PHẦN 1: LÝ LUẬN CHUNG
I. Những vấn đề cơ bản về đói nghèo
1. Nghèo tuyệt đối
"Nghèo ở mức độ tuyệt đối.... là sống ở ranh giới ngoài cùng của tồn
tại. Những người nghèo tuyệt đối là những người phải đấu tranh để sinh tồn
trong các thiếu thốn tồi tệ và trong tình trạng bỏ bê và mất phẩm cách vượt
quá sức tưởng tượng mang dấu ấn của cảnh ngộ may mắn của giới trí thức
chúng ta."
Ngân hàng Thế giới xem thu nhập 1 USD/ngày theo sức mua tương
đương của địa phương so để thỏa mãn nhu cầu sống như là chuẩn tổng quát
cho nạn nghèo tuyệt đối. Trong những bước sau đó các trị ranh giới nghèo
tuyệt đối (chuẩn) cho từng địa phương hay từng vùng được xác định, từ 2
USD/ngày cho châu Mỹ La tinh và Carribean đến 4 USD/ngày cho những
nước Đông Âu cho đến 14,40 USD/ngày cho những nước công nghiệp….
(Theo nguồn tin của chương trình Phát triển Liên Hiệp Quốc 1997).
Đối với Việt Nam, Chính phủ Việt Nam đã 4 lần nâng mức chuẩn
nghèo trong thời gian từ 1993 đến cuối năm 2005. Theo Quyết định số
143/2001/QĐ - TTg của Thủ tướng Chính phủ ngày 27 tháng 9 năm 2001,
trong đó phê duyệt "Chương trình mục tiêu quốc gia xóa đói và giảm nghèo
giai đoạn 2001-2005", thì những hộ gia đình có thu nhập bình quân đầu người
ở khu vực nông thôn miền núi và hải đảo từ 80.000 đồng/người/tháng
(960.000 đồng/người/năm) trở xuống là hộ nghèo, ở khu vực nông thôn đồng
bằng những hộ gia đình có thu nhập bình quân đầu người từ 100.000 đồng/
người/tháng (1.200.000 đồng/người/năm) trở xuống là hộ nghèo, ở khu vực
thành thị những hộ có thu nhập bình quân đầu người từ 150.000 đồng/ người/
tháng (1.800.000 đồng/người/năm) trở xuống là hộ nghèo.
1
Theo Quyết định số 170/2005/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ ngày
8 tháng 7 năm 2005 về việc ban hành chuẩn nghèo áp dụng cho giai đoạn
2006-2010 thì ở khu vực nông thôn những hộ có mức thu nhập bình quân từ
200.000 đồng/người/tháng (2.400.000 đồng/người/năm) trở xuống là hộ

con người ảnh hưởng lên bao nhiêu phần dân số của nước đó. So sánh các giá
trị HDI và HPI cho thấy sự phân phối thành tựu của tiến bộ con người. Các
nước có thể có giá trị HDI như nhau nhưng giá trị HPI sẽ khác nhau.
Ví dụ: Trường hợp của Trung Quốc và Gioócđani (1999). Chỉ số phát
triển con người HDI của mỗi nước đều là 0,718 và 0,714; chỉ số nghèo khổ
con người HPI của Trung Quốc là 15,1% và của Gioócđani là 8,5%. ở Việt
Nam, HPI năm 1999 là 29,1% xếp hạng theo HPI nước ta đứng thứ 45 trên 90
quốc gia được Liên Hợp Quốc nghiên cứu.
4. Đặc trưng của người nghèo và chiến lược xoá đói giảm nghèo
Quy mô và mức độ nghèo đói ở mỗi nước phụ thuộc vào hai yếu tố: thu
nhập bình quân đầu người và mức độ trong phân phối bất bình đẳng thu nhập.
Với bất kỳ mức thu nhập bình quân đầu người nào, việc phân phối càng bất
công bao nhiêu thì số người nghèo đói sẽ càng nhiều hơn bấy nhiêu. Tương tự
như vậy thì với bất kỳ sự phân phối nào, mức thu nhập bình quân càng thấp
thì mức độ nghèo đói càng cao. Như vậy, phạm vi nghèo đói tuyệt đối là sự
kết hợp của thu nhập bình quân đầu người thấp và phân phối thu nhập không
đồng đều. Điều này có ý nhĩa quan trọng làm cơ sở để các nước đang phát
triển có được những lựa chọn chính sách toàn diện cho giảm nghèo đói. Nếu
chỉ tập trung vào việc nâng cao tốc độ tăng trưởng kinh tế với hy vọng tăng
thu nhập quốc dân sẽ cải thiện được mức sống cho những người nghèo thì
chưa đủ mà cần phải tập trung cho chiến lược chống nghèo đói trong cả ngắn
hạn và dài hạn, kết hợp giữa yếu tố tăng trưởng kinh tế với đảm bảo công
3
bằng trong phân phối thu nhập. Để làm được điều này thì phải biết các nhóm
nghèo là ai và đặc điểm kinh tế của họ là gì?
+ Điều khái quát có thể nhận thấy là trong số các nhóm nghèo thì đại bộ
phận là sống ở khu vực nông thôn và chủ yếu tham gia vào các hoạt động
nông nghiệp. Họ là những nông dân thiếu phương tiện sản xuất, đặc biệt là đất
đai.
+ Ở thành thị thì người nghèo thường tập trung ở khu vực phi chính

I. Xoá đói giảm nghèo là chương trình trọng điểm của Chính phủ
Nghèo là tình trạng một bộ phận dân cư không được hưởng và thoả
mãn các nhu cầu cơ bản của con người mà những nhu cầu này đã được xã hội
thừa nhận tuỳ theo trình độ phát triển kinh tế xã hội và phong tục tập quán của
5
địa phương. Khái niệm này đang được nhiều quốc gia sử dụng trong đó có
Việt Nam.
Ngay từ khi Việt Nam giành được độc lập (1945), Chủ tịch Hồ Chí
Minh đã xác định đói nghèo như là một thứ "giặc" cũng như giặc dốt, giặc
ngoại xâm, nên đã đưa ra mục tiêu phấn đấu để nhân dân lao động thoát nạn
bần cùng, làm cho mọi người có công ăn, việc làm, ấm no và đời sống hạnh
phúc. Giảm đói nghèo không chỉ là một trong những chính sách xã hội cơ
bản, được Nhà nước Việt Nam đặc biệt quan tâm, mà còn là một bộ phận
quan trọng của mục tiêu phát triển.
Xóa đói giảm nghèo là yếu tố cơ bản đảm bảo công bằng xã hội và tăng
trưởng bền vững
Xóa đói giảm nghèo không chỉ là công việc trước mắt mà còn là nhiệm
vụ lâu dài. Trước mắt là xóa hộ đói, giảm hộ nghèo; lâu dài là xóa sự nghèo,
giảm khoảng cách giàu nghèo, phấn đấu xây dựng một xã hội giàu mạnh,
công bằng, dân chủ, văn minh.
Xóa đói giảm nghèo không đơn giản là việc phân phối lại thu nhập một
cách thụ động mà phải tạo ra động lực tăng trưởng tại chỗ, chủ động tự vươn
lên thoát nghèo. Xóa đói giảm nghèo không đơn thuần là sự trợ giúp một
chiều của tăng trưởng kinh tế đối với các đối tượng xã hội có nhiều khó khăn
mà còn là nhân tố quan trọng tạo ra một mặt bằng tương đối đồng đều cho
phát triển, tạo thêm một lực lượng sản xuất dồi dào và bảo đảm sự ổn định
cho giai đoạn “cất cánh”.
Do đó, xóa đói giảm nghèo là một trong những mục tiêu của tăng
trưởng (cả trên góc độ xã hội và kinh tế), đồng thời cũng là một điều kiện
(tiền đề) cho tăng trưởng nhanh và bền vững. Trên phương diện nào đó, xét về

triển kinh tế - xã hội của Nhà nước đối với công tác xóa đói giảm nghèo.
Thông qua kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội, Nhà nước chủ động điều tiết
hợp lý các nguồn lực của toàn xã hội vào mục tiêu và hoạt động xóa đói giảm
nghèo quốc gia. Nhà nước xây dựng các biện pháp thiết yếu như đầu tư hỗ trợ
7
sản xuất, xây dựng cơ sở hạ tầng, lập các quỹ cứu trợ xã hội,.... để giúp đỡ,
bảo vệ người nghèo. Duy trì liên tục sự trao đổi, phân phối mang tính thị
trường, nhưng không loại người nghèo ra khỏi những nguồn lực và lợi ích của
sự thịnh vượng chung về kinh tế. Kinh nghiệm thế giới cho thấy sự thiếu vắng
vai trò của Nhà nước đặc biệt có hại đối với người nghèo, cộng đồng nghèo,
vì người nghèo không tự bảo vệ được các quyền của mình, hơn nữa trong
thành quả chung của tăng trưởng kinh tế, Nhà nước có vai trò nòng cốt và có
trách nhiệm thu hút sự tham gia tích cực của cộng đồng, các tổ chức chính trị,
kinh tế, xã hội.
Xóa đói giảm nghèo không chỉ là nhiệm vụ của Nhà nước, toàn xã hội
mà trước hết là bổn phận của chính người nghèo phải tự vươn lên để thoát
nghèo. Trong khi trách nhiệm của Chính phủ là giúp gỡ bỏ rào cản ngăn cách
xã hội và kinh tế để xóa đói giảm nghèo; thì hiệu quả xóa nghèo đạt thấp nếu
bản thân người nghèo không tích cực và nỗ lực phấn đấu vươn lên với mức
sống cao hơn. Xóa đói giảm nghèo phải được coi là sự nghiệp của bản thân
người nghèo, cộng đồng nghèo, bởi vì sự nỗ lực tự vươn lên để thoát nghèo
chính là động lực, là điều kiện cần cho sự thành công của mục tiêu chống đói
nghèo ở các nước. Nhà nước sẽ trợ giúp người nghèo biết cách tự thoát nghèo
và tránh tái nghèo khi gặp rủi ro. Bên cạnh sự hỗ trợ về vật chất trực tiếp thì
việc tạo việc làm cho người nghèo bằng cách hướng dẫn người nghèo sản
xuất, kinh doanh phát triển kinh tế theo điều kiện cụ thể của họ chính là điều
kiện xóa đói giảm nghèo thành công nhanh và bền vững.
II. Thực trạng và nguyên nhân đói nghèo ở Việt Nam
1. Thực trạng
1.1. Việt Nam được xếp vào nhóm các nước nghèo của thế giới

1.3. Nghèo đói tập trung ở các vùng có điều kiện sống khó khăn
9
Đa số người nghèo sinh sống trong các vùng tài nguyên thiên nhiên rất
nghèo nàn, điều kiện tự nhiên khắc nghiệt như ở vùng núi, vùng sâu, vùng xa
hoặc ở các vùng Đồng bằng sông Cửu Long, miền Trung, do sự biến động của
thời tiết (bão, lụt, hạn hán....) khiến cho các điều kiện sinh sống và sản xuất
của người dân càng thêm khó khăn. Đặc biệt, sự kém phát triển về hạ tầng cơ
sở của các vùng nghèo đã làm cho các vùng này càng bị tách biệt với các
vùng khác. Năm 2000, khoảng 20-30% trong tổng số 1.870 xã đặc biệt khó
khăn chưa có đường dân sinh đến trung tâm xã; 40% số xã chưa đủ phòng
học; 5% số xã chưa có trạm y tế; 55% số xã chưa có nước sạch; 40% số xã
chưa có đường điện đến trung tâm xã; 50% chưa đủ công trình thuỷ lợi nhỏ;
20% số xã chưa có chợ xã hoặc cụm xã.
Bên cạnh đó, do điều kiện thiên nhiên không thuận lợi, số người trong
diện cứu trợ đột xuất hàng năm khá cao, khoảng 1-1,5 triệu người. Hàng năm
số hộ tái đói nghèo trong tổng số hộ vừa thoát khỏi nghèo vẫn còn lớn.
1.4. Đói nghèo tập trung trong khu vực nông thôn
Nghèo đói là một hiện tượng phổ biến ở nông thôn với trên 90% số
người nghèo sinh sống ở nông thôn. Năm 1999, tỷ lệ nghèo đói về lương thực,
thực phẩm của thành thị là 4,6%, trong khi đó của nông thôn là 15,9%. Trên
80% số người nghèo là nông dân, trình độ tay nghề thấp, ít khả năng tiếp cận
các nguồn lực trong sản xuất (vốn, kỹ thuật, công nghệ....), thị trường tiêu thụ
sản phẩm gặp nhiều khó khăn do điều kiện địa lý và chất lượng sản phẩm
kém, chủng loại sản phẩm nghèo nàn. Những người nông dân nghèo thường
không có điều kiện tiếp cận với hệ thống thông tin, khó có khả năng chuyển
đổi việc làm sang các ngành phi nông nghiệp. Phụ nữ nông dân ở vùng sâu,
vùng xa, nhất là nữ chủ hộ độc thân, phụ nữ cao tuổi là những nhóm nghèo dễ
bị tổn thương nhất. Phụ nữ nghèo lao động nhiều thời gian hơn, nhưng thu
nhập ít hơn, họ ít có quyền quyết định trong gia đình và cộng đồng do đó có ít
cơ hội tiếp cận các nguồn lực và lợi ích do chính sách mang lại.