ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ
-----------------

NGUYỄN THỊ KHÁNH THIỆM

QUẢN LÝ NHÀ NƢỚC VỀ KHAI THÁC KHOÁNG SẢN
TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH HÀ NAM

LUẬN VĂN THẠC SĨ QUẢN LÝ KINH TẾ
CHƢƠNG TRÌNH ĐỊNH HƢỚNG THỰC HÀNH

Hà Nội - 2015


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ
-----------------

NGUYỄN THỊ KHÁNH THIỆM

QUẢN LÝ NHÀ NƢỚC VỀ KHAI THÁC KHOÁNG SẢN
TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH HÀ NAM
Chuyên ngành: Quản lý Kinh tế
Mã số: 60 34 04 10

LUẬN VĂN THẠC SĨ QUẢN LÝ KINH TẾ
CHƢƠNG TRÌNH ĐỊNH HƢỚNG THỰC HÀNH

NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS. LÊ THỊ ANH VÂN


trong suốt quá trình học tập.
Xin cảm ơn các chuyên viên phòng Công thƣơng – Văn phòng Ủy ban
nhân dân tỉnh Hà Nam, phòng quản lý khoáng sản – nƣớc và khí tƣợng thủy
văn, Sở Tài nguyên và Môi trƣờng tỉnh Hà Nam, bạn bè và gia đình đã giúp
đỡ, động viên, tạo điều kiện cho em trong quá trình học tập và hoàn thành bản
luận văn này.
Dù đã có nhiều cố gắng nhƣng do giới hạn về trình độ nghiên cứu, giới
hạn về tài liệu nên luận văn không tránh khỏi những thiếu sót. Kính mong
nhận đƣợc sự góp ý, chỉ bảo của các thầy cô giáo và những ngƣời quan tâm.


MỤC LỤC
DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT ................................................................... i
DANH MỤC BẢNG ......................................................................................... ii
DANH MỤC HÌNH VẼ ................................................................................... iv
Phần mở đầu: GIỚI THIỆU VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU.............................. 1
Chƣơng 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN
VÀ THỰC TIỄN QUẢN LÝ NHÀ NƢỚC VỀ KHAI THÁC KHOÁNG
SẢN ................................................................................................................... 5
1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận văn.............. 5
1.2. Cơ sở lý luận và thực tiễn quản lý nhà nƣớc về khai thác khoáng sản 10
1.2.1. Khai thác khoáng sản ..................................................................... 10
1.2.2. Quản lý nhà nước về khai thác khoáng sản ................................... 16
1.2.3. Kinh nghiệm thực tiễn quản lý nhà nước về khai thác khoáng sản
của một số địa phương ............................................................................. 29
Chƣơng 2: THIẾT KẾ VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU...................... 33
2.1. Thiết kế nghiên cứu .............................................................................. 33
2.2. Phƣơng pháp nghiên cứu ...................................................................... 33
2.2.1. Phương pháp thu thập dữ liệu........................................................ 33
2.2.2. Phương pháp xử lý dữ liệu ............................................................. 35

4.2. Giải pháp hoàn thiện quản lý nhà nƣớc về khai thác khoáng sản trên địa
bàn tỉnh Hà Nam trong thời gian tới ............................................................ 79
4.2.1. Hoàn thiện pháp luật, chính sách, quy định của Nhà nước về khai
thác khoáng sản và việc thực hiện trên địa bàn tỉnh Hà Nam ................. 79
4.2.2. Hoàn thiện quy hoạch, kế hoạch khai thác khoáng sản trên địa bàn
tỉnh ............................................................................................................ 84


4.2.3. Hoàn thiện cơ cấu bộ máy quản lý khai thác khoáng sản ............. 86
4.2.4. Hoàn thiện chính sách, quy định thực hiện quy hoạch, kế hoạch
khai thác khoáng sản ................................................................................ 87
4.2.5. Hoàn thiện công tác thanh tra, kiểm tra hoạt động khai thác
khoáng sản ................................................................................................ 89
4.3. Một số kiến nghị ................................................................................... 91
4.3.1. Kiến nghị với Quốc hội .................................................................. 91
4.3.2. Kiến nghị với Bộ Tài nguyên và Môi trường ................................. 91
KẾT LUẬN ..................................................................................................... 92
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO ........................................................ 94


DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

Ký hiệu

Nguyên nghĩa

1

TNHH


1

Bảng 1.1

13

đá xây dựng
Lƣợng khí thải trung bình do vận tải 300.000 m3

2

Bảng 1.2

3

Bảng 1.3

4

Bảng 3.1

Số lƣợng mỏ và công suất khai thác

40

5

Bảng 3.2

Sản lƣợng đá khai thác so với kế hoạch


Bảng 3.6

Số lƣợng giấy phép khai thác theo loại khoáng sản

46

10

Bảng 3.7

Số lƣợng giấy phép khai thác theo năm cấp phép

46

11

Bảng 3.8

12

Bảng 3.9

măng khai thác (2011-2014)
Sản lƣợng và tốc độ tăng trƣởng ngành xi măng
trên địa bàn tỉnh (2011-2014)

Sản lƣợng và số tiền phải nộp đối với sản lƣợng
chênh lệch qua đo mỏ
Thu tiền cấp quyền khai thác khoáng sản (2014-6/2015)

Bảng 3.13

17

Bảng 3.14

18

Bảng 3.15

19

Bảng 3.16.

20

Bảng 3.17. Quy định về giá tính thuế tài nguyên

21

Bảng 3.18

22

Bảng 3.19.

23

Bảng 3.20.



Danh sách khu vực cấm hoạt động khoáng sản để
đảm bảo cảnh quan môi trƣờng
Kết quả xử lý doanh nghiệp, cá nhân vi phạm
trong khai thác khoáng sản

59
61
62

65

Số lƣợt đơn vị bị xử phạt theo nguyên nhân vi
phạm (2011-6/2015)
Chỉ số phát triển tổng sản phẩm và chỉ số phát
triển ngành khai khoáng (2011-2014)
Thu ngân sách trong hoạt động khoáng sản tỉnh Hà
Nam (2011-2014)

iii

66

68

71


DANH MỤC HÌNH VẼ


sản trên địa bàn tỉnh Hà Nam
Tỷ trọng ngành khai khoáng trong tổng GDP (20112014)

Trang
41
42
43
55

69

Giá trị sản xuất ngành công nghiệp khai khoáng và
6

Hình 3.6

sản xuất sản phẩm từ khoáng sản phi kim loại (2011-

70

2014)
7

Hình 3.7

8

Hình 3.8

Tổng lao động trong các doanh nghiệp ngành khai

địa chất trầm lục nguyên và trầm tích hóa học gần bờ (đá vôi), nguồn tài
nguyên khoáng sản chủ yếu là đá vôi xi măng, đá xây dựng, sét xi măng và
sét gạch ngói, đất đá san lấp với trữ lƣợng phong phú và chất lƣợng tốt. Trên
địa bàn tỉnh có gần 4.200 triệu tấn đá vôi sử dụng cho công nghiệp sản xuất xi
măng, trên 537 triệu tấn sét xi măng, khoảng 13-15 triệu m3 sét làm gạch
ngói, 1.089 triệu m3 đá xây dựng thông thƣờng, gần 300 triệu m3 đất, đá san
lấp...; đây là nguồn tài nguyên có vai trò quan trọng để phát triển kinh tế - xã
hội, đặc biệt là ngành công nghiệp VLXD. Với hơn 100 điểm mỏ đƣợc cấp
1


phép khai thác dài hạn và ngắn hạn, hoạt động khai thác khoáng sản trên địa
bàn tỉnh khá sôi động.
Thực hiện quan điểm chỉ đạo: Khoáng sản là tài nguyên không tái tạo,
thuộc tài sản quan trọng quốc gia, phải đƣợc quản lý, bảo vệ, khai thác, sử
dụng hợp lý, tiết kiệm, có hiệu quả nhằm đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa,
hiện đại hóa đất nƣớc, phát triển bền vững kinh tế - xã hội trƣớc mắt, lâu dài;
những năm gần đây, hoạt động quản lý nhà nƣớc về khai thác khoáng sản trên
địa bàn tỉnh đã đƣợc tăng cƣờng, dần đi vào nề nếp, đạt một số kết quả tích
cực, tuy nhiên vẫn còn những tồn tại, hạn chế nhƣ để xảy ra hiện tƣợng khai
thác khoáng sản trái phép (khai thác không phép, khai thác vƣợt mốc giới,
khai thác quá thời gian quy định), khai thác không đúng thiết kế cơ sở đƣợc
duyệt, không thực hiện đúng cam kết bảo vệ môi trƣờng trong khai thác, chƣa
quản lý hiệu quả khối lƣợng cát, sét gạch ngói khai thác ..., do vậy cần nghiên
cứu để đƣa ra đƣợc giải pháp khắc phục, nâng cao hiệu quả quản lý.
Xuất phát từ thực tiễn trên, việc nghiên cứu đề tài: “Quản lý nhà nước
về khai thác khoáng sản trên địa bàn tỉnh Hà Nam” là cần thiết.
2. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu
Mục tiêu nghiên cứu đề tài là tìm các giải pháp nhằm hoàn thiện quản
lý nhà nƣớc về khai thác khoáng sản trên địa bàn tỉnh Hà Nam, góp phần thúc

2014 và 6 tháng đầu năm 2015, những giải pháp đƣợc đề xuất đến năm 2020.
5. Phƣơng pháp nghiên cứu
Để thực hiện mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu đặt ra, luận văn sử
dụng một số phƣơng pháp nhƣ phƣơng pháp nghiên cứu tài liệu, phƣơng
pháp phân tích – tổng hợp, phƣơng pháp thống kê – so sánh...
6. Kết cấu của luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận, mục lục và tài liệu tham khảo, nội
dung của luận văn gồm 4 chƣơng nhƣ sau:
Chương 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu, cơ sở lý luận và thực tiễn
quản lý nhà nước về khai thác khoáng sản

3


Chương 2. Thiết kế và phương pháp nghiên cứu
Chương 3. Thực trạng quản lý nhà nước về khai thác khoáng sản trên
địa bàn tỉnh Hà Nam
Chương 4. Giải pháp hoàn thiện quản lý nhà nước về khai thác khoáng
sản trên địa bàn tỉnh Hà Nam

4


Chƣơng 1
TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC
TIỄN QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ KHAI THÁC KHOÁNG SẢN
1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận văn

Ở Việt Nam cũng nhƣ nhiều nƣớc trên thế giới, khoáng sản là một
nguồn lực quan trọng để phát triển, do vậy quản lý nhà nƣớc về khoáng sản

trƣờng khu vực mỏ và dự báo các tác động đến môi trƣờng do hoạt động của
mỏ, đề xuất các giải pháp kỹ thuật và giải pháp quản lý nhằm cải thiện môi
trƣờng khu vực mỏ.
- Nguyễn Thị Hƣơng, 2013, Hoạt động khai thác khoáng sản Núi Pháo
huyện Đại Từ tỉnh Thái Nguyên và tác động của nó đến môi trường, Luận văn
thạc sĩ khoa học địa lý, Trƣờng Đại học Sƣ phạm – Đại học Thái Nguyên.
Luận văn đã nêu đƣợc một số nội dung liên quan đến khoáng sản, hiện trạng
khai thác khoáng sản Việt Nam và tỉnh Thái Nguyên, hiện trạng khai thác và
tác động của hoạt động khai thác khoáng sản Núi Pháo đến sự phát triển kinh
tế - xã hội và môi trƣờng của địa phƣơng, trên cơ sở đó đề xuất một số giải
pháp nhằm bảo vệ môi trƣờng trong quá trình khai thác.
- Nguyễn Thị Bích Ngọc, 2013, Nghiên cứu đề xuất giải pháp sử dụng
hợp lý tài nguyên khoáng sản rắn vùng biển nông ven bờ (0 – 30m nước) tỉnh
Sóc Trăng, Luận văn thạc sĩ chuyên ngành quản lý tài nguyên môi trƣờng,
Trƣờng Đại học Khoa học Tự nhiên. Luận văn đã đánh giá nguồn tài nguyên
khoáng sản rắn khu vực biển nông ven bờ của tỉnh Sóc Trăng và đề xuất đƣợc
các giải pháp khai thác, sử dụng hợp lý phục vụ phát triển kinh tế biển bền vững.
- Phạm Thị Khánh Ly, 2013, Quyền sở hữu đối với tài nguyên khoáng
sản từ thực tiễn áp dụng tại Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt
Nam, Luận văn thạc sĩ ngành Luật dân sự, Đại học Quốc gia Hà Nội. Luận
văn đã nghiên cứu, làm sáng tỏ các vấn đề lý luận cơ bản về quyền sở hữu của
6


Nhà nƣớc đối với tài nguyên khoáng sản; phân tích các quy định pháp luật
hiện hành trong lĩnh vực quyền sở hữu tài nguyên khoáng sản; tìm hiểu và
đánh giá việc áp dụng các quy định của pháp luật về quyền sở hữu đối với tài
nguyên khoáng sản trong thực tế hoạt động của Tập đoàn Công nghiệp Than Khoáng sản Việt Nam; đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật về quyền sở
hữu đối với tài nguyên khoáng sản ở Việt Nam và các biện pháp tăng cƣờng
hiệu quả áp dụng pháp luật trong quá trình hoạt động khoáng sản của Tập

quả quản lý nguồn thu từ khai thác khoáng sản tại Việt Nam, Nhà xuất bản
Hà Nội. Nghiên cứu rà soát các chính sách thu hiện hành, đánh giá công tác
quản lý thu liên quan đến lĩnh vực tài nguyên tại Việt Nam và nghiên
cứu kinh nghiệm quốc tế nhằm làm rõ những mặt tích cực và hạn chế trong
việc quản lý thu ở Việt Nam. Trên cơ sở đó, nghiên cứu đề xuất, kiến nghị
hoàn thiện chính sách thu và công tác quản lý thu.
- Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Hà Giang phối hợp cùng tổ
chức Trung tâm Con ngƣời và Thiên nhiên, 2015, Tham vấn địa phương
về ảnh hưởng của hoạt động khai thác khoáng sản đến rừng và đa dạng sinh
học tại địa bàn xã Minh Sơn, huyện Bắc Mê, tỉnh Hà Giang, Nhà xuất bản
Hồng Đức. Báo cáo tập trung vào các nội dung sau: Các tác động của hoạt
động khai thác khoáng sản đến tài nguyên rừng và đa dạng sinh học ở xã
Minh Sơn; Sự chia sẻ lợi ích giữa doanh nghiệp khai thác khoáng sản và cộng
đồng địa phƣơng; Nhận thức của các bên liên quan về tài nguyên rừng, đa
dạng sinh học và khai thác khoáng sản.
- Liên minh khoáng sản và các tổ chức thành viên đã tổ chức hoặc phối
hợp với các cơ quan (Ủy ban Tài chính, Ngân sách Quốc hội, Bộ Tài nguyên
và Môi trƣờng, Sở Công thƣơng tỉnh Bình Định) tổ chức một số hội thảo khoa
học về quản lý khoáng sản, khai thác khoáng sản nhƣ: “Tăng hiệu quả thu
ngân sách từ khai thác khoáng sản - Giải pháp nào cho Việt Nam?”, Hà Nội,
8


tháng 10 năm 2014; “Phân cấp và các sáng kiến quản trị tốt tài nguyên
khoáng sản ở cấp địa phƣơng”, Bình Định, tháng 11 năm 2014; “Quản trị
ngành công nghiệp khai thác ở Việt Nam: Thách thức và nhu cầu cải cách”,
Hà Nội, tháng 12 năm 2015. Tại Hội thảo, các nhà khoa học, các nhà quản lý,
các chuyên gia đã có các báo cáo về thực trạng quản trị ngành công nghiệp
khai thác, thu ngân sách từ khai thác khoáng sản ở Việt Nam, quy định về
phân cấp quản lý nhà nƣớc về khoáng sản, những bất cập, các sáng kiến, kinh

1.2.1.1. Khái niệm khai thác khoáng sản

Tra cứu trên từ điển Bách khoa toàn thƣ mở Wikipedia, ta có thể tìm
đƣợc khái niệm gần với khái niệm khai thác khoáng sản, đó là khái niệm khai
thác mỏ. Khai thác mỏ là hoạt động khai thác khoáng sản hoặc các vật liệu
địa chất từ lòng đất, thƣờng là các thân quặng, mạch hoặc vỉa than. Các vật
liệu đƣợc khai thác từ mỏ nhƣ kim loại cơ bản, kim loại quý, sắt, urani, than, kim
cƣơng, đá vôi, đá phiến dầu, đá muối và kali cacbonat. Bất kỳ vật liệu nào không
phải từ trồng trọt hoặc đƣợc tạo ra trong phòng thí nghiệm hoặc nhà máy đều
đƣợc khai thác từ mỏ. Khai thác mỏ ở nghĩa rộng hơn bao gồm việc khai thác
các nguồn tài nguyên không tái tạo (nhƣ dầu mỏ, khí thiên nhiên, hoặc thậm
chí là nƣớc).
Ở Việt Nam, khai thác khoáng sản là một khái niệm đã đƣợc luật hóa.
Theo Luật khoáng sản năm 2010, khai thác khoáng sản là hoạt động nhằm
thu hồi khoáng sản, bao gồm xây dựng cơ bản mỏ, khai đào, phân loại, làm
giàu và các hoạt động khác có liên quan.
Khai thác khoáng sản là hoạt động đƣợc tiến hành sau khi đã có giấy
phép khai thác của cơ quan nhà nƣớc có thẩm quyền và đƣợc tính từ khi mỏ
bắt đầu xây dựng cơ bản (hay còn gọi là mở mỏ) cho đến khi mỏ kết thúc khai
thác (đóng của mỏ - phục hồi môi trƣờng).

10


1.2.1.2. Đặc điểm hoạt động khai thác khoáng sản

(1). Chủ thể khai thác
Không phải bất kỳ tổ chức, cá nhân nào cũng có thể trở thành chủ thể
khai thác khoáng sản. Luật Khoáng sản 2010 và Nghị định hƣớng dẫn thi
hành quy định các điều kiện tƣơng đối chặt chẽ về tổ chức, cá nhân khai thác

khoáng sản:
+ Có dự án đầu tƣ khai thác khoáng sản ở khu vực đã thăm dò và phê
duyệt trữ lƣợng phù hợp với quy hoạch thăm dò, khai thác, sử dụng khoáng
sản tỉnh, thành phố nơi có khoáng sản. Dự án đầu tƣ khai thác khoáng sản
phải có phƣơng án sử dụng nhân lực chuyên ngành, thiết bị, công nghệ,
phƣơng pháp khai thác phù hợp.
+ Có bản cam kết bảo vệ môi trƣờng đƣợc xác nhận theo quy định của
pháp luật về bảo vệ môi trƣờng.
+ Có vốn chủ sở hữu ít nhất bằng 30% tổng số vốn đầu tƣ của dự án
đầu tƣ khai thác khoáng sản.
+ Quy mô công suất khai thác không quá 3.000 m3 sản phẩm là khoáng
sản nguyên khai/năm.
(2). Đối tượng khai thác
Khai thác khoáng sản là hoạt động nhằm thu hồi khoáng sản nên hoạt
động này có đối tƣợng khai thác là khoáng sản.
Dƣới góc độ pháp luật, Luật Khoáng sản 2010 có quy định: Khoáng
sản là khoáng vật, khoáng chất có ích được tích tụ tự nhiên ở thể rắn, thể
lỏng, thể khí tồn tại trong lòng đất, trên mặt đất, bao gồm cả khoáng vật,
khoáng chất ở bãi thải của mỏ.
Tài nguyên khoáng sản đƣợc phân loại theo nhiều cách:
- Theo nguồn gốc: Nội sinh (sinh ra trong lòng trái đất), ngoại sinh
(sinh ra trên bề mặt trái đất).
12


- Theo mục đích, công dụng và thành phần hóa học: Khoáng sản nhiên
liệu (dầu mỏ, khí đốt, than, đá cháy); khoáng sản kim loại (kim loại đen, kim
loại màu, kim loại quý hiếm); khoáng sản phi kim (vật liệu khoáng, đá quý,
vật liệu xây dựng).
- Dựa trên trạng thái vật lý: Khoáng sản rắn (kim loại, phi kim và đá

Đơn vị tính

Khối lƣợng thải

1

Muội khói

Kg/năm

354

2

Khí CO

Kg/năm

3.100

3

SO2

Kg/năm

797

4



3

SO2

Kg/năm

4.959

4

ΣNO

Kg/năm

2.806

5

Hợp chất carburhydro

Kg/năm

1.144

Bảng 1.3 Lƣợng bụi thải trung bình do khai thác 300.000 m3 đá xây dựng
TT

Nguồn gây bụi



Tổ chức y tế thế giới (WHO) đã tính toán lƣợng khí thải, bụi thải trung
bình trong một năm để sản xuất và chuyên chở đá xây dựng với sản lƣợng
300.000 m3/năm. Kết quả tính toán đƣợc thống kê trong các bảng 1.1, bảng
1.2 và bảng 1.3.
- Sự suy giảm tài nguyên sinh vật
Có ba yếu tố quyết định sự phát triển của sinh vật, đó là vùng cƣ trú,
khí hậu và nguồn dinh dƣỡng. Việc ngày càng mở rộng các khu khai thác,
nghiền sàng đã thu hẹp dần diện tích cƣ trú của các loài sinh vật hoang dã,

14