BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

HOÀNG HỮU HẠNH

MỞ RỘNG SỰ THAM GIA
BẢO HIỂM XÃ HỘI BẮT BUỘC TRÊN ĐỊA BÀN
THÀNH PHỐ VINH, TỈNH NGHỆ AN

LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ

NGHỆ AN - 2015


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

HOÀNG HỮU HẠNH

MỞ RỘNG SỰ THAM GIA
BẢO HIỂM XÃ HỘI BẮT BUỘC TRÊN ĐỊA BÀN
THÀNH PHỐ VINH, TỈNH NGHỆ AN
Chuyên ngành: Kinh tế chính trị
Mã số: 60.31.01.02

LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ

Người hướng dẫn khoa học:

GS. TS. MAI NGỌC CƯỜNG


đã giúp đỡ tôi trong quá trình hoàn thành luận văn.
Luận văn là công trình nghiên cứu công phu, nghiêm túc, khoa học của
bản thân, nhưng do khả năng có hạn nên khó tránh khỏi những khiếm khuyết
nhất định. Tôi rất mong sự đóng góp nhiệt tình của các Thầy Cô, độc giả quan
tâm đến vấn đề này để luận văn của tôi hoàn thiện hơn nữa.
Tôi xin chân thành cảm ơn !

TÁC GIẢ LUẬN VĂN

Hoàng Hữu Hạnh


iii
MỤC LỤC
Trang
LỜI CAM ĐOAN..........................................................................................................i
LỜI CẢM ƠN...............................................................................................................ii
.....................................................................................................................................vi
DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT...........................................................................vii
DANH MỤC SƠ ĐỒ, BẢNG SỐ LIỆU..................................................................viii
MỞ ĐẦU......................................................................................................................1
1. Sự cần thiết của đề tài nghiên cứu........................................................................1
2. Tổng quan nghiên cứu về sự tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc.......................3
3. Mục tiêu nghiên cứu.............................................................................................8
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu........................................................................8
5. Phương pháp nghiên cứu......................................................................................9
6. Ý nghĩa của đề tài.................................................................................................9
7. Kết cấu của luận văn.............................................................................................9
Chương 1
MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ SỰ THAM GIA

xã hội bắt buộc................................................................................44
2.1.3. Hệ thống bảo hiểm xã hội trên địa bàn thành phố Vinh.................47
2.2. Tình hình tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc trên địa bàn thành phố Vinh. .51
2.2.1. Tình hình tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc đối với khối các đơn
vị hành chính sự nghiệp, đảng, đoàn thể,…...................................51
2.2.2. Tình hình tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc đối với khối doanh
nghiệp..............................................................................................52
2.2.3. Tình hình tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc đối với các khu vực
khác ................................................................................................53
2.3. Đánh giá thực trạng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc trên địa bàn thành
phố Vinh.................................................................................................................54
2.3.1. Thành tựu và hạn chế trong tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc của
người lao động trên địa bàn thành phố...........................................54
2.3.2. Nguyên nhân hạn chế sự tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc trên
địa bàn thành phố ...........................................................................59
Kết luận chương 2..................................................................................................68
Chương 3
PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP MỞ RỘNG SỰ THAM GIA
BHXHBB TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ VINH NHỮNG NĂM TỚI.................69
3.1. Phương hướng mở rộng sự tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc trên địa bàn
thành phố Vinh những năm tới...............................................................................69
3.1.1. Chủ trương về mở rộng sự tham gia bảo hiểm xã hội của Đảng và
Nhà nước ta những năm tới ...........................................................69
3.1.2. Bối cảnh phát triển kinh tế - xã hội thành phố Vinh những năm tới
.........................................................................................................71


v
3.1.3. Dự báo sự tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc trên địa bàn thành
phố Vinh những năm tới.................................................................74


An sinh xã hội

BHTN

Bảo hiểm thất nghiệp

BHXH

Bảo hiểm xã hội

BHXH VN

Bảo hiểm xã hội Việt Nam

BHXHBB

Bảo hiểm xã hội bắt buộc

BHXHTN

Bảo hiểm xã hội tự nguyện

BHYT

Bảo hiểm Y tế

BNN

Bệnh nghề nghiệp

viii
DANH MỤC SƠ ĐỒ, BẢNG SỐ LIỆU
Trang
Sơ đồ :
Sơ đồ 1.1. Chu trình quỹ của một hệ thống BHXH (điển hình).............................19
Bảng 2.1. Số lượng và lao động đang làm việc trong khu vực
hành chính sự nghiệp, đảng đoàn thể ........................................................................44
Bảng 2.2. Số doanh nghiệp đang hoạt động và lao động
đang làm việc trong các doanh nghiệp ......................................................................45
Bảng 2.3. Số đơn vị đang hoạt động và lao động đang làm việc
trong khu vực kinh tế xã hội khác.............................................................................46
Bảng 2.4. Tình hình tham gia BHXHBB của khối hành chính,
sự nghiệp, đảng đoàn thể............................................................................................51
Bảng 2.5. Tình hình tham gia BHXHBB của khối doanh nghiệp.............................52
Bảng 2.6. Tình hình tham gia BHXH của khu vực kinh tế xã hội khác....................53
Bảng 2.7. Tỷ lệ tham gia BHXHBB nói chung trên dịa bàn thành phố...................55
Bảng 2.8. Tỷ lệ tham gia BHXHBB của khu vực hành chính sự nghiệp..................56
Bảng 2.9. Tỷ lệ bao phủ BHXHBB đối với khu vực doanh nghiệp..........................57
Bảng 2.10. Tỷ lệ bao phủ BHXHBB đối với khu vực khác .....................................58
Bảng 3.1. Dự báo tỷ lệ tham gia BHXHBB nói chung
trên địa bàn thành phố đến năm 2020........................................................................75
Bảng 3.2. Dự tính tỷ lệ tham gia BHXHBB của khu vực hành chính
sự nghiệp đến 2020.....................................................................................................76
Bảng 3.3. Dự tính tỷ lệ tham gia BHXHBB đối với khu vực
doanh nghiệp đến 2020...............................................................................................77
Bảng 3.4. Dự tính tỷ lệ tham gia BHXHBB đối với khu vực khác
đến năm 2020..............................................................................................................79


1

đốc BHXH Nghệ An đã ra quyết định số 02 QĐ/TC-CB về việc thành lập
BHXH các huyện, thành phố, thị xã. Theo đó, BHXH thành phố Vinh được
thành lập… Qua gần 20 năm tổ chức hoạt động, với những thành tựu đạt
được, BHXH thành phố Vinh đã góp phần thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã
hội, ổn định chính trị, đảm bảo an sinh xã hội trên địa bàn. Tuy nhiên, quá
trình thực hiện chính sách BHXH ở thành phố Vinh - tỉnh Nghệ An, trong thời
gian qua còn bộc lộ những hạn chế, thiếu sót, đặc biệt trong công tác thực hiện
chính sách BHXHBB trong khu vực kinh tế tư nhân, đã và đang đặt ra những
vấn đề cần quan tâm giải quyết, đó là :
Thứ nhất, tỷ lệ tham gia BHXHBB trong khu vực kinh tế tư nhân hiện
còn quá thấp so với lao động thực tế làm việc thuộc diện tham gia BHXHBB,
phản ánh sự bao phủ của chính sách BHXH còn hạn chế. Điều này ảnh hưởng
trực tiếp đến việc bảo vệ quyền lợi của người lao động và ảnh hưởng tới chủ
trương chính sách đảm bảo ASXH của Đảng và Nhà nước.
Thứ hai, công tác tuyên truyền, thanh tra, kiểm tra, xử lý vi phạm pháp
luật BHXH đối với người sử dụng lao động cố tình không đóng, đóng không
đúng, không kịp thời, đóng không đầy đủ BHXH cho người lao động, vấn đề
giải quyết nợ đọng BHXH đang là một trong những nhức nhối và chủ đề chính
sự hiện nay.
Thứ ba, việc thực hiện cải cách thủ tục hành chính, đổi mới trong phong
cách, thái độ phục vụ của đội ngũ cán bộ BHXH thành phố Vinh và ứng dụng
công nghệ thông tin vào công tác đang còn nhiều khó khăn.
Những vấn đề nêu trên đang là những hạn chế không những của cơ quan
BHXH thành phố Vinh mà còn là sự bức xúc chung của toàn ngành BHXH.
Với một nền kinh tế - văn hóa - xã hội đang trên con đường hội nhập, nếu


3
những mặt hạn chế nêu trên không được quan tâm khắc phục sẽ tác động xấu
đến toàn bộ hoạt động chính sách BHXH trên địa bàn thành phố Vinh. Những

đến năm 2010 đã đạt 49. 740 tỷ đồng (tăng hơn 2,4 lần so với năm 2007), đến hết
tháng 6 năm 2011 số thu đạt 29. 324,7 tỷ đồng. Kế hoạch thu BHXH cả năm 2011
là 59. 243,8 tỷ đồng.
Về hạn chế: Với tỷ lệ 19,3% số lao động từ 15 tuổi trở lên tham gia vào
năm 2010, tỷ lệ bao phủ của BHXH ở nước ta còn rất thấp, và chủ yếu mới có
khu vực chính thức tham gia, dưới hình thức BHXHBB. Tuy vậy, với hình
thức này, vẫn còn nhiều doanh nghiệp vừa và nhỏ chưa tham gia hoặc tham gia
BHXH không đầy đủ, nhất là khu vực kinh tế tư nhân. Điều đó vừa ảnh hưởng
đến quyền lợi của người lao động, vừa ảnh hưởng đến tình bền vững của Quỹ
BHXH. Việc thực thi chính sách BHXHTN vẫn còn gặp rất nhiều khó khăn.
Phạm vi bao phủ hầu như còn chưa đáng kể. Nếu so với chính sách BHTN, thì
sự phát triển của BHXHTN coi như không thành công cho đến thời điểm này.
Đối với BHXHBB, một trong những khó khăn chủ yếu hiện nay như nhận định
của các nhà quản lý BHXH Việt Nam, là theo các quy định hiện hành quyền
lợi được hưởng của người tham gia nhiều hơn nghĩa vụ đóng góp. Điều này đe
dọa cho sự bền vững của Quỹ BHXH.
Hay nghiên cứu của Hoàng Xuân Sinh - Đại Học Duy Tân “Giải pháp
nâng cao bảo hiểm xã hội ở Việt Nam” đã nêu rõ Vai trò và vị trí của BHXH
trong các chính sách an sinh xã hội có ý nghĩa quan trọng, nên muốn thực hiện
các biện pháp, chính sách ASXH để đạt được kết quả tốt cần có những giải
pháp đồng bộ đối với hệ thống BHXH. Bên cạnh đó các hợp phần khác của
ASXH cũng phải được chú trọng, tuy nhiên nên dành trọng tâm cho việc phát
triển và hoàn thiện hệ thống, chính sách BHXH, bởi BHXH mới là bộ phận
chủ đạo, có ý nghĩa chiến lược lâu dài trong vấn đề đảm bảo ASXH cũng như
để tạo động lực phát triển các bộ phận khác trong hệ thống an sinh xã hội. Cải


5
thiện một số các chính sách, Luật BHXH: Hoàn thiện cơ chế, chính sách, pháp
luật trên hoàn thiện, bổ sung, sửa đổi, hệ thống hoá các văn bản pháp luật hiện

mới hình thành; Phần chưa sử dụng đến của Quỹ được đầu tư để kiếm lợi
nhuận theo quy định của pháp luật BHXH; Các chế độ được bảo đảm trên cơ
sở các hồ sơ đóng góp không liên quan đến tài sản của người hưởng BHXH;
Các mức đóng góp và mức hưởng tỷ lệ với thu nhập hoặc tiền lương của
người lao động.
Trong công trình Vai trò của nhà nước về an sinh xã hội đối với nông dân ở
Việt Nam Phan Thị Kim Oanh (2013) đã lựa chọn một số nội dung liên quan
trực tiếp đến vai trò của Nhà nước trong xây dựng hệ thống luật pháp, cơ chế,
chính sách; tổ chức phối hợp thực hiện chính sách ASXH với các chính sách
kinh tế - xã hội khác; tổ chức quản lý, kiểm tra, giám sát nhằm thiết lập và tạo
các điều kiện thực thi của hệ thống ASXH đối với nông dân. Điều này thể hiện
rõ bản chất, chức năng, vai trò quản lý vĩ mô của nhà nước về ASXH đối với
nông dân trong điều kiện kinh tế thị trường ở Việt Nam hiện nay. Tác giả chỉ
rõ 4 nhóm nhân tố ảnh hưởng đến vai trò của nhà nước về ASXH đối với nông
dân là: 1). Quan điểm của nhà nước về ASXH đối với nông dân; 2). Khả năng
tài chính của nhà nước và thu nhập của nông dân; 3) Năng lực hệ thống quản lý
ASXH đối với nông dân và 4). Nhận thức xã hội về ASXH đối với nông dân.
Tác giả khẳng định mức độ bao phủ và mức độ tác động của an sinh là kết quả
việc thực hiện vai trò của nhà nước về ASXH đối với nông dân.
Trong nghiên cứu của mình, tác giả đã phân tích rõ thực trạng, làm rõ
những thành tựu, hạn chế, nguyên nhân hạn chế và khuyến nghị các giải pháp
tăng cường vai trò của nhà nước về ASXH đối với nông dân Việt Nam những
năm tới, trong đó bốn khuyến nghị nổi bật là: 1) Để phát triển BHXHTN, một
mặt, Nhà nước cần thay đổi quy định về căn cứ đóng BHXHTN, không nên
theo tiền lương tối thiểu mà nên theo mức thu nhập bình quân vùng; mặt khác


7
cần tăng chế độ hưởng để đảm bảo sự bình đẳng với BHXHBB. 2) Để tiến tới
BHYT toàn dân, Nhà nước cần hỗ trợ từ 60-80% phí đóng góp cho các đối

thành phố do có những đặc trưng khác nhau về quy mô lao động, ngành nghề phát
triển, việc mở rộng sự tham gia BHXHBB có những đặc điểm khác nhau. Vì thế
việc nghiên cứu chủ đề này cho từng địa phương, từng loại hình tổ chức doanh
nghiệp vẫn là chủ đề mang tính lý luận và thực tiễn bức xúc.
3. Mục tiêu nghiên cứu
3.1. Mục đích nghiên cứu
Phân tích thực trạng sự tham gia BHXHBB trên địa bàn thành phố Vinh
và đề xuất một số giải pháp nhằm mở rộng sự tham gia BHXHBB trên địa bàn
nghiên cứu
3.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
Thứ nhất: Góp phần làm rõ một số vấn đề lý luận về sự tham gia và kinh
nghiệm thực tiễn về mở rộng sự tham gia của người lao động vào BHXHBB
trên địa bàn thành phố Vinh.
Thứ hai: Đánh giá thực trạng tham gia BHXHBB của người lao động trên địa
bàn thành phố Vinh, chỉ ra những vướng mắc và bất cập và nguyên nhân bất cập.
Thứ ba: Khuyến nghị phương hướng và giải pháp nhằm mở rộng sự
tham gia của các đối tượng lao động trong các khu vực của nền kinh tế vào hệ
thống BHXHBB trên địa bàn thành phố Vinh những năm tới.
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
4.1. Đối tượng nghiên cứu
Nghiên cứu đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc trên địa bàn
thành phố Vinh
4.2. Phạm vi nghiên cứu
Chỉ nghiên cứu về mở rộng sự tham gia BHXHBB trên địa bàn thành
phố Vinh - tỉnh Nghệ An từ năm 2012 đến năm 2014, không đề cập đến đối
tượng tham gia BHXH tự nguyện và đối tượng thuộc lực lượng công an, vũ
trang nhân dân.


9

10
Chương 1
MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ SỰ THAM GIA
VÀ KINH NGHIỆM THỰC TIỄN VỀ MỞ RỘNG SỰ THAM GIA
BẢO HIỂM XÃ HỘI BẮT BUỘC
1.1. Chính sách bảo hiểm xã hội
1.1.1. Khái niệm và chức năng của bảo hiểm xã hội
1.1.1.1. Khái niệm về bảo hiểm xã hội
Nền kinh tế thế giới hiện nay vận động trong bối cảnh toàn cầu hoá và
khu vực hoá đang diễn ra rất sâu sắc và nhanh chóng, khái niệm, ranh giới
giữa thị trường trong nước với thị trường nước ngoài đã bị thu hẹp. Có thể
khái quát hình tượng của nền kinh tế trong thế kỷ XXI như sau: Thị trường là
toàn cầu, định chế quản lý là WTO và các định chế của các khối kinh tế khu
vực, chủ thể kinh doanh chủ yếu là các công ty xuyên quốc gia…
Một quốc gia văn minh phải được tổ chức, quản lý thống nhất, phân
ngành chuyên sâu nhằm phục vụ tốt nhất lợi ích xã hội. Trong bối cảnh đó,
Đại hội Đảng lần thứ VII đã quyết nghị đổi mới toàn diện đường lối kinh tế từ
bao cấp chuyển sang cơ chế thị trường, đẩy mạnh tiến trình hội nhập quốc tế.
Trên tinh thần đó, từ sau Đại hội Đảng lần thứ XI đến nay, hệ thống an
sinh xã hội ở nước ta ngày càng phát triển. Hệ thống BHXH, BHYT, BHTN,
trợ giúp xã hội thường xuyên và đột xuất ngày càng mở rộng và có tác động
tích cực đến cuộc sống của người dân, góp phần ổn định chính trị xã hội của
đất nước, đặc biệt là trong những năm khủng hoảng kinh tế.
Để tồn tại và phát triển, con người phải lao động sản xuất, tạo ra của cải
vật chất để nuôi sống bản thân và gia đình. Tuy nhiên, trong cuộc sống cũng
như trong lao động, mặc dù đã có ý thức phòng ngừa nhưng những rủi ro vẫn
có thể xảy ra với mọi người như ốm đau, tai nạn, tuổi già… Khi rơi vào những


11

- Những sự kiện, những “rủi ro xã hội” liên quan đến sử dụng thu nhập:
Đó là các sự kiện giảm thu nhập do phải chi tiêu bất thường như chi phí để
mua sắm thuốc men, tiền nuôi dưỡng sản phụ,…
Những sự kiện, những “rủi ro xã hội” nêu trên, từ khía cạnh này hay
khía cạnh khác đều dẫn đến đe doạ “an toàn kinh tế” cho người lao động và
gia đình họ (bị giảm hoặc mất thu nhập). Vì vậy, phải có những biện pháp và
hình thức để chống lại sự đe dọa này mà một trong những biện pháp đó là
BHXH. Nói cách khác, BHXH được hình thành là để góp phần đảm bảo thu
nhập cho người lao động và gia đình họ trước những sự kiện không thuận lợi,
những “rủi ro xã hội”.
Câu hỏi thứ hai được trả lời từ hệ quả của câu trả lời cho câu hỏi thứ
nhất. Có thể nêu rõ hơn, mục đích của BHXH là thông qua hệ thống các trợ
cấp BHXH, bù đắp hoặc thay thế thu nhập cho người lao động và gia đình họ
trước những sự kiện, những “rủi ro xã hội” làm cho người lao động bị giảm
hoặc mất thu nhập từ nghề nghiệp, do bị giảm hoặc mất khả năng lao động
hoặc sức lao động không được sử dụng, góp phần đảm bảo an toàn xã hội. Ở
đây cần làm rõ khái niệm bù đắp và thay thế thu nhập. Khi người lao động bị
giảm thu nhập thì BHXH thực hiện bù đắp cho khoản thu nhập bị thiếu hụt
này. Tất nhiên, sự bù đắp này chỉ có tính tương đối và tùy điều kiện kinh tế xã hội của mỗi nước và khả năng của quỹ BHXH trong mỗi giai đoạn phát
triển. Khi người lao động bị mất thu nhập do không thể lao động được hoặc
sức lao động không được sử dụng (trường hợp thất nghiệp), BHXH thực hiện
trả trợ cấp BHXH thay cho phần thu nhập bị mất này. Khoản thu nhập thay thế
này cũng tùy theo điều kiện kinh tế - xã hội và khả năng của quỹ BHXH mà
có thể thay thế toàn bộ hoặc một phần.
Vậy để đạt được mục đích trên, BHXH được tổ chức thực hiện như thế
nào? Đó là câu hỏi thứ ba cần được trả lời. Lịch sử phát triển BHXH đã chỉ ra


13
rằng, có một số cách thức tổ chức thực hiện để bù đắp hoặc thay thể thu nhập cho