Bài tập Học kỳ

LỜI MỞ ĐẦU
Bộ luật Tố tụng hình sự 2003 (TTHS) được Quốc hội nước Cộng hòa xã hội
chủ nghĩa Việt Nam khóa XI, kỳ họp thứ 4 thông qua ngày 26 tháng 11 năm
2003. Bộ luật này thay thế Bộ luật TTHS ngày 28/6/1988 và có hiệu lực thi hành
từ ngày 01/7/2004 đã đánh dấu một bước phát triển mới của pháp luật tố tụng
hình sự. Đặc biệt tron vấn đề thẩm quyền xét xử sơ thẩm hình sự đã có sự khác
biệt rõ rệt. Quy định của Bộ luật TTHS và các văn bản pháp luật khác về vấn đề
này là cơ sở pháp lý quan trọng cho hoạt động tư pháp hình sự những năm qua.
Tuy nhiên, trong quá trình áp dụng còn một số bất cập và vướng mắc khi thực thi
xử lý các vụ án trên thực tế. Từ đó em lựa chọn “Các quy định của luật TTHS
các quy định này về thẩm quyền xét xử sơ thẩm vụ án hình sự và đề xuất
hoàn thiện các quy định này” làm đề tài nghiên cứu. Bài tập hi vọng phân tích
được những nội dung của pháp luật TTHS Việt Nam về thẩm quyền xét xử, cũng
như mạnh dạn đưa ra một số kiến nghị hoàn thiện.

1


Bài tập Học kỳ

1. Thẩm quyền xét xử sơ thẩm hình sự của Tòa án
1.1 Khái niệm
Theo giáo trình luật TTHS trường Đại học Luật Hà Nội: “Thẩm quyền xét
xử sơ thẩm là quyền mà pháp luật quy định cho phép Tòa án được xét xử sơ
thẩm vụ án hình sự căn cứ vào tính chất và mức độ nguy hiểm của hành vi phạm
tội; đối tượng phạm tội; nơi thực hiện tội phạm hoặc nơi khác theo quy định của
pháp luật”. (T346). Đây là một khái niệm hẹp giới hạn trong phạm vi nghiên cứu
về thẩm quyền xét xử của Tòa án theo quy định tại Chương XVI của Bộ luật
TTHS (thẩm quyền hình thức) còn xét một cách rộng hơn thẩm quyền xét xử của

Theo đó, tòa án nhân dân cấp huyện và tòa án quân sự khu vực được xét xử
các loại tội có mức phạt cao nhất 15 năm tù trừ các tội phạm đã liệt kê tại Điểm
a, b, c Điều 170 theo quy định của Bộ luật TTHS. Đây là sự tiến bộ so với ĐIều
145 Bộ luật TTHS năm 1988 khi thẩm quyền xét xử sơ thẩm chỉ giới hạn ở
những tội phạm mà Bộ luật hình sự quy định hình phạt từ 7 năm tù trở xuống trừ:
các tội đặc biệt nguy hiểm xâm phạm an ninh quốc gia và các tội quy định tại các
Điều 89, 90, 91, 92, 93, 101 (Khoản 3), 102, 179, 231, 232 Bộ luật hình sự. Việc
mở rộng thẩm quyền xét xử cho tòa án cấp huyện xuất phát từ vai trò của nó đối
với thực tiễn xét xử nhằm giảm công việc quá tải cho các tòa án cấp tỉnh, tòa án
cấp phúc thẩm, tòa án nhân dân tối cao. Mặt khác điều này cũng hoàn toàn phù
hợp với quá trình nâng cao năng lực của cán bộ tòa án, cơ sở vật chất tòa án cấp
huyện đáp ứng cho giai đoạn phát triển mới của nước ta.
* Thẩm quyền xét xử sơ thẩm của Tòa án nhân dân cấp tỉnh và tòa án quân
sự cấp quân khu
Cũng tại Điều 170, Khoản 2 có quy định: “Tòa án nhân dân cấp tỉnh và
Tòa án quân sự cấp quân khu xét xử sơ thẩm những vụ án hình sự về những tội
phạm không thuộc thẩm quyền của Tòa án nhân dân cấp huyện và Tòa án quân

3


Bài tập Học kỳ

sự khu vực hoặc những vụ án thuộc thẩm quyền của Tòa án cấp dưới mà mình
lấy lên để xét xử”.
“Những vụ án hình sự về những tội phạm không thuộc thẩm quyền của Tòa
án nhân dân cấp huyện và Tòa án quân sự khu vực” được hiểu là các tội thuộc
trường hợp quy định tại Điểm a, b, c Khoản 1 điều 170 Bộ luật TTHS; những vụ
án có bị cáo phạm nhiều tội trong đó có tội phạm thuộc thẩm quyền xét xử của
Tòa án nhân dân cấp tỉnh hoặc Tòa án quân sự cấp quân khu (Điều 173). Nói

quyền xét xử. Ví dụ: một người chuyên hành nghề trộm cắp trên các chuyến tàu,
thời điểm phạm tội và địa điểm phạm tội thường không thể xác định được, vậy
áp dụng nguyên tắc này thì tòa án nơi tội phạm được phát hiện, nơi bị cáo cư trú
hoặc bị bắt có thẩm quyền xét xử (xác định dựa vào thẩm quyền điều tra).
Riêng đối với “tòa án quân sự quân chủng hoặc tổ chức tương đương có tổ
chức tòa án quân sự có thẩm quyền xét xử sơ thẩm không phụ thuộc vào nơi thực
hiện tội phạm, nếu người phạm tội thuộc đơn vị của quân chủng hoặc tổ chức
tương đương, hoặc tội phạm gây thiệt hại trực tiếp cho quân chủng hoặc tổ chức
tương đương(1) ”. Nếu không xác định được nơi thực hiện tội phạm hoặc trong
nhiều trường hợp có nhiều bị can thuộc nhiều đơn vị khác nhau hay tội phạm đó
được thực hiện ở nhiều nơi, nếu Viện kiểm sát quân sự truy tố bị can trước tòa án
quân sự nào thì tòa án quân sự đó có thẩm quyền xét xử sơ thẩm.
Bên cạnh đó, trong trường hợp bị cáo phạm tội ở nước ngoài nhưng được
xét xử tại Việt Nam mà thuộc thẩm quyền xét xử của tòa án nhân dân thì tòa án
nhân dân cấp tỉnh nơi cư trú cuối cùng của bị cáo ở trong nước có thẩm quyền
xét xử (nếu không xác định được nơi này thì Chánh án Tòa án nhân dân tối cao
ra quyết định giao cho Tòa án nhân dân thành phố Hà Nội hoặc Tòa án nhân dân
thành phố Hồ Chí Minh xét xử sơ thẩm). Còn nếu bị cáo thuộc thẩm quyền xét
xử của tòa án quân sự thì tòa án quân sự cấp quân khu xét xử sơ thẩm theo quyết
định của Chánh án tòa án quân sự trung ương.
5


Bài tập Học kỳ

Thẩm quyền xét xử sơ thẩm trong trường hợp tội phạm xảy ra trên tàu bay,
tàu biển của Việt Nam đang hoạt động ngoài không phận hoặc lãnh hải Việt Nam
thuộc về tòa án Việt Nam nơi có sân bay hoặc bến cảng trở về đầu tiên hoặc nơi
tàu bay, tàu biển đó được đăng ký. Quy định này là hoàn toàn phù hợp với thông
lệ quốc tế cũng như quy tắc chung của Công pháp quốc tế. Máy bay, tàu biển

Ngoài những tội phạm có đối tượng không thuộc thẩm xét xử của tòa án
quân sự, Tòa án nhân dân có quyền xét xử những người không còn phục vụ trong
quân đội mà phát hiện tội phạm của họ được thực hiện trong thời gian phục vụ
quân đội, những người đang phục vụ trong quân đội mà phát hiện tội phạm của
họ được thực hiện trước khi vào quan đội nếu tội phạm đó không liên quan đến
bí mật quân sự hoặc không gây thiệt hại cho quân đội.
2. Thực tiễn thi hành và đề xuất hoàn thiện các quy định của pháp luật
về thẩm quyền xét xử sơ thẩm.
2.1 Những kết quả đạt được.
Sau 6 năm chính thức được thi hành, Bộ luật TTHS Việt Nam đã đóng góp
quan trọng cho thực tiễn giải quyết các vụ án hình sự, đặc biệt là các quy định về
thẩm quyền xét xử sơ thẩm. Có thể điểm qua một số kết quả quan trọng sau đây:
Thứ nhất, việc mở rộng thẩm quyền xét xử sơ thẩm cho tòa án cấp huyện
bước đầu có những kết quả đáng khích lệ. Án tồn đọng cũng như khối lượng
công việc cho các cơ quan tòa án cấp trên có chiều hướng giảm.
Nhờ sự mở rộng thẩm quyền mà đã làm giảm đi áp lực về thẩm quyền xét
xử phúc thẩm không chỉ cho các tòa án nhân dân cấp tỉnh mà còn cho tòa án
nhân dân tối cao để tòa án nhân dân tối cao có thể tập trung vào chức năng giám
đốc thẩm, tái thẩm cũng như tổng kết kinh nghiệm xét xử, v.v..
Thứ hai, Bên cạnh đặt ra chỉ tiêu cho các tòa án cấp huyện , chúng ta cũng
có nhiều biện pháp nâng cao năng lực cán bộ cũng như cơ sở vật chất, đáp ứng
yêu cầu cơ bản trang thiết bị thiết yếu phục vụ cho công tác xét xử.

7


Bài tập Học kỳ

Ngoài ra, Việc thực hiện chủ trương tăng cường thẩm quyền xét xử cho các
tòa án cấp huyện đã tạo ra sự chuyển biến về nhận thức cho các cấp ủy Đảng và

Sở dĩ như vậy là vì việc giải quyết tranh chấp về thẩm quyền pháp luật mới
chỉ đề cập đến giải quyết tranh chấp giữa các tòa án theo quy định tại Điều 175
Bộ luật TTHS mà chưa có quy định đối với việc thống nhất thẩm quyền giữa tòa
án và viện kiểm sát.
Thứ ba, Bộ luật TTHS 2003 không quy định trực tiếp phân biệt thẩm quyền
xét xử giữa tòa án nhân dân và tòa án quân sự mà việc này chỉ được quy định tại
Pháp lệnh tổ chức Tòa án quân sự 2002 là một văn bản có hiệu lực pháp lý thấp
hơn. Từ đó, dẫn tới việc không phân định được rõ ràng mà đặc biệt là đối với các
vụ án liên quan đến cả hai hệ thống tòa án này.
Theo Điều 5 của Pháp lệnh trên thì nếu vụ án vừa có tội phạm thuộc thẩm
quyền xét xử của tòa án nhân dân, vừa có tội phạm thuộc thẩm quyền xét xử của
tòa án quân sự thì tòa án nhân dân xét xử tội phạm thuộc thẩm quyền của tòa án
nhân dân, tòa án quân sự xét xử tội phạm thuộc thẩm quyền của tòa án quân sự.
Trường hợp không tách được vụ án thì tòa án quân sự sẽ xét xử toàn bộ vụ án.
Như vậy, dẫn tới việc mâu thuẫn với chính Điều 117 Bộ luật Tố tụng hình sự:
“chỉ được tách vụ án trong những trường hợp thật cần thiết khi không thể hoàn
thành sớm việc điều tra đối với toàn bộ các tội phạm và nếu việc tách đó không
ảnh hưởng đến việc xác định sự thật khách quan, toàn diện của vụ án”.
Thứ tư, hiện tại các cơ quan tiến hành tố tụng cũng đang rất lúng túng đối
với việc xác định thẩm quyền xét xử của các vụ án có yếu tố nước ngoài. Bộ luật
TTHS chỉ quy định thẩm quyền xét xử trong các trường hợp bị cáo phạm tội ở
nước ngoài còn các vụ án liên quan đến yếu tố nước ngoài khác: người bị hại,
nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự… là người nước ngoài; tội phạm thực hiện cả
nước ngoài và trong nước... thì không có quy định. Điều này dẫn tới việc các cơ
quan tiến hành tố tụng hết sức lúng túng trong việc điều tra, truy tố, xét xử.
Có thể nói một trong những nguyên nhân tác động tới việc xét xử còn nhiều
vướng mắc chính là do các quy định pháp luật trong Bộ luật TTHS cũng như các
9





Bài tập Học kỳ

không nhất trí với quyết định của tòa án thì viện kiểm sát có quyền báo cáo lên
Viện trưởng Viện kiểm sát cấp trên.
Thứ tư, bổ sung quy định đối với quy định phân biệt thẩm quyền xét xử
giữa tòa án nhân dân và tòa án quân sự trong Bộ luật Tố tụng hình sự, đặc biệt là
quy định rõ về đối tượng xét xử của hai loại tòa án này. Tránh tình trạng việc
phân định thẩm quyền chỉ được đề cập tại một văn bản có hiệu lực pháp lý thấp
hơn (Pháp lệnh tổ chức Tòa án quân sự), trong khi việc phân định thẩm quyền
xét xử giữa tòa án nhân dân và tòa án quân sự luôn có những vấn đề đáng quan
tâm.
Thứ năm, cần quy định về thẩm quyền của tòa án nào được xét xử những
trường hợp vụ án có liên quan đến yếu tố nước ngoài như: bị can, bị cáo là người
nước ngoài, tội phạm xảy ra ở trong nước và nước ngoài, người bị hại, nguyên
đơn dân sự, bị đơn dân sự là người nước ngoài…nhằm thống nhất trong giải
quyết giữa các cơ quan tiến hành tố tụng.
Thứ sáu, về quy định tại Điều 172 đối với tội phạm xảy ra trên tàu bay, tài
biển, khi tàu bay tàu biển đã rời khỏi sân bay, bến cảng Việt Nam, Bộ luật TTHS
hiện hành quy định thuộc thẩm quyền xét xử của Toà án nơi có sân bay, bến cảng
mà tàu bay, tàu biển trở về đầu tiên ở trong nước hoặc Tòa án nơi tàu bay, tàu
biển đó đăng ký. Quy định như vậy dễ dẫn đến việc tranh chấp hoặc đùn đẩy lẫn
nhau giữa các Toà án nói trên. Hơn nữa, khi sự việc xảy ra thường mang tính
khẩn cấp, việc quy định cả Toà án nơi đăng ký tàu bay, tàu biển có thẩm quyền
xét xử chắc chắn sẽ gây khó khăn cho việc điều tra, thu thập chứng cứ và không
đảm bảo giải quyết nhanh chóng, kịp thời đối với vụ án. Do đó, chỉ cần quy các
tội phạm xảy ra trên tàu bay, tàu biển của nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt
Nam đang hoạt động ngoài không phận hoặc lãnh hải Việt Nam thuộc thẩm
quyền xét xử của Toà án Việt Nam, nơi có sân bay hoặc bến cảng trở vể đầu tiên


Bài tập Học kỳ

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Trường Đại học Luật Hà Nội, “Giáo trình Luật tố tụng hình sự Việt
Nam”, Nhà xuất bản Tư pháp, Hà Nội, 2006, tr. 345-357
2. Mai Thanh Hiếu, Nguyễn Chí Công, “Trình tự, thủ tục giải quyết vụ án
hình sự”, Nhà xuất bản Lao động – Xã hội, Hà Nội, 2008 tr. 103-110
3. Bộ Tư pháp, Viện khoa học pháp lý, “Bình luận khoa học Bộ luật Tố
tụng hình sự năm 2003”, Nhà xuất bản Tư pháp, Hà Nội, 2003.
4. Trường Đại học Luật Hà Nội, Đề tài nghiên cứu khoa học cấp trường:
“Hoàn thiện pháp luật Tố tụng hình sự nhằm nâng cao hiệu quả xét xử theo tinh
thần cải cách tư pháp”, Chủ nhiệm đề tài: TS Hoàng Thị Minh Sơn, Hà Nội,
2009.
5. Trần Thị Lê Na, “Hoàn thiện quy định về thẩm quyền xét xử sơ thẩm
hình sự của Tòa án nhân dân các cấp”, Luận văn thạc sĩ Luật học, Hà Nội, 2009
6. Nguyễn Văn Huyên, “Thẩm quyền xét xử sơ thẩm hình sự của tòa án
nhân dân và tòa án quân sự các cấp”, Luận văn thạc sĩ Luật học, Hà Nội 1996.
7. Bộ luật Tố tụng hình sự Việt Nam năm 1988.
8. Bộ luật Tố tụng hình sự Việt Nam năm 2003.
9. Pháp lệnh của Ủy ban Thường vụ Quốc hội số 04/2002/PL-UBTVQH11
ngày 04 tháng 11 năm 2002 về việc tổ chức tòa án quân sự.
10.Thông tư liên tịch số 01/2005/TTLT-TANDTC-VKSNDTC-BQP-BCA
ngày 18/4/2005 của TANDTC, VKSNDTC, Bộ Quốc phòng, Bộ Công an hướng
dẫn về thẩm quyền xét xử của tòa án quân sự.

13


Bài tập Học kỳ