MỞ ĐẦU
I- LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI:
Nghị quyết hội nghị lần thứ hai Ban chấp hành Trung ương Đảng
khoá VIII đã nhấn mạnh đến việc “Đổi mới mạnh mẽ phương pháp giáo
dục - Đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện thành nếp tư
duy sáng tạo của người học. Từng bước áp dụng các phương pháp tiên tiến
và phương tiện hiện đại vào quá trình dạy học…”.
Trong “Luật giáo dục” được Quốc hội nước Cộng hoà xã hội chủ
nghĩa Việt Nam thông qua ngày 02/12/1998 ở chương I “Những quy định
chung” đã nhấn mạnh tới yêu cầu và đổi mới phương pháp giáo dục là
“Phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, tư duy sáng tạo của học
sinh, bồi dưỡng năng lực tự học, lòng say mê học tập và ý chí vươn lên”.
Thời đại bùng nổ thông tin khoa học kỹ thuật như hiện nay yêu cầu
con người có năng lực, trình độ nhận thức phải có tầm khái quát toàn diện
và sâu sắc. Cùng với các môn khoa học khác, môn văn có một vị trí và vai
trò quan trọng trong hệ thống giáo dục.
Muốn đạt được hiệu quả giáo dục cao nhất, việc giảng dạy văn học
phải tiến hành sao cho phù hợp với đặc trưng của bộ môn, vừa mang bản
chất xã hội, vưà là một hiện tượng thẩm mỹ, hiện tượng nghệ thuật.
Loại thể văn học là một vấn đề thuộc hình thức nghệ thuật của văn
học, có liên quan khăng khít đến nội dung. Mỗi tác phẩm văn học đều tồn
tại dưới hình thức một loại thể nhất định, đòi hỏi một phương pháp, một
cách thức phân tích giảng dạy phù hợp với nó. Vì vậy, vấn đề loại thể văn
học trong thực tế giảng dạy ở trường phổ thông đặt ra không những như
một vấn đề tri thức mà chủ yếu còn là vấn đề về phương pháp.
Nói đến vấn đề loại thể trong văn học là nói đến tính chính thể trong
một tác phẩm với sự thống nhất của một nội dung nhất định trong một hình
thức nhất định. Việc tìm hiểu đặc trưng loại thể văn học càng trở nên quan
trọng hơn bao giê hết. Đó là chìa khoá để khám phá những giá trị đích thực
của từng tác phẩm, cùng với sự vận động và phát triển của nền văn học.
Muốn nghiên cứu, giảng dạy thành công một tác phẩm văn chương

kiểu diễn biến tâm lý và một giọng điệu trữ tình khác biệt thì “Chí Phèo”,
“Sống mòn” là hiện thân khác cho một tài năng phong cách theo lối điển
hình hoá đầy kịch tính.
Với tác phẩm “Chí Phèo” trong chương trình THPT, đây là một
truyện ngắn rất hay, rất đặc sắc về đề tài người nông dân của Nam Cao.
Bên cạnh đó, còn có một số tác phẩm có cùng đề tài như: Tắt đèn (Ngô Tất
Tố), Lão Hạc của (Nam Cao)…. Nhưng khi giảng dạy, phần lớn giáo viên
chỉ đi sâu khai thác, khám phá giá trị hiện thực chung nhất mà chưa chú ý
đến chiều sâu kịch tính hiện thực của tác phẩm, chưa khai thác được chiều
sâu tư tưởng tác phẩm, giá trị nghệ thuật rất riêng của truyện.
Yêu cầu có tính cấp thiết hiện nay là phải xác định đúng “chất của
loại” trong thể khi phân tích tác phẩm văn chương. Bởi “Giảng dạy tác
phẩm văn chương theo loại thể chính là một phương diện lớn của việc
giảng dạy tác phẩm văn học trong sự thống nhất giữa hình thức và nội
dung, một sự giảng dạy đi đúng với quy luật và bản chất của văn học, đồng
thời bảo đảm hiệu quả giáo dục cao nhất” (23/44).
Xuất phát từ những lý do trên chúng tôi quyết định chọn đề tài
“Hướng dạy học truyện ngắn “Chí Phèo” của Nam Cao ở nhà trường
THPT theo đặc trưng loại thể”. Hy vọng rằng từ việc ứng dụng lý luận hiện
đại trong thực tiễn giảng dạy tác phẩm “Chí Phèo” của Nam Cao đạt kết quả
tốt, góp phần nâng cao chất lượng và hiệu quả dạy học tác phẩm văn chương
trong nhà trường phổ thông. Mong muốn của chúng tôi muốn tìm ra phương
pháp, biện pháp dạy học thích hợp trong “Chí Phèo” nói riêng, từ đó áp dụng
vào dạy học các thể loại truyện ngắn khác trong nhà trường phổ thông.
II. LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ:
Sự nghiệp văn học của Nam Cao vô cùng phong phú, là một di sản
có giá trị và có ý nghĩa to lớn về nhiều mặt. Tính độc đáo của tư tưởng và
phong cách Nam Cao đã được giới nghiên cứu, phê bình, giảng dạy văn
học và đông đảo bạn đọc khám phá, khẳng định từ lâu. Gần nửa thế kỷ qua,
đã có hơn 200 công trình lớn, nhỏ viết về Nam Cao và những sáng tác của

Phong Lê trong bài “Đặc trưng bót pháp hiện thực Nam Cao” cũng đã có
những nhận định sâu sắc: “Nói bót pháp Nam Cao là nói một bót pháp hiện
thực nghiêm ngặt. Một bót pháp chủ trương lách vào tận đáy sâu sự thật.
Lách vào từng ý nghĩ, từng suy tính cùng cực chi lý”. Còng trong bài viết
này tác giả Phong Lê chỉ ra bót pháp hiện thực Nam Cao qua các sáng tác:
“Đọc Nam Cao ta có dịp phanh phui so đi lặp lại đến tận đáy sâu sự thật, và
qua đó chiêm nghiệm sự đa dạng, đa thanh của cuộc đời. Bên cái sống là
cái chết. Bên cái chết thật có cái chết mòn. Bên cái chết đói có cái chết no.
Bên cái khùng điên có cái nhẫn nhục. Bên người lương thiện là kẻ lọc lõi.
Bên người bình thường có loại dị dạng. Bên cái thuận có cái nghịch. Bên
cái bi là cái hài. Bên sự tĩnh lặng là biết bao ồn náo”.
Nguyễn Đăng Mạnh trong cuốn “Nhà văn – tư tưởng và phong cách”
(NXB ĐHQG, H, 2001) đã chỉ ra vẻ đẹp tư tưởng nhân đạo trong tác phẩm
của Nam Cao: Nam Cao là người hay quan tâm đến vấn đề nhân phẩm và
lương tâm. Trong hầu hết các tác phẩm của Nam Cao, một câu hỏi không
ngừng được vang lên: “Con người có được làm người, có bản lĩnh hồn cho
quỷ dữ hay không? Chính những lúc con người suy ngẫm nhớ thương thì
vấn đề này hiện lên rõ nét hơn bao giê hết”. Và trong bài “Nhớ Nam Cao
và những bài học của ông”, Nguyễn Đăng Mạnh đã có nhận định sắc sảo:
“Nam Cao là người hay băn khoăn về vấn đề nhân phẩm, về thái độ khinh
trọng đối với con người. Ông thường dễ bất bình trước tình trạng con người
bị lăng nhục chỉ vì bị đày đoạ vào cảnh nghèo đói cùng đường”.
Nguyễn Văn Hạnh với bài “Nam Cao và khát vọng một cuộc sống
lương thiện” nhận xét: “Với quan điểm nhân đạo sâu sắc của mình, có thể
nói trong văn học ta nửa đầu thế kỷ XX, hơn bất kỳ một nhà văn nào khác,
Nam Cao đã đặt ra trực diện vấn đề kiếp người, vấn đề thân phận con
người, vấn đề con người bị tha hoá, không được sống như bản tính của
mình, theo những nhu cầu tự nhiên lành mạnh của mình” (42/127). Ngoài
ra còn có nhiều bài viết của các tác giả: Vũ Dương Quý với bài “Những
nhân vật, những cuộc đời và nẻo đường đi tìm nhân cách”, Đinh Trí Dũng

trong “Nam Cao tác gia và tác phẩm” NXBGD – 1998 có nhận xét: “Một
trong những đặc sắc của ngòi bót Nam Cao là đã mạnh dạn đưa cái “hàng
ngày” vào văn học nghĩa là chẳng cần sự kiện gì quan trọng, chẳng cần gì
kịch tính lớn lao”. Tác giả cũng nhấn mạnh: viết được như thế thực là khó,
nếu như vẫn muốn trung thành với chủ nghĩa hiện thực. Trần Đăng Suyền
trong “Nam Cao – nhà văn hiện thực xuất sắc, nhà nhân đạo chủ nghĩa lớn”
cũng đã đưa ra ý kiến gần với quan điểm trên khi cho rằng: “Đối với Nam
Cao, cái quan trọng hơn cả trong nhiệm vụ phản ánh chân thật cuộc sống là
cái chân thật của tư tưởng, của nội tâm nhân vật. Xét cho tới cùng, cái quan
trọng nhất trong tác phẩm không phải là bản thân sự kiện, biến cố tự thân
mà là con người trước sự kiện, biến cố”.
Xem xét ở một bình diện nữa trong phong cách và tài năng của Nam
Cao còng thu hót nhiều nhà nghiên cứu, phê bình. Đó chính là bình diện
sáng tạo đầy tài năng qua ngôn ngữ, giọng điệu trong các tác phẩm. Phong
Lê trong bài “Cấu trúc và ngôn ngữ truyện ngắn Nam Cao”(Văn nghệ quân
đội số tháng 10 – 1987) nhận xét: “Có một ngôn ngữ tác giả mang chất
giọng riêng của Nam Cao, giàu suy nghiệm triết lý, có thể xem là âm chủ,
nhưng chất giọng đó không lấn át, không che khuất ngôn ngữ nhân vật.
Bích Thu trong bài “Sức sống của một sự nghiệp văn chương” đã khẳng
định: “Có thể nói, nét độc đáo tạo nên phong cách Nam Cao là sự pha trộn
tài tình các giọng điệu trong mỗi tác phẩm của ông. Người đọc nhận ra trên
những trang viết của Nam Cao giọng khách quan lạnh lùng xen lẫn đồng
cảm, sẻ chia, giọng trữ tình đầy chất thơ hoà lẫn trong giọng văn xuôi phàm
tục, giọng cay đắng chua chát xen lẫn hài hước, tự trào…”
Đặc biệt, trong thời gian gần đây các nhà nghiên cứu, phê bình,
người thưởng thức tác phẩm mở ra hướng tìm hiểu, nghiên cứu Nam Cao ở
chiều sâu thế giới nghệ thuật, khám phá ở nhiều bình diện, nhiều góc độ:
Phạm Quang Long có bài nghiên cứu “Một đặc điểm của thi pháp truyện
Nam Cao” (Tạp chí VH sè 2 – 1994), in lại trong “Nam Cao về tác gia và
tác phẩm” NXBGD – H, 1998 đã viết: “Một trong những đặc điểm nổi bật

Bên cạnh những bài nghiên cứu, tìm hiểu về Nam Cao và giá trị các
tác phẩm của ông, giới nghiên cứu, phê bình đã mở rộng tầm nhìn, phạm vi
nghiên cứu để khẳng định một cách khách quan, đúng đắn về tài năng của
người nghệ sĩ Nam Cao qua việc so sánh, đối chiếu những nét tương đồng
của Nam Cao với các nhà văn tên tuổi trên thế giới. Trần Ngọc Dung với
bài: “Gặp gỡ giữa M.Gorki và Nam Cao” (in trong cuốn: “Nghĩ tiếp về
Nam Cao – NXB Hội nhà văn, H, 1992) đã nhấn mạnh: “Đây là sự gặp gỡ
ngẫu nhiên giữa hai tư tưởng nghệ thuật lớn. Chúng ta có căn cứ để kết
luận như vậy: M.Gorki cũng như Nam Cao đều là hai nhà nhân đạo chủ
nghĩa lớn, đều chú ý đến những con người cùng khổ, bất hạnh, bị xã hội áp
bức, bóc lột, đày đoạ đến mức từ nhân tính đến nhân hình, đều phát hiện ở
những loại người “dưới đáy” của xã hội cũ, không chỉ có nỗi khổ về vật
chất, mà còn có nỗi đau đớn về tinh thần do bị xã hội khinh bỉ, lăng nhục”.
Đào Tuấn Ảnh cũng có bài “Tsêkhôp và Nam Cao – một sáng tác hiện thực
kiểu mới” (in trong “Nghĩ tiếp về Nam Cao” – NXB Hội Nhà văn, H,
1992) đã viết: Điều đầu tiên đập vào mắt độc giả khi đọc tác phẩm của
Tsêkhôp và Nam Cao là cả hai đều viết về những điều vặt vãnh của đời
sống hàng ngày. Và tác giả bài viết nhấn mạnh: “Dưới thần bót của hai nhà
văn, “bi kịch đời thường” đã nâng thành bi kịch của vĩnh cửu bởi họ bắt
những điều vặt vãnh nhất cũng phải nói lên tiếng nói của mình về ý nghĩa
cuộc sống con người. Chính điều này làm chúng ta không ngần ngại xếp
hai nhà văn này đứng ngang hàng với các nhà văn – nhà nhân đạo lớn của
mọi thời đại”.
Như vậy, qua việc trình bày tình hình nghiên cứu ở trên về tác gia
Nam Cao cũng như những giá trị qua các sáng tác của ông, chúng tôi có thể
đi đến kết luận rằng: Đã có rất nhiều công trình nghiên cứu, tìm hiểu về tác
gia Nam Cao và các tác phẩm của ông ở nhiều góc độ, bình diện khác nhau
mà thật sâu sắc như: về nội dung tác phẩm, ngôn ngữ, giọng điệu, kết cấu,
thi pháp phong cách… Song những bài nghiên cứu, chuyên luận nghiên
cứu sâu về những nét riêng thi pháp truyện ngắn Nam Cao chưa có nhiều,

khảo và hướng dẫn của một số nhà phương pháp như: Cuốn “Nam Cao –
một đời văn” của Lê Tiến Dũng (Hội nghiên cứu và giảng dạy văn học TP.
HCM phát hành năm 2001); “Phân tích tác phẩm Nam Cao trong nhà
trường” của Nguyễn Văn Tùng (NXBGD, H, 1997) “Nhà văn và tác phẩm
trong nhà trường – Nam Cao” Văn Giá tuyển chọn và biên soạn (NXBGD,
H, 1999); “Phương pháp giảng dạy tác phẩm văn chương theo loại thể”
Nguyễn Viết Chữ (NXB ĐHSP 2002); … Có thể nói đây là những tài liệu
bổ Ých và thiết thực cho công việc giảng dạy và học tập về các tác phẩm
của Nam Cao trong nhà trường phổ thông.
Trong truyện ngắn “Đôi mắt” của Nam Cao đã có nhiều nhà phương
pháp đưa ra các cách tiếp cận và giảng dạy như: Giáo sư Phan Trọng Luận
trong cuốn “Văn học – xã hội – nhà trường” (NXB ĐHQG ‘HN – 1996) đề
ra hướng khai thác và giảng dạy truyện ngắn này theo quan điểm lịch sử
nhằm hướng đến cho học sinh những giá trị nhân văn cao cả và đúng đắn,
tránh khuynh hướng xã hội học dung tục trong dạy học văn ở nhà trường
hiện nay vẫn còn tồn tại. Nguyễn Thanh Hùng có bài “Sống với đôi mắt
mở” (Báo văn nghệ số 24 – 1992) và in trong cuốn “Đến với Nam Cao”
của nhiều tác giả. Tác giả bài viết đặt ra vấn đề: Dạy học tác phẩm “Đôi
mắt” của Nam Cao, người dạy cũng như người đọc phải phân tích, nhìn
nhận, khám phá và cảm nhận bằng cả “Đôi mắt” mở của chính mình mới
thấy hết được giá trị, hiểu được đầy đủ thiên truyện ngắn này.
Nghiên cứu, khám phá những tác phẩm của Nam Cao. PGS – TS
Nguyễn Thị Thanh Hương có bài “Những tác động thẩm mĩ tiềm tàng trong
tác phẩm của Nam Cao” đã đề cập tới những tác động thẩm mỹ rất quan
trọng trong các sáng tác của Nam Cao: “Cách thể hiện thực tiễn rất mới của
Nam Cao trước hết là do kết quả của sự nhận thức về xã hội, về điều kiện
sống của quần chúng nhân dân… Khả năng tác động tiếp theo còn thể hiện
ở chỗ ông đã giải quyết những vấn đề về số phận con người, quyền sống,
quyền làm người, khát vọng đời thường, quan điểm nghệ thuật sâu sắc…
Một khả năng tác động thẩm mỹ nữa là cách xây dựng nhân vật của ông.

“Chí Phèo” là truyện ngắn có sức thu hót kỳ lạ đối với giới nghiên
cứu phê bình văn học và đông đảo bạn đọc. Tính đến nay, theo số liệu
thống kê chưa đầy đủ của chúng tôi, đã có tới hơn bốn mươi bài trực tiếp
viết về Chí Phèo và hàng trăm công trình, bài viết nghiên cứu về Nam Cao,
trong đó có nói đến Chí Phèo ở nhiều góc độ, phương diện, khía cạnh khác
nhau. Song có thể nói, chưa có công trình hay bài viết nào trực tiếp đề cập
đến hướng dạy truyện ngắn này theo đặc trưng thi pháp loại thể truyện
ngắn hiện thực nhiều kịch tính và sâu sắc.
Lịch sử nghiên cứu vấn đề Chí Phèo được xem xét theo hai thời kỳ:
trước và sau cách mạng Tháng Tám 1945.
3.1. Trước Cách mạng Tháng Tám:
Mặc dù là một kiệt tác, Chí Phèo chỉ được một bài viết phê bình giới
thiệu của Lê Văn Trương trong lời “Tựa đôi lứa xứng đôi” (NXB Đời mới,
1941 - được in trong “Nam Cao tác gia và tác phẩm” NXBGD, H, 1998).
Tác giả bài viết tỏ ra thích thó với “Lối văn mới” của Nam Cao mà không
quan tâm đến ý nghĩa tư tưởng của tác phẩm. Ông viết … “Giữa lúc người
ta đang đắm mình trong những truyện tình mơ mộng và hùa nhau “phục
sự” cái thị hiếu tầm thường của độc giả, ông Nam Cao đã mạnh bạo đi theo
lối riêng, nghĩa là ông đã không thèm đếm sỉa đến cái sở thích của độc giả.
Những cạnh tài của ông đã đem đến cho văn chương một lối văn mới, sâu
xa, chua chát và tàn nhẫn, thứ tàn nhẫn của con người biết tin ở tài mình, ở
thiên chức của mình”.(107/493)
3.2. Sau Cách mạng Tháng Tám.
Trong bài Nam Cao, in trên Tạp chí Văn nghệ tháng 12/1952, in lại
trong “Mấy vấn đề văn học, NXB Văn nghệ, H, 1956. Nguyễn Đình Thi đã
có những ý kiến xác đáng khi nói về tác phẩm Chí Phèo: “Trong nền văn
học hiện thực đang tìm đường và đang chiến đấu với các xu hướng phản
động lúc bấy giê, thiên truyện Chí Phèo của Nam Cao nổi bật lên, thật xuất
sắc”. Hà Minh Đức trong cuốn “Nam Cao nhà văn hiện thực xuất sắc”
(NXB Văn hoá, 1961). Ở chuyên luận này Hà Minh Đức đã dành hơn mười

Ông đưa ra cách hiểu mới về chủ đề tác phẩm: “Đây là câu chuyện bi thảm
về số phận của một nông dân đã tha hoá, ngược dòng trong xã hội thực dân
phong kiến và tuyệt vọng trên con đường tìm về lương thiện”. Cách hiểu
này không sai, nhưng chưa phải hoàn toàn chính xác.
“Tính chất lưỡng hoá trong nhân vật Chí Phèo là bài viết của Nguyễn
Quang Trung, đăng trên tập san THPT sè 1/ 1988 (in lại trong Nam Cao về
tác gia và tác phẩm, NXB, 1998). Nhà nghiên cứu đã nêu lên sự khác nhau
cơ bản của tính cách chị Dậu, Anh Pha, Chí Phèo. Ông viết: “Anh Pha, Chị
Dậu là con người tốt thuần nhất, họ thăng trầm về số phận nhưng khá tĩnh
tại về tính cách. Chỉ đến Chí Phèo, Nam Cao mới thật sự tạo ra một cái
nhìn phức tạp hơn, phong phú hơn và vì vậy cũng sâu sắc hơn về con
người. Nhờ thế, ông đã trình bày một loạt nhân vật mới, một kiểu tính cách
mới trong hình ảnh con người vừa đánh mất vừa đi tìm nhân cách”.
(106/208)
Nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Hạnh trong bài phân tích truyện ngắn
“Chí Phèo”, in trong Nam Cao một đời người, một đời văn, NXBGD, H,
1993 khẳng định sức khái quát của tác phẩm: “Hình ảnh làng Vũ Đại trong
truyện Chí Phèo là bức tranh thu gọn độc đáo của nông thôn Việt Nam, của
xã hội Việt Nam trước cách mạng Tháng Tám”. Phân tích truyện ngắn “Chí
Phèo”, nhà nghiên cứu Trần Đăng Suyền khẳng định: “Chí Phèo chứng tỏ
biệt tài miêu tả, phân tích tâm lý của Nam Cao” (97/354) Qua ngòi bót
Nam Cao, thế giới bên trong, thế giới tâm hồn của những con người bé
nhỏ, những kẻ khèn khổ, tủi nhục nhất, té ra là cả một vũ trụ bao la”.
(97/356)
Đi sâu vào phân tích mối tình Chí Phèo – Thị Nở, nhà nghiên cứu
Nguyễn Hoành Khung cho rằng, đó không phải là “Loại truyện tình bờ bụi
của hạng nửa người nửa ngợm, ngưu tầm ngưu, mã tầm mã, “đôi lứa xứng
đôi” mà đây là truyện có nội dung hết sức nghiêm túc, chứa đựng một tư
tưởng nhân đạo thật mới mẻ, độc đáo đem lại cho tác phẩm một tầm vóc bất
ngờ”.

3. Phương pháp khái quát, hệ thống hoá: nghiên cứu tiếp thu có chọn
lùa các công trình, tài liệu có liên quan đến luận văn, góp phần định hướng
phục vụ cho yêu cầu của đề tài.
V. NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU:
Nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài là tìm ra hướng dạy học truyện ngắn
“Chí Phèo” theo đặc trưng thi pháp loại thể, nhằm nâng cao chất lượng và
hiệu quả của việc dạy học truyện ngắn này trong chương trình THPT. Đề
tài giải quyết các nhiệm vụ sau:
Nghiên cứu thi pháp tư tưởng của Nam Cao trong truyện ngắn “Chí
Phèo” theo hướng tình huống kịch tính của truyện ngắn giàu giá trị hiện thực.
Qua đó khám phá giá trị hiện thực, chiều sâu nghệ thuật, tư tưởng của tác
phẩm.
Khảo nghiệm thực trạng dạy và học tác phẩm “Chí Phèo” hiện nay
trong nhà trường THPT.
Thiết kế giáo án giảng dạy tác phẩm Chí Phèo theo hướng là một
truyện ngắn tự sự nhiều kịch tính giàu giá trị hiện thực ,đề xuất một số biện
pháp nhằm nâng cao chất lượng và hiệu quả của việc dạy học tác phẩm Chí
Phèo trong chương trình THPT.
VI. MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU:
Mục đích nghiên cứu của đề tài này là tìm ra những phương pháp và
biện pháp tối ưu nhất góp phần nâng cao chất lượng, hiệu quả của việc dạy
– học tác phẩm Chí Phèo ở nhà trường THPT. Từ đó áp dụng vào việc dạy
– học các tác phẩm hiện thực nhiều kịch tính khác trong chương trình
THPT.
VII. ĐÓNG GÓP CỦA LUẬN VĂN:
Từ việc tìm ra những phương pháp, biện pháp thích hợp để dạy học
truyện ngắn “Chí Phèo” thành công. Luận văn còn mở ra những hướng tiếp
cận, những biện pháp có tính khả thi trong việc vận dụng vào dạy học các
truyện ngắn hiện thực nhiều kịch tính của Nam Cao ở nhà trường THPT nói
riêng và các truyện ngắn hiện thực của các tác giả khác trong chương trình

một thể nhất định nào đó và khai thác “trúng” “đúng” trọng tâm nội dung
tác phẩm và tư tưởng của nhà văn gửi gắm ở trong tác phẩm đó.
Song có thể nói đây là vấn đề khá phức tạp và xung quanh còn nhiều
ý kiến chưa đi đến thống nhất. Ở đây, chúng tôi xin được hiểu vấn đề này
theo cách truyền thống và phổ biến hiện nay. Chúng tôi không có ý định
tìm hiểu mọi vấn đề thuộc loại thể, mà chỉ cố gắng tập trung làm rõ vấn đề:
loại và thể tác phẩm văn chương; mối quan hệ của chúng trong tác phẩm,
để từ đó nhận ra tính chất khác nhau về loại trong thể truyện ngắn.
Việc xác định loại thể tác phẩm văn chương trong dạy học văn
truyền thống đặt trong mối quan hệ với phương pháp giảng dạy văn vốn đã
được định hình. Đặc trưng của loại trong thể đã có những phương pháp và
biện pháp đặc thù giúp thầy cô giáo có nhiều thuận lợi khi tiếp cận tác
phẩm từ đặc trưng này trong quá trình giảng dạy. Tuy vậy vấn đề “chất của
loại” trong “thể”của từng tác phẩm riêng biệt cho đến nay vẫn chưa có đáp
số thoả đáng để đưa ra phương pháp, biện pháp dạy học phù hợp.
Khác với tác phẩm trữ tình, tác phẩm tự sự được tái hiện qua những
cảm xúc, tâm trạng, ý nghĩ của con người, được thể hiện trực tiếp qua
những lời lẽ bộc bạch, thổ lé, tác phẩm tự sự phản ánh đời sống trong tính
khách quan của nó, qua con người, hành vi, sự kiện được kể lại bởi một
người kể chuyện nào đó. Đúng như Arixtot nhận xét: “Thế giới của tác
phẩm tự sự là thế giới tồn tại bên ngoài người trần thuật. Người trần thuật
kể lại các sự kiện và con người như là những gì xảy ra bên ngoài mình,
không phụ thuộc vào tình cảm, ý muốn của anh ta”.
Trong khi phân loại tác phẩm văn chương, thông thường vẫn tồn tại
ba cách:
Thứ nhất là phân loại tác phẩm văn chương dùa vào phương thức tái
hiện đời sống, cách phân loại này chia tác phẩm ra làm ba loại: tự sự, trữ
tình, kịch.
Thứ hai là phân loại tác phẩm văn chương theo đề tài, chủ đề. Cách
phân loại này chia các tác phẩm thành ba đề tài, chủ đề với ba mảng: lịch

mặt… của nhân vật. Trong đó có cả hành động bên trong và hành động bên
ngoài. Nhờ sự phát triển của cốt truyện mà nhân vật luôn có những mâu
thuẫn (xung đột) và xu hướng vận động giải quyết các mâu thuẫn. Cốt
truyện được kết cấu bằng trình tự liên tiếp trước và sau của các sự kiện,
tình tiết hoặc luôn tạo ra những tình tiết mới gây bất ngờ, hấp dẫn với bạn
đọc.
Tác phẩm tự sự có khả năng thể hiện nhân vật đa dạng, tuỳ theo cách
kể mà nhân vật tự sự có thể được miêu tả rất cụ thể, tỉ mỉ hoặc có thể gây
nên những Ên tượng sâu sắc nhất trong một phần hoặc toàn bộ cuộc đời với
những quan hệ xã hội, tính cách, tâm trạng, số phận.
Tác phẩm trữ tình: nghĩa là biểu lé tình cảm “Loại văn trữ tình phản
ánh hiện thực bằng cách biểu hiện những ý nghĩ, cảm xúc, tâm trạng riêng
của con người, kể cả bản thân người nghệ sỹ trước cộng đồng” (35/187).
Các tác phẩm trữ tình chủ yếu là khám phá và thể hiện thế giới nội
tâm của con người. Ở đó có thể là thuộc về bản thân tác giả (gọi là tự thuật
tâm trạng) nhưng cũng có thể là của một người nào đó (trữ tình nhập vai).
Kịch: có kịch bản văn học và kịch biểu diễn trên sân khấu.Đăc điểm
của kịch biểu diễn trên sân khấu phản ánh cuộc sống xung đột
Nói tóm lại, mỗi loại tác phẩm văn học lại có một phương thức kết
cấu hình tượng văn học để phản ánh cuộc sống và biểu hiện tư tưởng của
nhà văn. Nếu hình tượng thiên nhiều về phản ánh cuộc sống, với con người,
sự việc, sự vật trong tính khách quan ta sẽ có những tác phẩm tự sự, nếu
hình tượng thiên nhiều về biểu hiện tư tưởng, tình cảm… của con người,
hiện thực trực tiếp biểu hiện ý nghĩ chủ quan của tác giả ta sẽ có tác phẩm
trữ tình. Khi tác phẩm tự sự tập trung, cô đọng đến mức bản thân các sự
vật, sự việc có thể tự bộc lé độc lập trên sân khấu hoặc trong trang sách…
khi đó ta có tác phẩm kịch.
Thể văn (thể tài, thể loại, dạng văn học).
Thể văn là những kiểu tác phẩm hình thành trong quá trình phát triển
của nghệ thuật ngôn từ. Xác định thể văn của tác phẩm được căn cứ vào

hội, ý thức xã hội hoặc trạng thái tồn tại của con người. Cốt truyện của
truyện ngắn thường hấp dẫn nhưng chức năng của nó la để nhận ra một
điều gì, cái chính của truyện ngắn là gây ra mét Ên tượng sâu đậm về tình
người. Yếu tố có ý nghĩa bậc nhất của truyện ngắn là chi tiết có dung lượng
lớn và hành văn mang nhiều Èn ý. Nội dung của thể loại truyện ngắn bao
trùm hầu hết các phương diện của đời sống: đời tư, thế sự hay sử thi.
Tác phẩm tự sự:
Nếu tác phẩm trữ tình phản ánh hiện thực trong sự cảm nhận chủ
quan về nó, thì tác phẩm tự sự lại tái hiện đời sống trong toàn bộ tính khách
quan của nã. Tác phẩm tự sự phản ánh hiện thực qua bức tranh mở rộng
của đời sống trong không gian, thời gian, qua các sự kiện biến cố xảy ra
trong cuộc đời con người.
Trong tác phẩm tự sự nhà văn cũng thể hịên tư tưởng và tình cảm
của mình. Nhưng ở đây tư tưởng và tình cảm của nhà văn thâm nhập sâu
sắc vào sự kiện và hành động bên ngoài của con người tới mức giữa chúng
dường như không có sự phân biệt nào cả. Nhà văn kể lại, tả lại những gì
xảy ra bên ngoài mình, khiến cho người đọc có cảm giác rằng hiện thực
được phản ánh trong tác phẩm tự sự là một thế giới tạo hình xác định đang
tự phát triển, tồn tại bên ngoài nhà văn, không phụ thuộc vào ý muốn của
nhà văn.
Phương thức phản ánh hiện thực qua các sự kiện, biến cố và hành vi
con người làm cho tác phẩm tự sự trở thành một câu chuyện về ai đó hay
về một cái gì đó. Cho nên tác phẩm tự sự bao giê cũng có cốt truyện. Gắn
liền với cốt truyện là một hệ thống nhân vật được khắc hoạ đầy đủ nhiều
mặt hơn hẳn nhân vật trữ tình và kịch.
Trong tác phẩm tự sự, cốt truyện được triển khai, nhân vật được khắc
hoạ nhờ một hệ thống chi tiết nghệ thuật phong phú đa dạng, bao gồm chi
tiết sự kiện xung đột, chi tiết nội tâm, ngoại hình của nhân vật, chi tiết tính
cách, ngoại cảnh…
Nguyên tắc phản ánh hiện thực trong tính khách quan đã đặt trần