''Rèn luyện và phát huy năng lực liên tưởng, tưởng tượng của học sinh Trung học
cơ sở trong giờ ngữ Văn
I. Lí do chọn đề tài:

Trong sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước. Giáo dục
cũng có một vị trí rất quan trọng trong quá trình phát triển con người.
Như vậy đổi mới giáo dục là một đòi hỏi khách quan đối nền giáo dục
nước nhà trong giai đoạn hiên nay. Nhất là trong những năm đầu của
thế kỷ 21, vấn đề nâng cao chất lượng giáo dục ngày càng đòi hỏi bức
thiết để đáp ứng với sự phát triển xã hội. Chính vì vậy là một người
thầy cần thấy rõ trách nhiệm của mình trong cuộc đổi mới giáo dục,
không những vậy mà còn phải năng động sáng tạo trong phương pháp
giảng dạy nói chung trong bộ môn Văn nói riêng. Bởi bộ môn ngữ văn
có một vị trí rất quan trọng, nó là môn khoa học, chứa đựng nội dung
vô cùng phong phú, đa dạng về văn hoá và sự sống sinh động, tinh
thần, tư tưởng tâm hồn của một dân tộc. Giành vị trí xứng đáng trong
nhà trường phổ thông.
Đồng thời môn ngữ văn còn có nhiệm vụ góp phần hình thành
nhân cách cho học sinh. Giúp học sinh cảm thụ được cái hay, cái đẹp,
hiểu biết về thế giới bên ngoài xã hội và con người.
Để đạt được những yêu cầu trên Giáo viên dạy ngữ Văn không
những phải nắm vững phương pháp đặc trương bộ môn mà phải năng
động sáng tạo đổi mới phương pháp dạy, chống lại những lỗi dạy theo
kiểu cũ. Muốn vậy người Giáo viên cần chuẩn bị cho học sinh nhiều
tình huống phong phú, để học sinh tự tìm ra kiến thức và khám phá ra
chân lý. Từ đó bồi dưỡng năng lực tư duy sáng tạo, tự chủ, năng động,
1


''Rèn luyện và phát huy năng lực liên tưởng, tưởng tượng của học sinh Trung học
cơ sở trong giờ ngữ Văn

cơ sở trong giờ ngữ Văn

thơ đặc sắc, những nhăn tự trong mỗi tác phẩm có khả năng khơi gợi
liên tưởng, tưởng tượng cho học sinh; Thí dụ như hình ảnh "Con én
đưa thoi". Trong truyện Kiều của Nguyễn Du, hình ảnh núi rừng vô
cùng tráng lệ đó là khi "Nắng đã mạ bạc cả con đèo, đốt cháy rừng cây
hừng hực như một bó đuốc lớn". Trong lặng lẽ Sa Pa của Nguyễn
Thành Long... nêu ra những hình ảnh văn chương ấy trước hết nhằm
tạo hứng thú cho học sinh, in trong tâm trí học sinh những ấn tượng
đậm nét, sau đó khích lệ học sinh suy ngẫm tìm tòi để giải mã. Giải mã
bằng cách nào? Sử dụng những thao tác tư duy gì ? Có thể dùng liên
tưởng, tưởng tượng được không ?. Từ vài hình ảnh tiêu biểu, giáo viên
vận động học sinh tự tìm thêm các hình tượng thẩm mỹ văn chương
trong các tác phẩm khác đã học, chưa học hoặc sẽ học... Có thể sử
dụng những học sinh khá, giỏi để các em tìm tòi, đề xuất rồi giáo viên
nêu trước cả lớp, tạo trong học sinh những "ám ảnh văn chương" để
thường xuyên đánh thức trí tuệ tâm hồn của các em. Nói khác đi, muốn
rèn luyện, phát huy liên tưởng và tưởng tượng cho học sinh, thầy phải
tạo hứng thú, thói quen để học sinh sưu tầm, chọn lựa những hình
tượng văn chương mang yếu tố huyền thoại, lãng mạn, sản phẩm trực
tiếp của trí tưởng tượng của nhà văn, những từ ngữ, câu thơ, những chi
tiết khác thường, thậm trí vô lý, kích thích trí tuệ, đòi hỏi sự liên tưởng,
tưởng tượng.
Từ hai biện pháp trên, giáo viên tiến hành bài giảng, dẫn dắt học
sinh kết hợp hài hoà, linh hoạt hệ thống câu hỏi và lời giảng, bình trên
lớp. Về câu hỏi các nhà phương pháp đã chia làm 3 loại: Câu hỏi phát
4


''Rèn luyện và phát huy năng lực liên tưởng, tưởng tượng của học sinh Trung học

cơ sở trong giờ ngữ Văn

xa xa trên cửa bể chiều hôm, là ngọn nước và hoa trôi, là nội cỏ dầu
dầu giữa màu xanh xanh chân mây mặt đất, là gió cuốn và tiếng sóng
ầm ầm kêu nơi mặt duềnh lại mang ý nghĩa tượng trưng. Để trả lời
được câu hỏi này học sinh phải liên tưởng gắn kết các hình ảnh "con
thuyền", "cánh buồm", "ngọn nước", "hoa trôi" với màu sắc, âm thanh
của thiên nhiên vừa bao la mờ mịt, vừa dữ dội, tất cả như đang bủa vây
người con gái lưu lạc đau thương trong nỗi buồn đau hãi hùng lẻ loi.
Lần theo mối tương quan giữa các chi tiết học sinh sẽ giảng giải, cắt
nghĩa được vấn đề đặt ra. Và như thế, năn lực liên tưởng trong các em
sẽ được rèn luyện. Sự liên tưởng không chỉ trong phạm vi tương quan
nội bộ tác phẩm mà cần mở rộng, hướng tới mối quan hệ giữa tác phẩm
văn chương và cuộc sống, văn chương và tâm tư tình cảm tác giả,
chẳng hạn có thể hỏi: vẻ đẹp độc đáo của hình ảnh "Đầu súng trăng
treo" trong bài Đồng chí (Chính Hữu) hoặc: do cảm xúc nào mà nhà
thơ Phạm Tiến Duật đã cất lên tiếng thơ: "Chỉ cần trong thơ có một trái
tim" trong bài thơ về tiểu đội xe không kính... Thường xuyên phải trả
lời các câu hỏi tại sao ?, do dâu ?, nguyên cơ, lý do nào... học sinh sẽ
được rèn luyện và phát huy năng lực liên tưởng. Từ năng lực này của
các em, giáo viên cần tiếp tục hỏi, gợi ý, nếu cần thiết thì giảng giải,
phân tích các giá trị văn chương để giúp trí tưởng tượng trong học sinh
được cất cánh. Lúc đầu, học sinh có thể lúng túng.
Thao tác tưởng tượng được bắt đầu từ sự liên tưởng sự vật này với
sự vật kia để tạo ra hình ảnh những cái không có ở trước mắt, hoặc
chưa hề có. Trung khi sử dụng chùm câu hỏi để gợi ý hướng dẫn học
6


''Rèn luyện và phát huy năng lực liên tưởng, tưởng tượng của học sinh Trung học


học những tư liệu của các cây bút lớn, vừa để nuôi hứng thú cho học
sinh.
Xét về bản chất, giảng văn là một quá trình giáo viên dẫn dắt học
sinh, thầy chủ toạ, trò chủ động, bằng các thao tác trí tuệ: tái hiện, tái
tạo rồi sáng tạo, để từ ngôn ngữ nghệ thuật, khám phá các giá trị nội
dung, ý nghĩa, từ hình thức tác phẩm mà hiểu, cộng hưởng, rồi đồng
sáng tạo với nhà văn, cùng nhà văn vươn tới cái đích cao cả của văn
chương là "Chân - Thiện - Mĩ". Để giảng văn tốt, giáo viên phải thực
hiện hài hoà nhiều biện pháp sư phạm từ soạn bài, đến việc luyện đọc,
đặt câu hỏi, giảng bình, hướng dẫn các em ghi chép, ôn tập, làm bài,
luyện năng lực so sánh suy luận, phán đoán... Trong các biện pháp ấy,
việc rèn luyện và phát huy năng lựcliên tưởng, tưởng tượng cho học
sinh là trung tâm. Đây là cách tốt nhất giúp học sinh sử dụng thao tác
tư duy hình tượng, tư duy người giáo viên phải rèn luyện cho chính
mình các năng lực thần diệu ấy. Nói tóm lại thầy phải biết cách đọc
văn, rồi kinh nghiệm của chính mình mà rèn luyện cho học sinh.
IV - Kết luận.

Văn học có sức tác động to lớn đến bạn đọc, tiếp nhận văn học lại
phụ thuộc vào trình độ, năng lực thị hiếu của từng người. Năng lực liên
tưởng tưởng tượng có vai trò quyết định trong việc phát triển tư duy
của học sinh, làm cho vốn sống phong phú hơn. Tạo dựng tình huống
cho sự nhận thức sáng tạo nghệ thuật, xây dựng cho học sinh những
tình cảm đẹp đẽ cao thượng, phát triển năng lực tư duy, tận dụng các
8


''Rèn luyện và phát huy năng lực liên tưởng, tưởng tượng của học sinh Trung học
cơ sở trong giờ ngữ Văn