SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

LÝ THỊ HIỀN

MỤC LỤC
1. Đặt vấn đề
2. Giải quyết vấn đề
2.1. Cơ sở lý luận của vấn đề
2.2. Thực trạng của đề tài
2.2.1. Những thuận lợi
2.2.2. Những khó khăn, bất cập
2.3. Các biện pháp đã tiến hành để giải quyết vấn đề
2.3.1. Vận dụng công thức trên để xác định nhanh tỷ lệ kiểu
hình ở đời con mà không cần viết sơ đồ lai
2.3.2. Vận dụng công thức trên có thể vừa xác định được tỷ
lệ kiểu hình ở đời con; kiểu gen của bố mẹ và quy luật di
truyền
2.3.3. Vận dụng công thức trên có thể giải nhanh các bài tập
trắc nghiệm
2.3.4. Vận dụng công thức trên kết hợp với tích xác suất có

Trang
2
3
3
5
5
5
6
6


gen.
TRƯỜNG THPT SỐ 1 BẮC HÀ
SINH

TỔ HÓA -1-


SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

LÝ THỊ HIỀN

Mặt khác, xuất phát từ thực tế 5 năm trở lại đây, nhiều đề thi các kỳ thi
Tuyển sinh Đại học, Cao đẳng có hệ thống câu hỏi trắc nghiệm về toán lai liên
quan đến phép lai giữa hai cá thể dị hợp về hai cặp gen, nên những vấn đề lý
thuyết xung quanh kiến thức này có vai trò ngày càng quan trọng.
Qua thực tiễn giảng dạy, tôi nhận thấy có rất nhiều học sinh gặp khó khăn,
lúng túng khi làm các bài tập dạng này. Trong khi đó, hầu hết các tài liệu tham
khảo đều hướng dẫn viết sơ đồ lai theo phương pháp tạo giao tử trong giảm phân
và tổ hợp tự do các giao tử trong thụ tinh rồi xác định kết quả: tỷ lệ kiểu gen và
tỷ lệ kiểu hình. Với một bài tập trắc nghiệm mà giải như vậy sẽ mất thời gian và
dễ sai sót khi thống kê.
Với những lý do trên, tôi lựa chọn và giải quyết đề tài: “PHƯƠNG PHÁP
GIẢI NHANH MỘT SỐ DẠNG BÀI TẬP PHẦN QUY LUẬT DI TRUYỀN” bằng

công thức xác định tỷ lệ kiểu hình trong phép lai giữa hai cá thể dị hợp hai cặp
gen. Qua đó, cung cấp cho học sinh phương pháp xác định nhanh, chính xác tỷ lệ
kiểu hình của phép lai giữa hai cá thể dị hợp hai cặp gen trong các quy luật di
truyền chương II – phần Di truyền học, để vận dụng làm tốt bài kiểm tra, thi cử
và củng cố kiến thức lý thuyết đã học; đồng thời giúp đồng nghiệp tham khảo để
có thể vận dụng tốt hơn trong công tác dạy học.

2. Hai cặp gen cùng nằm trên một cặp NST liên kết gen.
A và B quy định tính trạng trội; a và b quy định tính trạng lặn tương ứng
a. Trường hợp 1: Hai gen liên kết đều:
P: AB/ab x AB/ab -> F1: 75% A-B- : 25% aabb
b. Trường hợp 2: Hai gen liên kết đối hoặc một bên liên kết đồng một bên
liên kết đối:
P: Ab/aB x Ab/aB hoặc AB/ab x Ab/aB
F1 đều cho tỉ lệ kiểu hình: 50% A-B- : 25% A-bb : 25% aaB3. Hai cặp gen cùng nằm trên một cặp NST hoán vị gen.
A và B quy định tính trạng trội.
a và b quy định tính trạng lặn tương ứng
a. Trường hợp hoán vị gen xảy ra ở cả hai bên bố mẹ.
Ví dụ 1:
Cho P: AB/ab x AB/ab ( Tần số hoán vị gen bằng 20%)
F1 phân li: 66% A-B- : 9% A-bb : 9% aaB- : 16% aabb
Ví dụ 2:
Cho P: Ab/aB x Ab/aB ( Tần số hoán vị gen bằng 40%)
F1 phân li: 54% A-B- : 21% A-bb : 21% aaB- : 4% aabb

TRƯỜNG THPT SỐ 1 BẮC HÀ
SINH

TỔ HÓA -3-


SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

LÝ THỊ HIỀN

a. Trường hợp hoán vị gen xảy ra ở một trong hai bên bố mẹ( ruồi giấm,
bướm tằm...).

TỔ HÓA -4-


SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

LÝ THỊ HIỀN

thể dị hợp hai cặp gen liên quan tới các quy luật di truyền phân li độc lập, liên
kết gen và hoán vị gen trong chương trình sinh học 12.
2.2.1. Những thuận lợi
Giáo viên giảng dạy cung cấp đầy đủ những kiến thức cơ bản theo sách
giáo khoa theo chuẩn kiến thức, kĩ năng.
Giáo viên hướng dẫn học sinh giải một số bài tập cơ bản trong sách giáo
khoa.
Đa số học sinh có ý thức học tập, muốn chiếm lĩnh kiến thức, tìm tòi cái
mới, muốn khẳng định mình, muốn tham gia vào các hoạt động, muốn thử sức
mình.
2.2.2. Những khó khăn, bất cập
Về phía giáo viên: Việc trang bị cho học sinh những kiến thức liên quan
đến kỹ năng giải bài tập di truyền chưa được đầy đủ. Ví dụ như kiến thức về quá
trình giảm phân phát sinh giao tử, các mối quan hệ trong các quy luật di truyền...
Do theo phân phối chương trình của Bộ Giáo dục và Đào tạo, bố trí tiết bài tập,
ôn tập cho học sinh rất ít (chỉ có 3 tiết: tiết 15, 16, 25 trong phân phối chương
trình lớp 12 THPT). Vì vậy giáo viên có rất ít thời gian sửa bài tập cho học sinh.
Về phía học sinh: Nhiều em chưa có phương pháp học tập phù hợp, học
theo kiểu thụ động hoặc xem môn Sinh học là môn học phụ. Chính điều này đã
ảnh hưởng không ít đến chất lượng học tập bộ môn. Đặc biệt hiện nay các em ít
theo học khối B vì ít ngành học; ngành muốn theo học thì điểm thi đầu vào quá
cao như (Y khoa, y dược,...). Trong khi đề thi Cao đẳng, Đại học môn Sinh học
lại nhiều bài tập quy luật di truyền tổng hợp liên quan tới phép lai hai cơ thể dị

Giải:
Khi cho lai hai cơ thể cây cao, quả đỏ với nhau. Mỗi gen quy định một
tính trạng. F1 thu được 25% cây thấp, quả vàng.
Vậy cây cao(A), quả đỏ(B) là hai tính trạng trội; cây thấp(a), quả vàng(b)
là hai tính trạng lặn. Bố mẹ dị hợp 2 cặp gen.
F1 thu được 25% cây thấp, quả vàng (aabb).
Áp dụng công thức trên ta có tỷ lệ:
+ Cây cao quả vàng(A-bb) = Cây thấp quả đỏ(aaB-) = 25% - 25% = 0%
+ Cây cao quả đỏ(A-B-) = 50% + 25% = 75%
2.3.2. Vận dụng công thức trên có thể vừa xác định được tỷ lệ kiểu hình
ở đời con; kiểu gen của bố mẹ và quy luật di truyền
Bài 1: Gen một có 2 alen A; a. Gen hai có 2 alen B; b. Khi cho lai hai
cơ thể dị hợp 2 cặp gen thu được 6,25% kiểu hình lặn cả về hai tính trạng. Biết

TRƯỜNG THPT SỐ 1 BẮC HÀ
SINH

TỔ HÓA -6-


SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

LÝ THỊ HIỀN

mỗi gen quy định một tính trạng trội hoàn toàn. Xác định quy luật di truyền chi
phối phép lai trên và kiểu gen của bố mẹ đem lai.
Giải:
F1 thu được tỷ lệ kiểu hình: aabb = 6,25% (1/16)
Áp dụng công thức trên ta có:
Tỷ lệ kiểu hình A- bb = aaB- = 25% - 6,25% = 18,7%.


LÝ THỊ HIỀN

Tỷ lệ kiểu hình A- B- = 50% + 0% = 50%.
Kết luận: Kiểu gen của (P) Ab/aB x Ab/aB ; Quy luật di tryuền LKG.
“Trừ trường hợp đặc biệt: (P) Ab/aB x Ab/aB; Hoán vị một bên tần số
bất kỳ. Hoặc (P) AB/ab(HVG tần số bất kỳ) x Ab/aB( LKG), cũng cho kết quả
như trên”.
Bài 4: Ở ruồi giấm, biết A: thân xám, a: thân đen; B: cánh dài, b: cánh
cụt. Các gen trên NST thường; hoán vị gen chỉ xảy ra ở ruồi giấm cái.
Cho P: ♀( A a , B b ) x ♂ ( A a , B b) , thu được 4 kiểu hình ở đời F1, trong
đó 16% ruồi giấm thân đen, cánh dài. Xác định quy luật di truyền chi phối phép
lai trên, kiểu gen của bố mẹ đem lai và tỉ lệ các kiểu hình còn lại ở F1.
Giải:
F1 thu được aaB- = 16% ≠ 3/16 ≠ ¼. Suy ra quy luật di truyền chi phối
hai tính trạng là quy luật hoán vị gen.
Áp dụng công thức trên ta có: aabb = 25% - 16% = 9%
9% ab/ab = ½ giao tử ♂ ab x 18% giao tử ♀ ab
Suy ra kiểu gen của P: ♂ AB/ab x ♀ Ab/aB
Tần số hoán vị gen bằng 18% x 2 = 36%
Tỷ lệ kiểu hình F1: A-bb = aaB- = 16%; aabb = 9%
-> A-B- = 50% + 9% = 59%
2.3.3. Vận dụng công thức trên có thể giải nhanh các bài tập trắc
nghiệm
Bài 1: Khi cho lai hai cơ thể cây cao, quả đỏ với nhau. Mỗi gen quy định
một tính trạng trội hoàn toàn. F1 thu được 6,25% cây thấp, quả vàng. Quy luật
di truyền và kiểu gen của bố mẹ có thể thu được kết quả trên là:
A. AaBb x AaBb; Phân ly độc lập.
B. AB/ab x AB/ab; Hoán vị hai bên tần số 50%.
C. AB/ab; Liên kết hoàn toàn x Ab/aB; Hoán vị tần số 25%.


B: Hoa trắng

a: Cây thấp

b: Hoa tím

Cho P: (Aa, Bb) x (Aa, Bb) đời F1 có 4 kiểu hình, trong đó có 22,75% cây
cao, hoa tím. Biết diễn biến NST trong giảm phân tạo hạt phấn và noãn giống
nhau.
Câu 1: Tần số hoán vị gen của P là
A: 10%

B: 30%

C: 20%

D: 40%

Câu 2: Tỉ lệ giao tử của P:
A. AB = ab = 40% ; Ab = aB = 10%
B. AB = ab = 35% ; Ab = aB = 15%
C. AB = ab = 15% ; Ab = aB = 35%
D. AB = ab = 30% ; Ab = aB = 20%
Câu 3: Tỉ lệ phân li kiểu hình ở đời F1 là:
A. 50% A-B- : 22,75% A-bb : 22,75% aaB- : 4,5% aabb
TRƯỜNG THPT SỐ 1 BẮC HÀ
SINH

TỔ HÓA -9-

C. AB/ab x AB/ab; Liên kết hoàn toàn.
D. AB/ab; Liên kết hoàn toàn x Ab/aB; Hoán vị tần số 20%
Giải:
Khi cho lai hai cơ thể cây cao, quả đỏ với nhau. Mỗi gen quy định một
tính trạng. F1 thu được 5% cây thấp, quả vàng.
Vậy cây cao(A), quả đỏ(B) là hai tính trạng trội; cây thấp(a), quả vàng(b)
là hai tính trạng lặn. Bố mẹ dị hợp 2 cặp gen.
F1 thu được 5% cây thấp, quả vàng (aabb).
5% aabb = 50% ab x 10% ab.
TRƯỜNG THPT SỐ 1 BẮC HÀ
SINH

TỔ HÓA - 10 -


SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

LÝ THỊ HIỀN

Trong hai cơ thể dị hợp 2 cặp gen, cơ thể cho giao tử ab = 50% phải có
kiểu gen AB/ab và liên kết hoàn toàn. Cơ thể cho giao tử ab = 10% phải có kiểu
gen Ab/aB và liên kết không hoàn toàn, hoán vị với tần số 20%.
Đáp án : D
2.3.4. Vận dụng công thức trên kết hợp với tích xác suất có thể giải
nhanh các bài tập trắc nghiệm tổng hợp các quy luật di truyền
Bài 1: Ở ruồi giấm, alen A quy định thân xám trội hoàn toàn so với alen
a quy định thân đen; alen B quy định cánh dài trội hoàn toàn so với alen b quy
định cánh cụt; alen D quy định mắt đỏ trội hoàn toàn so với alen d quy định mắt
trắng. Thực hiện phép lai P: AB/ab XDXd x AB/ab XDY thu được F1. Trong tổng
số các ruồi ở F1, ruồi thân xám, cánh dài, mắt đỏ chiếm tỉ lệ 52,5%. Biết không


TỔ HÓA - 11 -


SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

LÝ THỊ HIỀN

ở hai giới với tần số như nhau. Tiến hành phép lai P:

AB
ab

Dd ×

AB
ab

Dd , trong

tổng số cá thể thu được ở F1, số cá thể có kiểu hình trội về ba tính trạng trên
chiếm tỉ lệ 50,73%. Theo lí thuyết, số cá thể F 1 có kiểu hình lặn về một trong ba
tính trạng trên chiếm tỉ lệ
A. 11,04%

B. 16,91%

C. 22,43%

D. 27,95%

k (aabb)
Với k > 0 : Ta luôn có: x + y +z + k = 1 → x+ y = 0.75 ; y + k = 0.25 ;
x- k = 0.5
- x = (0,5073) / (3/4) = 0,6764
- y = 0,75 – 0,6764 = 0,0736
- z = 1 – x – y – k = 1 – 0,6764 – 0,25 = 0,0736
Tỷ lệ kiểu hình lặn về 1 tính trạng có 3 trường hợp (lặn cặp A,a hoặc cặp
B,b hoặc D,được) = 0,0736 x 3/4 + 0,0736 x 3/4 + 0,6764 x 1/4 = 27,95%
Chọn đáp án D
Bài 3: Ở một loài thực vật, alen A quy định thân cao trội hoàn toàn so
với alen a quy định thân thấp; alen B quy định hoa tím trội hoàn toàn so với
alen b quy định hoa trắng; alen D quy định quả đỏ trội hoàn toàn với alen d quy
định quả vàng; alen E quy định quả tròn trội hoàn toàn so với alen e quy định

TRƯỜNG THPT SỐ 1 BẮC HÀ
SINH

TỔ HÓA - 12 -


SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

LÝ THỊ HIỀN

quả dài. Tính theo lí thuyết, phép lai (P)

AB DE
ab

de


x

AB DE
ab

de

là tổ hợp giữa 2 phép lai (

AB
ab

x

AB
ab

).(

DE
de

x

)
Xét phép lai (

AB
ab


TRƯỜNG THPT SỐ 1 BẮC HÀ
SINH

TỔ HÓA - 13 -


SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

LÝ THỊ HIỀN

2.4. Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm
Đề tài nghiên cứu được giảng dạy ở lớp 12 ôn thi Cao đẳng, Đại học giai
đoạn 1.
Kết quả khảo sát bài kiểm tra 15 phút dạy theo nghiên cứu:
Tổng số
Kiểm tra lần 1
Kiểm tra lần 2

học sinh
33
33

Giỏi
SL
0
2

Khá
%

sinh đạt điểm giỏi, khá tăng, số học sinh có điểm trung bình, yếu giảm.

3. Kết luận
TRƯỜNG THPT SỐ 1 BẮC HÀ
SINH

TỔ HÓA - 14 -


SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

LÝ THỊ HIỀN

Đưa ra được một công thức tổng quát để giải bài tập di truyền sẽ mang lại
hiệu quả cao trong quá trình dạy và học. Đã có rất nhiều tài liệu tham khảo viết
phương pháp; công thức giải bài tập di truyền. Tuy nhiên chỉ có ít tài liệu đưa ra
phương pháp giải này và việc hướng dẫn cũng không cụ thể, rõ ràng để giúp học
sinh vận dụng được vào giải các bài tập liên quan đến phép lai giữa hai cơ thể dị
hợp hai cặp gen, đặc biệt là bài tập trắc nghiệm.
3.1. Ý nghĩa của sáng kiến kinh nghiệm
Đề tài đã được bản thân tôi áp dụng trong năm học 2013 - 2014 với lớp ôn
thi Đại học, Cao đẳng tại trường THPT số 1 Bắc Hà bước đầu đã mang lại hiệu
quả thiết thực. Sáng kiến kinh nghiệm có ý nghĩa trong việc giảng dạy bộ môn
Sinh học trong phần tính quy luật của hiện tượng di truyền, giúp học sinh không
cảm thấy phần bài tập ở chương này quá khó và quá nặng, nhất là khi giải các
bài toán tổng hợp. Kĩ năng vận dụng kiến thức, kĩ năng giải nhanh các dạng bài
tập cơ bản của học sinh được nâng cao, chất lượng, kết quả học tập của các em
có tiến bộ hơn rõ rệt. Các em có niềm say mê, hứng thú, tự giác tích cực học tập
hơn với bộ môn Sinh học.
3.2. Bài học kinh nghiệm

đồng nghiệp góp ý phê bình thẳng thắn để đề tài này ngày một hoàn thiện, từ đó,
đưa vào áp dụng trong thực tiễn giảng dạy và học tập, giúp các em học sinh tự
học, tự rèn, đạt kết quả cao trong các kì thi Tuyển sinh Cao đẳng, Đại học.

TÀI LIỆU THAM KHẢO
TRƯỜNG THPT SỐ 1 BẮC HÀ
SINH

TỔ HÓA - 16 -


SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

LÝ THỊ HIỀN

1. Nguyễn Thành Đạt, Phạm Văn Lập (2008), Sinh học 12, Nxb Giáo dục,
Hà Nội.
2. Huỳnh Quốc Thành, Hướng dẫn giải chi tiết bài tập trong cấu trúc đề thi
môn Sinh học: Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội.
3. Huỳnh Quốc Thành (2007), Lí thuyết & bài tập tự luận – trắc nghiệm
Sinh học 11 & 12, Nxb Đại học Sư phạm, Hà Nội.
4. Trần Tất Thắng, Phương pháp giải bài tập và bài tập trắc nghiệm sinh
học 12, Nxb Hà Nội, Hà Nội.

TRƯỜNG THPT SỐ 1 BẮC HÀ
SINH

TỔ HÓA - 17 -