ĐẶT VẤN ĐỀ
1. Lý do lựa chọn sáng kiến
Kiểm tra đánh giá là một khâu quan trọng không thể thiếu được của quá trình
dạy học. Bất kì hình thức đánh giá nào từ kiểm tra miệng, kiểm tra viết các loại, thi…
đều nhằm mục đích đánh giá năng lực học tập của học sinh, phát hiện những sai lệch
về nhận thức, cách học của học sinh, và phát hiện những sai sót về cách dạy của thày
cô qua đó động viên học sinh trong học tập, đưa ra cách khắc phục những sai sót của
cả thày và trò.
Hình thức kiểm tra thông dụng là tự luận vì nó thuận lợi cho giáo viên đánh giá
cách diễn đạt và khả năng tư duy ở mức độ cao của học sinh. Tuy nhiên lại tạo cho học
sinh thói quen học tủ, học lệch và khó có thể xác định kết quả một cách khách quan.
Môn sinh học lớp 12 có nhiều thuật ngữ, khái niệm chuyên ngành khó hiểu nên
áp dụng hình thức kiểm tra tự luận dưới dạng nhiều câu hỏi ngắn là phù hợp.
Việc ra đề kiểm tra theo khung ma trận là một yêu cầu bắt buộc đối với giáo
viên, tuy nhiên trong thực tế nhiều giáo viên chưa thực sự quan tâm tới vấn đề này,
nên còn ra đề chưa đúng quy trình, mang nặng tính hình thức.
Vì các lý do trên, nhóm sinh – trường THPT Yên Mô B lựa chọn thực hiện sáng
kiến: “ Thiết kế đề kiểm tra tự luận môn sinh học lớp 12 theo khung ma trận”.
2. Mục đích nghiên cứu
Qua việc thiết kế đề kiểm tra môn sinh học lớp 12 và triển khai cho học sinh
làm bài kiểm tra theo hệ thống đề trên có thể nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện
cho học sinh.
3. Nhiệm vụ nghiên cứu
- Nghiên cứu cơ sở lí luận của đề tài.
- Thiết kế bộ đề kiểm tra môn sinh học lớp 12 theo khung ma trận.
- Cho học sinh làm bài kiểm tra khảo sát một đề và thẩm định đề kiểm tra.
4. Phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp nghiên cứu lí luận: nghiên cứu hướng dẫn thực hiện chương
trình của Bộ, tài liệu, tạp chí khoa học, sách giáo khoa sinh học lớp 12…
- Phương pháp nghiên cứu thực tiễn: kiểm tra khảo sát, thống kê kết quả.
5. Đối tượng nghiên cứu

tra ít đa dạng.
2. Giải pháp mới
- Cách ra đề kiểm tra mới trong sáng kiến: Giáo viên thiết kế một ngân hàng câu hỏi
(Thư viện câu hỏi). Các câu hỏi trong ngân hàng được bố trí theo từng nội dung, từng
mức độ nhận thức (nhận biết, thông hiểu, vận dụng mức độ thấp, vận dụng mức độ
cao). Sau đó giáo viên chiết rút từ ngân hàng ra các đề kiểm tra, mỗi đề 10 câu hỏi
ngắn theo cấu trúc 5 - 3 - 2 (50% nhận biết, 30% thông hiểu, 20% vận dụng).
- Những ưu điểm của cách ra đề như trên:
+ Đề kiểm tra gồm 10 câu hỏi ngắn, phân hóa rõ ràng nên giáo viên có thể đánh giá
được nhiều mức độ nhận thức của học sinh.
+ Từ ngân hàng câu hỏi, với mỗi cách chiết rút ta sẽ có 1 đề kiểm tra, vậy với n cách
chiết rút ta sẽ có n đề kiểm tra. Do đó rất thuận lợi cho giáo viên trong khâu ra đề, giáo
viên ra đề rất nhanh, không lặp lại đề, đề rất đa dạng.
+ Với đề bài được thiết kế như trên sẽ tạo được hứng thú cho học sinh, học sinh không
ngại học để phục vụ cho kiểm tra, đồng thời hạn chế được phần nào tình trạng học tủ,
học lệch.
+ Vì đề kiểm tra có số lượng câu hỏi nhiều, nội dung mỗi câu ngắn (tương ứng với nội
dung của 1 câu hỏi trắc nghiệm) nên học sinh tiếp cận được với cách trả lời câu hỏi
trắc nghiệm của kỳ thi tốt nghiệp và tuyển sinh đại học.
3. Quy trình biên soạn đề kiểm tra môn sinh học THPT
3


Bước 1 - Xác định mục đích của đề kiểm tra
- Đánh giá kết quả học tập của học sinh: Xác định xem sau khi kết thúc một giai
đoạn của quá trình dạy học (một bài, một chương, một học kì, một năm…) học sinh đã
đạt đến mức độ nào về kiến thức, kĩ năng.
- Phát hiện lệch lạc: Phát hiện ra những điểm đã đạt và chưa đạt được về kiến
thức của học sinh, tìm ra nguyên nhân lệch lạc để đề ra phương án giải quyết.
- Điều chỉnh qua kiểm tra: Giáo viên điều chỉnh quá trình dạy học để loại trừ

Thông hiểu
Vận dụng ở Vận dụng ở
mức độ thấp

mức độ cao

Chủ đề 1
(…câu = …% …câu = …% …câu = …% …câu = …% …câu = …%
tổng số điểm = hàng = … điểm

hàng = … điểm

hàng

=

… hàng = …

…điểm)
điểm
điểm
Chủ đề 2
(…câu = …% …câu = …% …câu = …% …câu = …% …câu = …%
tổng số điểm = hàng = … điểm

hàng = … điểm
4

hàng



= … điểm

Quy trình thiết lập ma trận đề kiểm tra
-

B1: Liệt kê các chủ đề cần kiểm tra, ghi các chủ đề đã chọn vào cột 1 của
ma trận

-

B2: Viết các chuẩn cần đánh giá đối với mỗi cấp độ tư duy

-

B3: Quyết định phân phối tỉ lệ % điểm cho mỗi chủ đề

-

B4: Quyết định tỉ lệ % phân phối cho mỗi hàng

-

B5: Tính tổng số điểm và tổng số câu hỏi cho mỗi cột

-

B6: Đánh giá lại bảng tiêu chí, có thể thay đổi và sửa nếu thấy cần thiết

Bước 4 – Biên soạn câu hỏi theo ma trận


Phù hợp với ma trận đề kiểm tra

Bước 6 – Xem xét lại việc biên soạn đề kiểm tra
5


- Đối chiếu từng câu hỏi với hướng dẫn chấm và thang điểm, phát hiện các sai
sót, sửa các từ ngữ nếu thấy cần thiết để đảm bảo tính khoa học, chính xác
- Đối chiếu từng câu hỏi với ma trận đề xem có phù hợp với chuẩn cần đánh giá
không
- Thử đề kiểm tra để tiếp tục điều chỉnh (nếu có điều kiện)
- Hoàn thiện đề, hướng dẫn chấm và thang điểm.

Chương II. THIẾT KẾ ĐỀ KIỂM TRA TỰ LUẬN MÔN SINH HỌC LỚP 12
THEO KHUNG MA TRẬN
1. Thiết kế đề kiểm tra học kì I
a. Xác định mục đích kiểm tra
6


+ Đánh giá được kết quả học tập của học sinh sau khi học xong học kì I
+ Phát hiện được các lệch lạc trong nhận thức của học sinh, từ đó giáo viên có
thể điều chỉnh quá trình dạy và học để loại trừ các lệch lạc, thúc đẩy hoạt động học tập
của học sinh
b. Xác định hình thức kiểm tra
+ Kiểm tra tự luận dưới dạng 10 câu hỏi ngắn
c. Xây dựng bảng mô tả câu hỏi kiểm tra
+ Thực chất của bảng mô tả câu hỏi kiểm tra là một ngân hàng câu hỏi để giáo
viên có thể chiết rút ra các đề kiểm tra khác nhau


chỉ được cấu

micromet, A/G

ADN

hóa học nào?

tạo từ 3 loại nu = 2/3. Xác định

- Mô tả cấu

thì có tối đa

trúc không gian bao nhiêu loại

số nu mỗi loại
môi trường cung

của AND

bộ ba, tối đa có cấp cho gen trên

- Thông tin di

bao nhiêu loại

truyền là gì?


mới, các đoạn
Okazaki là
chiều nào?
- Sự nhân đôi
AND có ý
nghĩa như thế
Phiên mã và

nào?
- Phiên mã là

dịch mã

gì? Phiên mã
diễn ra ở đâu
trong tế bào?
- Phân biệt 3
loại ARN về
cấu trúc và
chức năng?
- Enzim ARN
polimeraza di
chuyển theo
chiều nào trên
mạch khuôn
8


của gen?
- ARN được


điều hòa hoạt

chất cảm ứng

một cơ thể

động của gen?

(lactôzơ)

nhưng ở các tế

- Nêu các mức

không ảnh

bào thuộc các

độ điều hòa

hưởng đến

mô khác nhau,

hoạt động gen?

hoạt động của

hoặc ở cúng 1

và dịch mã của khác nhau? Có

phát hiện ra cơ

các gen cấu

phải chúng

chế điều hòa

trúc, các

mang các gen

hoạt động gen

mARN của các khác nhau

qua operon ở

gen Z, Y, A?

E. coli?

không? Giải
thích?

- Operon là gì?
Operon Lac là
gì?


biến gen nào

thường có 2

ví dụ?

thường gây

alen, alen A

- Những tác

hậu quả lớn

trội hoàn toàn

nhân nào có thể hơn? Vì sao?

so với alen đột

gây đột biến

biến a. Giả sử

gen?

ở một phép lai,

- Tần số đột

10


loại tế bào nào?

chiếm 10%.

- Đột biến gen

Theo lí thuyết,

nhân tạo có đặc

trong tổng số

điểm gì?

cá thể mang

- Đột biến gen

alen đột biến ở

có những dạng

đời con, thể

nào? Hậu quả

đột

NST

của NST?

nhiều bậc của

cấu trúc NST

NST khác

- Có thể quan

NST là gì?

dạng nào gây

nhau có gây ra

sát thấy hình

hậu quả lớn

các hậu quả

dạng và kích

nhất? Tại sao

khác nhau cho


- Thế nào là
đột biến cấu
trúc NST?
Thực chất của
đột biến cấu
trúc NST là gì?
- Cho biết khái
niệm, ví dụ,
hậu quả và ý
nghĩa của mỗi
dạng đột biến
Đột biến số

cấu trúc NST
- Đột biến số

- Thể tự đa bội Tại sao đột biến

- Ở một loài

lượng NST

lượng NST là

được hình

lệch bội thường

động vật giao


biến lệch bội?

thành như thế

- Một loài thực

trình giảm

Cho biết kí

nào?

vật lưỡng bội có

phân của

hiệu, tên gọi

12 nhóm gen

cơ thể đực, ở

của các dạng

liên kết. Giả sử

một số tế bào,

đột biến lệch


- Lệch bội có

giữa trong mỗi

khác diễn ra

thể được hình

tế bào sinh

bình thường;

thành theo

dưỡng như sau:

cơ thể cái giảm

những cơ chế

Thể đột biến

phân bình

12


nào?

I có 48 NST


đực và cái

của lệch bôi?

Cho biết số

trong thụ tinh

- Đột biến đa

lượng nhiễm sắc có thể tạo ra

bội có những

thể trong tất cả

tối đa bao

hậu quả và vai

các cặp ở mỗi tế

nhiêu loại hợp

trò gì?

bào của mỗi thể

tử lưỡng bội và

× AAAABBBb.
(5) AAAaBBbb
× Aaaabbbb.
(6) AAaaBBbb
× AAaabbbb.
13


Biết rằng các
cây tứ bội giảm
phân chỉ cho các
loại giao tử
lưỡng bội có khả
năng thụ tinh
bình thường.
Theo lí thuyết,
trong các phép
lai trên, những
phép lai cho đời
con có kiểu gen
phân li theo tỉ lệ
Quy luật

- Tại sao

- Điều kiện

8:4:4:2:2:1:1:1:1
- Menden đã
- Làm thế nào


tính trạng như

NST tương

- Nêu các bước

lai phân tích?

thế nào?

đồng khác

trong nghiên

- Nêu điều

- Nêu các điều

nhau nếu chỉ

cứu di truyền

kiện nghiệm

kiện cần có để

dựa vào kết

của Menden


giao phấn giữa

dung của quy

tìm được 2

3: 3: 1

cây quả dẹt với

luật phân li

người có cùng

- Bài tập: Biết

cây quả bầu

- Di truyền học

kiểu gen giống

mỗi gen quy

dục (P), thu

hiện đại đã giải

hệt nhau trên

lai với cây

thế nào?

trứng

thuần chủng

đồng hợp lặn

- Nêu nội dung

- Dựa vào đâu

khác nhau về 3

về các cặp gen,

của định luật

mà Menden có

cặp gen lai với

thu được đời

phân li độc lập

thể đi đến kết


thí nghiệm lại

lập?

phân li độc lập

gen giống cây quả bầu

- Ý nghĩa lý

trong quá trình

F1 của F2

luận và ý nghĩa

hình thành

thực tiễn của

giao tử?

a. Tỉ lệ kiểu

b. Tỉ lệ kiểu

quả tròn : 1
dục. Cho cây
F1 tự thụ phấn


tính trạng theo lí thuyết,
lặn ở F2
d. Tỉ lệ giao

này có kiểu

tử mang

hình quả bầu

cả 3 gen

dục là bao

trội của

nhiêu?

F1
- Cho biết các
cặp gen nằm
trên các cặp
nhiễm sắc thể
khác nhau. Theo
15

xác suất để cây


lí thuyết, phép

gen tương tác

kiểu bổ sung ,

- Gen đa hiệu

cộng gộp, mỗi

mỗi gen có 2

là gì? Ý nghĩa

gen có 2 alen.

alen. Cho P

của việc nghiên Cây thấp nhất

thuần chủng

cứu gen đa

có kiểu gen

khác nhau lai

hiệu?

đồng hợp lặn


cm có tỉ lệ là
bao nhiêu?
16

- Biết 1 tính


- Ở một loài
thực vật, tính
trạng chiều cao
cây do ba cặp
gen không alen
là A,a; B,b và
D,d cùng quy
định theo kiểu
tương tác cộng
gộp. Trong
kiểu gen nếu
cứ có một alen
trội thì chiều
cao cây tăng
thêm 5cm.
Khi trưởng
thành, cây thấp
nhất có chiều
cao 150cm.
Theo lí thuyết,
phép lai
AaBbDd ×
AaBbDd cho


hiện tượng

nhiêu?

phân li độc lập?

trội hoàn toàn,

17

- Làm thế nào để - Cho biết mỗi
có thể phát hiện

gen quy định


hoán vị gen?

- Ở ruồi giấm,

Phép lai nào hay quá trình giảm

Trình bày cơ sở A – thân xám,

được sử dụng để phân không

tế bào học của

a- thân đen, B-


gen? Tần số

NST tương

tần số 24%.

hoán vị gen

đồng. Cho P

Theo lí thuyết,

phụ thuộc yếu

thuần chủng

phép lai AaBb

tố nào?

khác nhau về 2

De

- Mối quan hệ

cặp gen lai với

giữa tần số


bản đồ di

kiểu gen và

tỉ lệ kiểu hình

truyền?

kiểu hình ở đời

trội về cả bốn

Khoảng cách

sau?

tính trạng trên

giữa các gen

- Tại sao tần số

là bao nhiêu?

trên bản đồ di

hoán vị gen

truyền được


gen, hoán vị

khác nhau 2
18

hoán vị gen ở

dE
× aaBb De
dE


gen?

cặp gen lai với
nhau được F1.
Cho F1 lai
phân tích. Xác
định kết quả
phân li kiểu
gen, kiểu hình
ở Fa biết rằng
khoảng cách
giữa 2 gen trên

Di truyền liên

- NST giới tính



tương ứng trên

định. Trong một hoàn toàn so

- Thế nào là

Y?

gia

giới đồng giao

- Nguyên

người chồng bị định lông

tử, giới dị giao

nhân dẫn đến

bệnh, người vợ hung; alen

tử? Tỉ lệ phân

hiện tượng di

bình

li giới tính của


là bệnh của

đều bình thường định mắt nâu

di truyền liên

nam giới?

trong đó có 1 trội hoàn toàn

Ở người bệnh - Ở một loài

đình

có với alen a quy

thường B quy định

hai

con alen D quy

kết với giới

con trai và một so với alen d

tính?

con gái

aB

truyền của tính

thu được F1.

trạng do gen

Trong tổng số

ngoài nhân quy

cá thể F1, số

định là gì?

cá thể cái có
lông hung,
chân thấp, mắt
đen chiếm tỉ lệ
1%. Biết quá
trình giảm
phân không
xảy ra đột biến
nhưng xảy ra
hoán vị gen ở
cả hai giới với
tần số như
nhau. Theo lí
thuyết, số cá

phản ứng?
- Nêu cách xác
định mức phản
ứng? Mức phản
ứng phụ thuộc
vào yếu tố nào?
- Thường biến
là gì? Ý nghĩa
của thường
Di truyền học

biến?
- Vốn gen là

- Thành phần

- Xét một quần

quần thể

gì? Nêu cách

kiểu gen của

thể nẫu phối, ở 2 thực vật, xét

- Ở một loài

tính tần số alen, quần thể tự thụ


hướng nào?

này thuộc 2 cặp

toàn so với

của quần thể

- Tại sao các

NST tương đồng alen a quy định

ngẫu phối?

nhà chọn giống khác nhau. Hỏi

hoa trắng. Thế

- Trạng thái

thường gặp

hệ xuất phát

cân bằng của

khó khăn trong ra bao nhiêu loại (P) của một

quần thể được


gia đình cấm

gen?

hoa trắng. Sau

– Vanbec.

kết hôn họ

- Cho quần thể

3 thế hệ tự thụ

- Các điều kiện

hàng?

có cấu trúc di

phấn, ở F3 cây

21

tối đa có thế tạo


nghiệm đúng

truyền ở thế hệ


của quần thể

định luật Hacdi

di truyền

này ở thế hệ P

-vanbec?

của quần

là

thể sau 1

Ở một loài

thế hệ tự

động vật, gen

thụ phấn

quy định độ

b. Xác định

dài cánh nằm

trạng thái

ngắn. Cho các

cân bằng

con đực cánh

hay

dài giao phối

chưa?

ngẫu nhiên

Giải

với các con cái

thích?

cánh ngắn (P),

Một quần thể thu được F1
người đang ở gồm 75% số
trạng thái cân con cánh dài,
bằng di truyền 25% số con
về gen quy định cánh ngắn.
tính

lôcut I có 2
alen, lôcut II
có 3 alen. Trên
nhiễm sắc thể
thường, xét
lôcut III có 4
alen. Quá trình
ngẫu phối có
thể tạo ra trong
quần thể của
loài này tối đa
bao nhiêu loại
kiểu gen về ba
lôcut trên?

Tạo giống dựa

- Những loại

- Đặc điểm và

trên nguồn

biến dị di

cách sử dụng

biến dị tổ hợp

truyền nào

tổ hợp

chống chịu tốt,

- Ưu thế lai là

năng

gì? Nguyên

cao…

nhân của ưu

không được sử

thế lai?

dụng để nhân

- Phương pháp

giống, vì sao?

Tạo giống

tạo ưu thế lai?
- Quy trình tạo

- Phương pháp

giống bằng
phương pháp
gây đột biến ở
Tạo giống

Việt Nam
- Nêu khái

- Bằng cách

bằng công

niệm công

nào có thể tạo

nghệ tế bào

nghệ tế bào

ra những con

thực vật? Ý

vật có kiểu gen

nghĩa của công

giống nhau?


- Trình bày ý

đối về tất cả

nghĩa và kỹ

các cặp gen

thuật của
phương pháp
nuôi cấy hạt
phấn
- Trình bày quy
trình nhân bản
vô tính cừu
Tạo giống

Dolly
- Nêu khái

bằng công

niệm công

nghệ gen

nghệ gen, thể
truyền, AND
tái tổ hợp?
- Trình bày quy