Sự khác nhau giữa Nhà nước pháp quyền xã hội chủ
nghĩa và Nhà nước pháp quyền tư sản
Qua mấy chục năm xây dựng và đổi mới phương thức tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước, tại Hội nghị đại
biểu toàn quốc giữa nhiệm kỳ (1994), Đảng ta đă xác định nhiệm vụ và phương hướng xây dựng Nhà nước pháp
quyền xă hội chủ nghĩa Việt Nam của nhân dân, do nhân dân và vv nhân dân. Đây là nhiệm vụ lớn lao của Đảng và
của toàn dân tộc, cho nên Đảng ta luôn quan tâm chỉ đạo thực hiện và cụ thể hóa trong các văn kiện của Đảng như:
Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8, khóa VII, năm 1995; Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VIII, v.v..
Để góp phần nghiên cứu lư luận, tổng kết thực tiễn về xây dựng Nhà nước pháp quyền xă hội chủ nghĩa Việt Nam
trong những năm qua, chúng tôi xin đề cập, trao đổi, làm sáng tỏ thêm một số vấn đề.
I - Về khái niệm nhà nước pháp quyền
Trong việc nghiên cứu về nhà nước và pháp luật, vấn đề nhà nước pháp quyền trở thành mối quan tâm đặc biệt của
nhiều tác giả là những người làm công tác thực tiễn cũng như nghiên cứu khoa học pháp lư hiện nay ở trong nước
cũng như ở ngoài nước. Do cách tiếp cận vấn đề hoặc nhận định đánh giá vấn đề ở góc độ khác nhau, một số vấn
đề rất cơ bản liên quan đến nhà nước pháp quyền vẫn chưa có nhận thức thống nhất hoặc chưa được làm sáng tỏ.
Tuy nhiên, hầu hết các tác giả đều thống nhất cho rằng: dưới góc độ chính trị - xă hội và phân tầng giai cấp xă hội,
nhà nước pháp quyền không phải là một kiểu nhà nước mới, thoát ly các kiểu nhà nước mà lịch sử nhân loại đă
chứng kiến là: Nhà nước chủ nô, nhà nước phong kiến, nhà nước tư sản và nhà nước xă hội chủ nghĩa.
Vậy, nhà nước pháp quyền là kiểu nhà nước ǵ? Chúng ta có thể khẳng định rằng, nhà nước pháp quyền không phải
là một kiểu nhà nước độc lập với các kiểu nhà nước nói trên và nó cũng không phải là nhà nước kiểu mới không
mang tính giai cấp trong thời đại công nghiệp hiện nay như một số học giả tư sản đă từng tuyên bố.
Qua thực tiễn tồn tại và phát triển của lịch sử nhân loại, qua nghiên cứu các quan điểm tư tưởng về tổ chức, xây
dựng và vận hành của bộ máy nhà nước qua các thời kỳ lịch sử, chúng tôi cho rằng, khái niệm nhà nước pháp
quyền đề cập đến phương thức tổ chức, xây dựng và vận hành bộ máy nhà nước nói chung thông qua hệ thống
pháp luật, như hiến pháp, luật và các văn bản pháp quy khác. Nói cách khác, nhà nước pháp quyền là nhà nước
được xem xét dưới góc độ pháp luật, trong đó tính tối cao của pháp luật được tôn trọng, các tư tưởng và hành vi
chính trị, tôn giáo... của bất cứ tổ chức hoặc cá nhân nào cũng được giới hạn bởi khuôn khổ pháp luật và chịu sự
điều chỉnh của pháp luật.
Với cách tiếp cận này, chúng ta có thể thấy, tư tưởng về xây dựng nhà nước pháp quyền đă có từ rất lâu trong lịch
sử nhân loại và tương ứng với mỗi kiểu nhà nước (chủ nô, phong kiến, tư sản, xă hội chủ nghĩa) đều có một hệ
thống pháp luật tương ứng và đạt mức độ phát triển khác nhau. Tuy nhiên, chúng tôi cũng không thống nhất với
quan điểm cho rằng, "bất cứ nhà nước nào có hiến pháp, luật và các văn bản quy phạm khác nhau đều coi là nhà

III - Đặc điểm của Nhà nước pháp quyền xă hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn hiện nay


Nhà nước pháp quyền xă hội chủ nghĩa Việt Nam ngoài việc bảo đảm các tiêu chí của nhà nước pháp quyền nói
chung, Nhà nước pháp quyền xă hội chủ nghĩa nói riêng, cnc có một số đặc điểm sau:
1 - Về quá tŕnh hv nh thành và phát triển, Nhà nước pháp quyền xă hội chủ nghĩa Việt Nam được hv nh thành và phát
triển trên cơ sở đánh đổ chế độ phong kiến, thực dân, không kinh qua giai đoạn phát triển của chủ nghĩa tư bản.
Đây là đặc điểm lịch sử rất quan trọng cho chúng ta thấy rơ điểm xuất phát của quá tŕnh xây dựng nhà nước cùng
với những khó khăn, yếu kém của hạ tầng cơ sở và thượng tầng kiến trúc xă hội. Qua mấy chục năm phấn đấu, xây
dựng và đổi mới phương thức tổ chức và hoạt động, đến Hội nghị đại biểu toàn quốc giữa nhiệm kỳ khóa VII
(1994), lần đầu tiên trong văn bản chính thức của Đảng, chúng ta mới xác định việc xây dựng Nhà nước pháp
quyền xă hội chủ nghĩa Việt Nam của nhân dân, do nhân dân, vv nhân dân.
2 - Nhà nước pháp quyền xă hội chủ nghĩa Việt Nam là Nhà nước của nhân dân, do nhân dân và vv nhân dân. Đây
là đặc điểm rất quan trọng mà nhà nước pháp quyền tư sản không thể có được. Thực chất đặc điểm này của Nhà
nước pháp quyền xă hội chủ nghĩa Việt Nam nhằm bảo đảm tính giai cấp, tính nhân dân của Nhà nước ta. Tất cả
quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân và do nhân dân định đoạt, nhân dân quyết định phương thức tổ chức, xây
dựng và vận hành của bộ máy quyền lực nhà nước nhằm đáp ứng ngày càng cao lợi ích của nhân dân và của toàn
bộ dân tộc. Đây c cn là sự thể hiện về tính ưu việt của chế độ xă hội chủ nghĩa so với các chế độ khác.
3 - Trong Nhà nước pháp quyền xă hội chủ nghĩa Việt Nam, quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công và
phối hợp giữa các cơ quan chức năng của nhà nước để thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp. Đây là
phương thức tổ chức và thực hiện quyền lực nhà nước rất mới mẻ, chúng ta phải lấy hiệu quả thực tiễn để kiểm
nghiệm. Về nguyên tắc, chúng ta không thừa nhận học thuyết "tam quyền phân lập" vv nó máy móc, khô cứng theo
kiểu các quyền hoàn toàn độc lập, không có sự phối hợp, thậm chí đi đến đối lập, hạn chế sức mạnh của cơ quan
lập pháp, hành pháp và tư pháp. Tuy nhiên, chúng ta cũng không thể trở lại với nguyên tắc tập quyền, tức là tập
trung toàn bộ quyền lực cao nhất của nhà nước lập pháp, hành pháp và tư pháp cho một cá nhân, hoặc một cơ quan
tổ chức nhà nước. Bởi vv, làm như vậy là đi ngược lại lịch sử tiến bộ của nhân loại.
Vấn đề đặt ra yêu cầu chúng ta phải nghiên cứu giải quyết đó là Nhà nước pháp quyền xă hội chủ nghĩa Việt Nam
phải có sự phân công, phân định thẩm quyền cho rơ ràng, minh bạch để thực hiện có hiệu quả với chất lượng cao
ba quyền, tránh tvnh trạng chồng chéo, tùy tiện, lạm quyền...
Theo Hiến pháp và pháp luật, Quốc hội là cơ quan duy nhất được giao thực hiện thẩm quyền lập pháp, bên cạnh

phương thức lănh đạo của ḿnh nhằm tạo điều kiện cho bộ máy nhà nước hoạt động có hiệu quả, đặc biệt trong
điều kiện xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xă hội chủ nghĩa. Mặt khác, Đảng không ngừng đổi mới
công tác tổ chức và xây dựng bộ máy để bảo đảm Đảng vẫn giữ được vai tṛ lănh đạo Nhà nước, nhưng không
chồng chéo với các cơ quan chức năng tương ứng trong bộ máy của Quốc hội, Chính phủ và các cơ quan tư pháp.

III. Nhà nước pháp quyền theo tư tưởng HCM
Hiến pháp năm 1946 ra đời là thành quả dân chủ to lớn, mở đầu quá tŕnh phát triển của nền chính trị hiến pháp dân
chủ Việt Nam. Hiến pháp nêu rơ quyền dân chủ rộng răi của nhân dân, phác thảo những nguyên tắc cơ bản của
việc xây dựng Nhà nước pháp quyền vv dân, thể hiện “một tinh thần đoàn kết chặt chẽ giữa các dân tộc Việt Nam
và một tinh thần liêm khiết, công bv nh của các giai cấp” (Hồ Chí Minh, Toàn tập, T4, tr.440). Nhà nước mới được
xây dựng là của toàn thể dân tộc và Chính phủ là “Chính phủ toàn quốc, có đủ nhân tài Trung, Nam, Bắc tham
gia”. Là chủ thể của Nhà nước, nhân dân có thực quyền tham gia kiểm soát hoạt động của bộ máy Nhà nước và
công chức, viên chức. Chủ tịch Hồ Chí Minh nêu rơ: Tất cả quyền lực trong nước Việt Nam Dân chủ Cộng ḥa đều
thuộc về nhân dân. Nhân dân sử dụng quyền lực của ḿnh thông qua Quốc hội và Hội đồng nhân dân các cấp do
nhân dân bầu ra và chịu trách nhiệm trước dân. Người thường dạy bảo, căn dặn cán bộ, viên chức rằng, dân bầu
ḿnh ra để làm việc cho dân chứ không phải cậy thế với dân rồi sinh ra cửa quyền, lạm quyền, lộng quyền. Bác c cn
chỉ ra những căn bệnh xuất hiện trong chính quyền mới như trái phép, cậy thế, hủ hóa, tư túng, chia rẽ, kiêu ngạo
làm mất ḷng dân và nhấn mạnh: Nếu Chính phủ làm hại dân thv dân có quyền đuổi Chính phủ. Dân làm chủ thv chủ
tịch, bộ trưởng, thứ trưởng, ủy viên này khác làm đầy tớ cho nhân dân, chứ không phải là làm quan cách mạng…
(Xem Hồ Chí Minh, Toàn tập, T8, tr.375).
Đối với việc củng cố, xây dựng Nhà nước mới, Chủ tịch Hồ Chí Minh hết sức coi trọng mở rộng quyền dân chủ và
các điều kiện đảm bảo phát huy dân chủ, thực hiện dân chủ để nhân dân lao động có thực quyền kiểm soát chính
quyền và hoạt động của bộ máy Nhà nước, cán bộ, công chức. Muốn thực hiện dân chủ thv người dân phải hiểu,
biết quyền lợi và trách nhiệm của ḿnh. Do vậy một giải pháp rất quan trọng mà Bác Hồ đưa ra để xóa nạn mù chữ
là diệt giặc dốt, nâng cao dân trí. Theo Người, khi dân trí được nâng lên thv nhân dân mới có khả năng, sáng kiến
tham gia xây dựng Nhà nước, chọn lựa đại biểu, bổ sung chính sách, luật pháp cũng như thực hiện quyền dân chủ
đúng đắn, thực hiện quyền giám sát, kiểm soát chính quyền Nhà nước và cán bộ, công chức trong bộ máy công
quyền.
Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, vấn đề xây dựng Nhà nước pháp quyền vv dân là một kiểu Nhà nước mới do nhân
dân lao động làm chủ, phục vụ lợi ích của dân và dân có quyền kiểm soát Nhà nước. Vấn đề cốt lơi trong xây