BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP. HỒ CHÍ MINH

Đào Xuân Tuấn

XÂY DỰNG HỆ THỐNG BÀI TẬP CƠ BẢN
VÀ NÂNG CAO PHẦN KIM LOẠI HÓA HỌC
12 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC

Thành phố Hồ Chí Minh - 2012


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP. HỒ CHÍ MINH

Đào Xuân Tuấn

XÂY DỰNG HỆ THỐNG BÀI TẬP CƠ BẢN
VÀ NÂNG CAO PHẦN KIM LOẠI HÓA HỌC
12 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học bộ môn hóa học
Mã số:
60 14 10

LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC
NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:
TS. NGUYỄN PHÚ TUẤN

Thành phố Hồ Chí Minh - 2012

MỞ ĐẦU ........................................................................................... 1
1. Lí do chọn đề tài ........................................................................................... 1
2. Mục đích nghiên cứu .................................................................................... 1
3. Đối tượng và khách thể nghiên cứu ............................................................ 2
4. Nhiệm vụ nghiên cứu ................................................................................... 2
5. Phạm vi nghiên cứu ...................................................................................... 2
6. Giả thuyết khoa học ..................................................................................... 2
7. Phương pháp nghiên cứu............................................................................. 3
8. Những đóng góp mới của đề tài nghiên cứu .............................................. 3

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ
TÀI ............................................................................................. 4
1.1. Lịch sử vấn đề nghiên cứu ........................................................................ 4
1.2. Một số vấn đề về phương pháp dạy học .................................................. 5
1.2.1. Phương pháp dạy học [26] .........................................................................5
1.2.2. Phương pháp dạy học tích cực...................................................................6


1.2.3. Định hướng đổi mới phương pháp dạy học..............................................9
1.2.4. Xu hướng đổi mới phương pháp dạy học ...............................................10
1.2.5. Đổi mới phương pháp dạy học theo hướng dạy học tích cực [26], [45]
...............................................................................................................................11
1.2.6. Mô hình của phương pháp dạy học tích cực [8], [13], [30] ...................14

1.3. Bài tập hoá học ........................................................................................ 16
1.4. Sử dụng bài tập hoá học trong dạy học [40] ......................................... 20
1.5. Thực trạng sử dụng bài tập hoá học hiện nay ...................................... 21

CHƯƠNG 2: XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG HỆ THỐNG BÀI
TẬP CƠ BẢN VÀ NÂNG CAO PHẦN KIM LOẠI HÓA

HƯỚNG DẪN GIẢI BÀI TẬP CHƯƠNG 7 .............................. 11
PHỤ LỤC 4 .................................................................................... 13
SỞ GD & ĐT BÌNH DƯƠNG

ĐỀ KIỂM TRA TRẮC

NGHIỆM PHẦN “ĐỒNG” .................................................... 13
PHỤ LỤC 5 .................................................................................... 15
ĐÁP ÁN ĐỀ KIỂM TRA PHẦN “ĐỒNG” ................................ 15
PHỤ LỤC 6 .................................................................................... 16
SỞ GD & ĐT BÌNH DƯƠNG

ĐỀ KIỂM TRA TRẮC

NGHIỆM PHẦN “SẮT” ........................................................ 16


PHỤ LỤC 7 .................................................................................... 19
ĐÁP ÁN ĐỀ KIỂM TRA PHẦN “SẮT”..................................... 19
PHỤ LỤC 8 .................................................................................... 20
SỞ GD & ĐT BÌNH DƯƠNG
NGHIỆM CHƯƠNG 7

ĐỀ

KIỂM

TRA

TRẮC

: giỏi

GV

: giáo viên

K

: khá

HS

: học sinh

HTBT

: hệ thống bài tập

Nxb

: nhà xuất bản

PPDH

: phương pháp dạy học

Sgk

: Sách giáo khoa


: yếu kém


DANH MỤC CÁC BẢNG
Bảng 1.1. Số giáo viên tham gia điều tra ............................................................... 22
Bảng 1.2. Mục đích sử dụng hệ thống BTHH trong quá trình dạy học ............. 22
Bảng 1.3. Nguồn BTHH sử dụng trong dạy học ................................................. 23
Bảng 1.4. Thời điểm sử dụng BTHH trong dạy học ........................................... 23
Bảng 1.5. Tác dụng của các dạng BTHH .............................................................. 24
Bảng 1.6. Tính khả thi khi sử dụng các dạng bài tập cơ bản và nâng cao......... 25
Bảng 3.1. Danh sách các lớp thực nghiệm .......................................................... 122
Bảng 3.2. Phân phối tần số bài kiểm tra 15 phút ............................................... 126
Bảng 3.3. Tỉ lệ % học sinh đạt kết quả bài kiểm tra 15 phút ............................ 127
Bảng 3.4. Phân phối tần suất lũy tích bài kiểm tra 15 phút .............................. 127
Bảng 3.5. Các tham số đặc trưng và các giá trị kiểm định giả thuyết thống kê128
Bảng 3.6. Phân phối tần số bài kiểm tra 30 phút ............................................... 129
Bảng 3.7. Tỉ lệ % học sinh đạt kết quả bài kiểm tra 30 phút ............................ 130
Bảng 3.8. Phân phối tần suất lũy tích bài kiểm tra 30 phút .............................. 130
Bảng 3.9. Các tham số đặc trưng và các giá trị kiểm định giả thuyết thống kê131
Bảng 3.10. Phân phối tần số bài kiểm tra 45 phút ............................................. 132
Bảng 3.11. Tỉ lệ % học sinh đạt kết quả bài kiểm tra 45 phút .......................... 133
Bảng 3.12. Phân phối tần suất lũy tích bài kiểm tra 45 phút ............................ 133
Bảng 3.13. Các tham số đặc trưng và các giá trị kiểm định giả thuyết thống kê134


DANH MỤC CÁC HÌNH
Hình 1.1. Mối liên hệ giữa các thành tố của quá trình dạy học..................................6
Hình 3.1. Đồ thị đường luỹ tích bài kiểm tra 15 phút.............................................128
Hình 3.2. Biểu đồ phân loại HS bài kiểm tra 15 phút.............................................129
Hình 3.3. Đồ thị đường luỹ tích bài kiểm tra 30 phút.............................................131

nâng cao phần kim loại hoá học 12 trung học phổ thông”.

2. Mục đích nghiên cứu
Tuyển chọn, xây dựng và nghiên cứu sử dụng hệ thống bài tập cơ bản và
nâng cao phần kim loại hóa học 12 trung học phổ thông theo hướng dạy học tích
cực, góp phần nâng cao chất lượng dạy học hoá học.


2

3. Đối tượng và khách thể nghiên cứu
3.1. Đối tượng nghiên cứu
Việc xây dựng và sử dụng hệ thống bài tập cơ bản và nâng cao phần kim loại
hoá học 12 trung học phổ thông.
3.2. Khách thể nghiên cứu
Quá trình dạy học môn hóa học ở trường trung học phổ thông.

4. Nhiệm vụ nghiên cứu
- Nghiên cứu cơ sở lý luận liên quan đến bài tập hóa học và việc đổi mới
phương pháp dạy học hoá học theo hướng dạy học tích cực.
- Nghiên cứu mục tiêu, nội dung chương trình và sách giáo khoa hoá học lớp
12.
- Nghiên cứu và xây dựng hệ thống bài tập cơ bản và nâng cao phần kim loại
trong chương trình hoá học lớp 12.
- Nghiên cứu việc sử dụng hệ thống bài tập trên để dạy học hoá học lớp 12
theo hướng dạy học tích cực.
- Thực nghiệm sư phạm: Đánh giá hiệu quả các nội dung đề xuất về phương
hướng sử dụng hệ thống bài tập hoá học trong dạy học hoá học lớp 12 trung học
phổ thông.


Xử lý, phân tích các kết quả thực nghiệm sư phạm.

8. Những đóng góp mới của đề tài nghiên cứu
- Xây dựng hệ thống bài tập hoá học cơ bản và nâng cao phần kim loại hóa
học 12 trung học phổ thông.
- Phân loại, hệ thống bài tập theo nội dung kiến thức hoá học phần kim loại
theo từng chương.
- Đề xuất phương hướng sử dụng hệ thống bài tập này theo hướng dạy học
tích cực góp phần nâng cao chất lượng dạy học hoá học ở trường THPT.


4

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ
TÀI
1.1. Lịch sử vấn đề nghiên cứu
Các đề tài nghiên cứu về bài tập hoá học nói chung và bài tập phần kim loại
thuộc chương trình hoá học lớp 12 THPT nói riêng đã được nhiều tác giả quan tâm
nghiên cứu. Một số đề tài nghiên cứu liên quan như:
- Nguyễn thị Khánh (1998), Xây dựng hệ thống câu hỏi trắc nghiệm để kiểm
tra kiến thức hoá học 12 PTTH, luận văn thạc sĩ, ĐHSP Hà Nội.
- Phạm Thị Tuyết Mai (2003), Sử dụng bài tập trắc nghiệm khách quan và tự
luận trong kiểm tra, đánh giá kiến thức hoá học của học sinh lớp 12 THPT, luận văn
thạc sĩ, ĐHSP Hà Nội.
- Nguyễn Thị Ngọc Xuân (2008), Thiết kế website về các phương pháp giải
nhanh các bài tập trắc nghiệm khách quan Hoá học Vô cơ ở trường trung học phổ
thông, luận văn thạc sĩ, ĐHSP TP Hồ Chí Minh.
- Tống Thanh Tùng (2009), Thiết kế e-book hoá học lớp 12 phần crom, sắt,
đồng nhằm hỗ trợ học sinh tự học, luận văn thạc sĩ, ĐHSP TP Hồ Chí Minh.
- Nguyễn Thị Ngọc Hải (2009), Xây dựng hệ thống câu hỏi trắc nghiệm chất

con đường hoạt động của thầy và của trò dưới sự chỉ đạo của thầy, nhằm làm cho
trò nắm vững kiến thức, kĩ năng và kĩ xảo, phát triển năng lực nhận thức, hình
thành thế giới quan khoa học”.
Như vậy phương pháp dạy học là những hình thức và cách thức hoạt động
cộng tác giữa giáo viên và học sinh trong những điều kiện dạy học xác định nhằm
đạt mục đích dạy học.
Phương pháp dạy học luôn được đặt trong mối quan hệ chặt chẽ với các
thành tố khác của quá trình dạy học là mục tiêu và nội dung dạy học. Các thành tố
này có mối quan hệ tương tác hai chiều với nhau theo sơ đồ:


6

MỤC TIÊU

NỘI DUNG

PHƯƠNG
PHÁP

Hình 1.1. Mối liên hệ giữa các thành tố của quá trình dạy học
1.2.2. Phương pháp dạy học tích cực
1.2.2.1. Tính tích cực trong học tập [3], [11]
Tính tích cực là một phẩm chất của con người trong đời sống xã hội. Tính
tích cực được biểu hiện thông qua các hoạt động của con người. Trong học tập tính
tích cực được hình thành và phát triển nhằm đào tạo những con người năng động,
được trang bị kiến thức vững vàng thích ứng với yêu cầu xã hội và góp phần phát
triển cộng đồng. Tính tích cực là điều kiện, đồng thời là kết quả của sự phát triển
nhân cách trong quá trình giáo dục.
Trong hoạt động nhận thức, tính tích cực biểu hiện ở sự nỗ lực của mỗi HS

thành kỹ năng của mình
- Tìm tòi: độc lập giải quyết vấn đề nêu ra, tìm kiếm những cách giải quyết
khác nhau về một vấn đề… được biểu hiện khi học sinh tự giải bài tập hoá học hay
tự tiến hành thí nghiệm theo hướng nghiên cứu…
- Sáng tạo: tìm ra cách giải quyết mới, độc đáo, hữu hiệu.
* Mối quan hệ giữa tính tích cực học tập và hứng thú nhận thức
Tính tích cực nhận thức trong hoạt động học tập liên quan trước hết tới động
cơ học tập. Nếu động cơ học tập đúng sẽ tạo ra hứng thú học tập. Hứng thú là tiền
đề dẫn đến sự tự giác. Hứng thú và tự giác là hai yếu tố tâm lý đảm bảo tính tích
cực và độc lập sáng tạo của học sinh trong học tập.


8

Tính tích cực sẽ sản sinh ra nếp tư duy độc lập. Tư duy độc lập sẽ là mầm
mống của sự sáng tạo. Ngược lại, phong cách học tập tích cực, độc lập sáng tạo sẽ
phát triển tính tự giác, hứng thú và bồi dưỡng động cơ học tập.
1.2.2.2. Khái niệm phương pháp dạy học tích cực [45]
Phương pháp dạy học tích cực là khái niệm nói tới những phương pháp dạy
học theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động sáng tạo của người học. Vì vậy
phương pháp dạy học tích cực thực chất là các phương pháp dạy học hướng tới việc
giúp học sinh học tập chủ động, tích cực, sáng tạo chống lại thói quen học tập thụ
động.
Phương pháp dạy học tích cực chú trọng đến hoạt động học và vai trò của
người học trong quá trình dạy học theo các quan điểm, tiếp cận mới về hoạt động
dạy học như: “Lấy người học là trung tâm”; “Hoạt động hoá người học”; …
1.2.2.3. Những dấu hiệu đặc trưng của phương pháp dạy học tích cực
Phương pháp dạy học tích cực có những dấu hiệu đặc trưng cơ bản như:
- Phương pháp dạy học có chú trọng đến việc tổ chức các hoạt động học tập
để người học trở thành chủ thể hoạt động, tự khám phá những kiến thức mà mình

hồn các em thanh thiếu niên tính ham hiểu biết, dạy các em biết suy nghĩ và hành
động tích cực, mà tính ham hiểu biết đúng đắn và sinh động chỉ có được trong đầu
óc sảng khoái, để học sinh chủ động, tích cực, sáng tạo trong học tập thì tất yếu phải
đổi mới phương pháp giảng dạy.
Đổi mới phương pháp dạy học không phải là tạo ra một phương pháp khác
với cái cũ, để loại trừ cái cũ. Sự phát triển hay một cuộc cách mạng trong khoa học
giáo dục thực chất là tạo được một tiền đề để cho những nhân tố tích cực của cái cũ
vẫn có cơ hội phát triển mạnh mẽ hơn. Đồng thời tạo ra cái mới tiến bộ hơn, tốt hơn
cái đã có.
Đổi mới phương pháp dạy học theo định hướng phát huy tính tích cực, chủ
động, sáng tạo, rèn luyện phương pháp tự học của học sinh, làm cho việc học tập trở
nên nhẹ nhàng mà hiệu quả hơn; trước hết đòi hỏi sự nỗ lực của giáo viên nhưng
cần phải có môi trường thuận lợi, đó là sự động viên khích lệ, tạo điều kiện hỗ trợ


10

về cơ sở vật chất, thiết bị, thời gian, sự phát hiện kịp thời, khuyến khích và rút kinh
nghiệm, phổ biến những nhân tố mới của cán bộ quản lý cơ sở giáo dục và đồng
nghiệp.
1.2.4. Xu hướng đổi mới phương pháp dạy học
Phương pháp dạy học hiện đại xuất hiện ở các nước phương Tây từ đầu thế
kỷ XX và được phát triển mạnh từ nửa sau của thế kỷ, có ảnh hưởng sâu rộng tới
các nước trên thế giới, trong đó có Việt Nam. Theo các nhà nghiên cứu giáo dục đổi
mới phương pháp dạy học nói chung và phương pháp dạy học hoá học nói riêng ở
nước ta theo các xu hướng sau [30]:
- Hướng 1: Tăng cường tính tích cực, tính tìm tòi sáng tạo ở người học, tiềm
năng trí tuệ nói riêng và nhân cách nói chung thích ứng năng động với thực tiễn đổi
mới.
- Hướng 2: Tăng cường vận dụng trí thức đã học vào cuộc sống, sản xuất

1.2.5. Đổi mới phương pháp dạy học theo hướng dạy học tích cực [26], [45]
Đổi mới phương pháp dạy học hoá học theo hướng dạy học tích cực được
dựa trên cơ sở quan niệm về tích cực hoá hoạt động học tập của học sinh và dạy học
hướng vào học sinh, lấy học sinh làm trung tâm. Phương pháp dạy học tích cực đặt
ra do yêu cầu đổi mới đồng bộ từ mục tiêu giáo dục, nội dung môn học, hoạt động
dạy và học của giáo viên và học sinh. Cùng với đó là đổi mới hình thức tổ chức dạy
học và kiểm tra - đánh giá kết quả học tập của học sinh.
* Đổi mới mục tiêu dạy học
Do yêu cầu của xã hội hiện đại, mục tiêu giáo dục cần phải thay đổi để đào
tạo những con người thích ứng với xã hội, với bản thân người học.
Mục tiêu môn hoá học ở trường phổ thông là ngoài việc truyền thụ kiến thức,
kĩ năng hoá học cơ bản cần chú ý nhiều đến việc hình thành kĩ năng vận dụng kiến
thức, tiến hành nghiên cứu khoa học hoá học như: quan sát, mô tả, dự đoán, đề ra
giả thiết khoa học, giải quyết vấn đề, tiến hành thí nghiệm từ đơn giản đến phức
tạp... giúp người học tự phát hiện được vấn đề và giải quyết một cách chủ động sáng
tạo các vấn đề thực tế có liên quan tới hoá học.
* Đổi mới nội dung dạy học hoá học


12

Chương trình sách giáo khoa mới đã được dạy chính thức ở các bậc học từ
tiểu học đến THPT. Chương trình môn hoá học ở THPT có những nhiệm vụ cụ thể
như phát triển và hoàn chỉnh kiến thức hoá học phổ thông, cơ bản, hiện đại, thiết
thực có nâng cao về hoá đại cương, vô cơ, hữu cơ. Nội dung chương trình môn học
có những điểm mới như:
- Phân tích hoá học: bao gồm những phương pháp phân biệt và nhận biết các
chất vô cơ, hữu cơ cơ bản và thông dụng.
- Hoá học và vấn đề kinh tế, xã hội – môi trường.
- Nội dung chương trình đã đảm bảo tính phân hoá và phù hợp mục tiêu đào

Quá trình học tập hoá học là quá trình tự học, tự nhận thức, tự khám phá, tìm
tòi các tri thức hoá học một cách chủ động, tích cực, là quá trình tự phát hiện và giải
quyết các vấn đề hay là quá trình tập nghiên cứu khoa học dưới sự điều khiển của
giáo viên. Học sinh được tiến hành các hoạt động như:
- Tự phát hiện vấn đề hoặc hiểu được vấn đề, nhiệm vụ do giáo viên nêu ra.
- Tuỳ theo nội dung và nhiệm vụ đặt ra mà học sinh tham gia các hoạt động
như: dự đoán lý thuyết, làm thí nghiệm, quan sát, mô tả hiện tượng, giải thích rút ra
kết luận hoặc phán đoán, suy luận, đề ra giả thuyết, trả lời câu hỏi, tìm dữ kiện để
khẳng định hoặc bác bỏ giả thuyết đề ra.
- Vận dụng kiến thức, kĩ năng đã có để giải thích hiện tượng hoá học xảy ra
trong đời sống, sản xuất và giải các dạng bài tập hoá học.
- Học sinh tự đánh giá và đánh giá việc nắm kiến thức của bản thân, của bạn,
của nhóm.
Như vậy sự đổi mới phương pháp dạy học hoá học là cần phải làm cho học
sinh được hoạt động nhiều hơn, tư duy một cách tích cực chủ động hơn trong việc
chiếm lĩnh kiến thức và kỹ năng. Học sinh phải luôn có ý thức và biết cách vận
dụng kiến thức hoá học vào thực tế đời sống.
* Đổi mới hình thức tổ chức dạy học
Hình thức tổ chức dạy học cần phải thay đổi cho phù hợp với các phương
pháp dạy học được sử dụng trong bài học. Hình thức tổ chức lớp học phải đa dạng
phong phú cho phù hợp với việc tìm tòi của cá nhân, hoạt động nhóm và cả lớp.
Người giáo viên cần lựa chọn các hình thức tổ chức lớp học phù hợp tạo ra
môi trường học tập đảm bảo được mối liên hệ tương tác giữa hoạt động của giáo


14

viên, hoạt động của học sinh và nhằm đảm bảo cho học sinh tiến hành các hoạt
động học tập có hiệu quả.
Với yêu cầu đổi mới quá trình dạy học hoá học, việc sử dụng các phương

Như vậy bản chất của dạy học lấy học sinh làm trung tâm là đặt người học
vào vị trí trung tâm của quá trình dạy học, người học vừa là chủ thể, vừa là mục
đích cuối cùng của quá trình dạy học. Người học được phát huy tính tích cực, chủ
động, độc lập sáng tạo của mình trong quá trình lĩnh hội kiến thức. Người giáo viên
đóng vai trò là người tổ chức, hướng dẫn động viên các hoạt động độc lập của học
sinh, đánh thức các tiềm năng của mỗi học sinh giúp họ chuẩn bị tham gia vào cuộc
sống.
1.2.6.2. Dạy học theo hướng hoạt động hoá người học
Theo định hướng hoạt động hoá người dạy học các nhà nghiên cứu đã đề
xuất:
- Học sinh phải được hoạt động nhiều hơn và trở thành chủ thể hoạt động đặc
biệt là hoạt động tư duy.
- Các phương pháp dạy học hoá học phải thể hiện phương pháp nhận thức
khoa học hoá học như: thực nghiệm hoá học, phân tích lí thuyết, dự đoán lí thuyết,
mô hình hoá… và tận dụng khai thác nét đặc thù của môn hoá học để tạo ra các hình
thức hoạt động đa dạng phong phú của học sinh trong giờ học.
- Chú trọng dạy học sinh phương pháp tự học, phương pháp tự nghiên cứu
trong quá trình học tập. Để học sinh học tập tích cực, tự giác cần làm cho học sinh
biết biến nhu cầu của xã hội thành nhu cầu nội tại của bản thân mình.
Như vậy phải đặt học sinh vào vị trí của người nghiên cứu, người khám phá,
chiếm lĩnh tri thức mới và coi việc xây dựng phong cách “ học tập sáng tạo” là cốt
lõi của việc đổi mới phương pháp dạy học.
Các biện pháp cần cần sử dụng để hoạt động hoá người học trong dạy học
hoá học như:
- Khai thác nét đặc thù môn hoá học tạo ra các hình thức hoạt động đa dạng,
phong phú của học sinh trong giờ học như: