiệp mà
giáo viên chưa biết.


***************************************************************
Tôi xin chân thành cảm ơn!

V. TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Lí luận dạy học sinh học(phần đại cương), Đinh Quang Báo, Nguyễn Đức Thành, Nxb Hà
Nội, năm 1996.
2. Ứng dụng tin học trong nghiên cứu khoa học giáo dục và dạy học sinh học, Nguyễn Phúc
Chỉnh, Phạm Đức Hậu, năm 2007.
3. Phương pháp grap trong dạy học sinh học, Nguyễn Phúc Chỉnh, Nxb Giáo Dục, năm 2005.
4. Sinh học 10, Nguyễn Thành Đạt, Nxb GD, năm 2006.
5. Sinh học 10 sách giáo viên, Nguyễn Thành Đạt, Nxb GD năm 2006.
*****************************************************************************
Trường THPT Sông Ray
Trang 15
Người thực hiện : Lê Thị Hồng


Sử dụng grap trong giảng dạy chương III và IV – Sinh học 10 Nâng cao

***************************************************************
6. Tế bào học, Nguyễn Như Hiền, Trịnh Xuân Hậu, , Nxb Quốc Gia Hà Nội năm 2006.
7. Kĩ thuật dạy học sinh học, Trần Bá Hoành, Nxb GD năm 1996.
8. Sinh học 10 nâng cao, Vũ Văn Vụ, Nxb GD năm 2006.
9. Sinh học 10 nâng cao sách giáo viên, Vũ Văn Vụ, Nxb GD năm 2006.
10. Http://www.vnu.edu
11. Http://sinh.hhue.edu.vn
12.Http://www.Graphery.com