MỤC LỤC
Trang


A. MỞ ĐẦU
I. LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI
1. Lí do khoa học
Thế giới lung linh kì ảo trong những câu chuyện cổ tích là suối nguồn
trong mát nuôi dưỡng tâm hồn biết bao thế hệ người Việt. Khi còn nhỏ,
chúng ta được nghe chuyện từ mẹ và bà. Lớn hơn chút nữa được đọc và nghe
các thày cô giáo kể. Đến khi trưởng thành, sau một ngày lao động, kết thúc
bữa tối trước khi đi ngủ các con lại nằm dài nghe ta kể những câu chuyện cổ
“Ngày xửa, ngày xưa…” đầy ắp giá trị nhân văn trong một thế giới diệu kì,
huyền ảo. Thế giới cổ tích ấy dù có thể không có thực nhưng đó là chỗ dựa
tinh thần không thể thiếu được của mỗi con người. Đối với những người
thưởng thức, truyện cổ tích nâng cánh những ước mơ, cho ta niềm tin yêu hi
vọng vào cuộc sống và có thêm nghị lực để vượt qua thử thách. Còn đối với
các nhà nghiên cứu, thế giới cổ tích thực sự là một kho tàng vô giá đặt ra
nhiều vấn đề cần xem xét, đánh giá. Một trong những phương thức nghệ thuật
được chú ý là phương diện xây dựng hệ thống nhân vật. Đây là một yếu tố
hấp dẫn thuộc thi pháp truyện cổ tích được các nhà nghiên cứu quan tâm, đào
sâu tìm hiểu.
Khảo sát hệ thống nhân vật trong truyện cổ tích là một trong những
hướng đi đúng đắn và được nhiều nhà nghiên cứu Folklore lựa chọn. Những
công trình như “Truyện cổ tích Nga, về nhân vật phù thủy Baba Yaga” của I.I.
Tonxtoi (1941), “Nhân vật truyện cổ tích thần kì. Xuất xứ của hình tượng”
của E.M. Mê-lê-tin-xki… đã gây được tiếng vang lớn trong giới nghiên cứu
văn học dân gian. Ở nước ta cũng rất nhiều đề tài đã được khai thác theo
hướng đó như: “Nhân vật xấu xí mà tài ba trong truyện cổ tích Việt Nam” Nguyễn Thị Huế; "Thạch Sanh và kiểu truyện dũng sĩ trong truyện cổ Việt
Nam và Đông Nam Á"- Nguyễn Bích Hà ; “Nhân vật trí xảo trong truyện cổ
tích Việt Nam” – Đặng Thị Thu Hà; “Kiểu nhân vật “Chàng Ngốc” trong


2


cũng là một cơ hội để tri ân những người phụ nữ, những đấng sinh thành có
nhiều công lao nuôi nấng, dạy dỗ mình nên người và phần nào bày tỏ tình
cảm của mình với những “viên ngọc quý” trong di sản tinh thần của cha ông.
II. LỊCH SỬ VẤN ĐỀ
Truyện cổ tích là một trong những thể loại văn học dân gian đặc sắc
trong nền văn học của hầu hết các quốc gia trên thế giới. Người châu Âu gọi
truyện cổ tích là “những truyện kể bên bếp lửa” để liên hệ đến sinh hoạt gia
đình, những cuộc trò chuyện ấm cúng của các thành viên trong gia đình, cộng
đồng. Còn Nguyễn Tấn Phát – Bùi Mạnh Nhị trong báo Văn nghệ Thành phố
Hồ Chí Minh, số 316, 1984 cho rằng: “Không có một truyện cổ tích thần kì
nào lại có tuổi đời trẻ hơn tuổi ông bà chúng ta và cũng không có một truyện
cổ tích nào già nua trong ngàn vạn đôi mắt trẻ thơ của biết bao thế hệ”. Bởi
vậy, dễ hiểu tại sao truyện cổ tích lại được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm và
dành nhiều tâm huyết đến vậy.
Truyện cổ tích thuộc loại hình tự sự dân gian ra đời trong lòng xã hội
nguyên thủy và kéo dài đến giai đoạn sau, khi xã hội xuất hiện đấu tranh giai
cấp và tư hữu tài sản. Truyện cổ tích vì vậy mà trở thành nơi để người bình dân
xưa gửi gắm những ước mơ, sẻ chia và cùng hướng tới tương lai tươi sáng. Từ
trước tới nay đã có một số lượng to lớn các công trình nghiên cứu về truyện cổ
tích từ những bài viết, chuyên đề, chuyên luận, công trình lớn… nghiên cứu
truyện cổ tích từ nhiều góc độ và bình diện khác nhau. Song dù lớn hay nhỏ,
công trình nào cũng khẳng định được vẻ đẹp nhân văn, giá trị văn học và đóng
góp quan trọng của thể loại này trong kho tàng văn học dân tộc.
Qua quá trình tìm hiểu, chúng tôi nhận thấy hầu hết kiểu nhân vật
người vợ thông minh tài trí mới chỉ được đề cập đến một cách chung chung
trong các giáo trình, các bài viết giới thiệu tuyển tập về văn học dân gian hay

dạy dỗ chồng (Giết chó khuyên chồng, Con vợ khôn lấy thằng chồng dại như
bông hoa nhài cắm bãi cứt trâu)…”

4


Mặc dù không đi sâu vào tìm hiểu vai trò của người vợ thông minh tài
trí nhưng một khía cạnh nhận xét của tác giả là gợi ý rất quý giá cho chúng
tôi đi tìm hiểu kiểu nhân vật người vợ thông minh trong mối quan hệ với kiểu
nhân vật người vợ trong truyện cổ tích Việt Nam.
Năm 1999 trong cuốn “Văn học dân gian Việt Nam” do Lê Chí Quế
chủ biên cũng đề cập đến kiểu truyện này trong truyện cổ tích sinh hoạt. Theo
tác giả, nhóm truyện về người thông minh và anh chàng ngốc đặt cạnh nhau
tạo nên sức hấp dẫn đặc biệt đối với truyện cổ tích sinh hoạt.
Nhóm truyện về “người thông minh” mà tác giả đề cập trong giới hạn
tiểu loại truyện cổ tích sinh hoạt phần nào giúp chúng tôi hiểu được mối quan
hệ bổ sung giữa nhân vật thông minh trong đó có “người vợ thông minh” với
“chàng Ngốc”.
Trong bài viết: “Kiểu nhân vật “Chàng Ngốc” trong truyện cổ tích các
dân tộc Việt Nam” (Tạp chí văn học số 4/2002), Phạm Thu Yến cũng thể
hiện một quan điểm tương đồng với Lê Chí Quế khi nhận xét đánh giá về
kiểu nhân vật người vợ trong type truyện “chàng Ngốc”: “Nhân vật chàng
Ngốc luôn luôn được xây dựng trong thế tương phản với người vợ của
mình…”.
Năm 2008, thực hiện khóa luận tốt nghiệp, tác giả Nguyễn Thị Thu
Oanh đã nghiên cứu đề tài “Khảo sát các kiểu nhân vật chính trong truyện cổ
tích sinh hoạt người Việt”, tác giả đã chỉ ra hệ thống nhân vật chính trong
truyện cổ tích sinh hoạt bao gồm: Kiểu nhân vật đức hạnh; Kiểu nhân vật xấu
xa, xảo trá; Kiểu nhân vật thông minh; Kiểu nhân vật khờ khạo ngốc nghếch.
Mặc dù nhân vật người vợ thông minh hiện lên khá mờ nhạt, chủ yếu

chúng tôi thực hiện nghiên cứu và mở rộng đề tài của mình.
Cũng năm 2012, tác giả Nguyễn Thị Tâm đã thực hiện luận văn thạc sĩ
của mình với đề tài: “Kiểu nhân vật ngốc nghếch trong truyện cổ tích sinh
hoạt người Việt”. Tác giả đã phân tích mối quan hệ giữa nhân vật ngốc

6


nghếch với nhân vật khác đặc biệt là người thông minh trong đó với người vợ
và với thầy đồ. Trong mối quan hệ giữa nhân vật ngốc với vợ thì ngốc vô tích
sự, đần độn, lêu lổng bao nhiêu thì vợ ngốc thông minh, tháo vát bấy nhiêu.
Nhờ vào luận văn này, chúng tôi phần nào đã có được nguồn tư liệu để
từ đó đi tìm nhân vật “người vợ thông minh tài trí” được thuận tiện hơn.
Cùng với sự thống kê tóm lược trên đây, chúng tôi nhận thấy đã có một
số công trình nghiên cứu về kiểu người vợ và kiểu nhân vật thông minh trong
truyện cổ tích nhưng cho đến nay vẫn chưa có công trình nghiên cứu chuyên
biệt nào về kiểu nhân vật người vợ thông minh tài trí trong truyện cổ tích các
dân tộc Việt Nam. Những tài liệu trên đây là cơ sở rất quan trọng cho chúng
tôi phát hiện và định hướng nghiên cứu để tìm hiểu những đặc điểm, giá trị
của kiểu nhân vật này trong đề tài của mình.
III. MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU
Việc nghiên cứu đề tài luận văn: “Kiểu nhân vật người vợ thông minh
tài trí trong truyện cổ tích của một số tộc người phía Bắc Việt Nam” nhằm
những mục đích sau:
1. Thống kê, nhận xét diện mạo kiểu nhân vật người vợ thông minh tài
trí trong truyện cổ tích của một số tộc người phía Bắc Việt Nam.
2. Xác định được những đặc điểm về nội dung và nghệ thuật của kiểu
nhân vật này, góp phần khẳng định sự hấp dẫn của kiểu nhân vật người vợ thông
minh tài trí trong truyện cổ tích của một số tộc người phía Bắc Việt Nam.
IV. ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI NGHIÊN CỨU

- Kho tàng văn học dân gian Hà Tây – Yên Giang chủ nhiệm công
trình, NXB Văn hóa dân tộc, 2011.
- Truyện cổ các dân tộc phía Bắc Việt Nam – Mùa A Tủa, Lê Trung
Vũ, Phan Kiến Giang, Tăng Kim Ngân sưu tầm, NXB Văn hóa dân tộc, 2012.
- Truyện cổ dân gian Nam Sách – Nguyễn Hữu Phách chủ biên, NXB
Văn hóa dân tộc 2000.
- Truyện cổ dân gian Việt Nam tuyển chọn – Hoàng Quyết chủ biên,
NXB Văn hóa – Thông tin, 2012.
- Truyện cổ các dân tộc Việt Nam, Viện văn học, NXB Đà Nẵng, 1999.
- Truyện cổ tích Việt Nam chọn lọc, Thanh Hiển tuyển chọn, NXB
Đồng Nai, 2011.

8


- 101 truyện mẹ kể con nghe, Linh Lan sưu tầm và tuyển chọn, NXB
Văn hóa thông tin, 2012.
Bên cạnh đó chúng tôi cũng tìm hiểu thêm một số tư liệu truyện cổ ở
các vùng, miền, dân tộc khác của Việt Nam (Truyện cổ Tà Ôi, Truyện cổ Tây
Nguyên, Truyện cổ các dân tộc Tây Nguyên, Truyện cổ Mơ Nông, Truyện cổ
Raglai, Tổng tập Văn học dân gian xứ Huế, Truyện kể dân gian các dân tộc
thiểu số Nghệ An) để so sánh, đối chiếu từ đó thấy được điểm tương đồng và
khác biệt của kiểu nhân vật người vợ thông minh tài trí khu vực phía Bắc với
các khu vực khác.
V. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
1. Phương pháp khảo sát, thống kê: Chúng tôi tiến hành khảo sát,
thống kê sau đó nhận xét, đánh giá những truyện có xuất hiện nhân vật
“người vợ thông minh tài trí” rồi tiến hành phân loại theo những tiêu chí cụ
thể .
2. Phương pháp phân tích tổng hợp: Phương pháp này được sử dụng

trên phương diện nội dung tư tưởng.
Chương III: Đặc điểm "Kiểu nhân vật người vợ thông minh tài trí" xét
trên phương diện nghệ thuật.

B. NỘI DUNG
CHƯƠNG 1: GIỚI THUYẾT KHÁI NIỆM
VÀ KHẢO SÁT TƯ LIỆU
1.1. Giới thuyết khái niệm: "Kiểu nhân vật", "Kiểu nhân vật thông minh
tài trí", "người vợ thông minh tài trí" trong truyện dân gian Việt Nam.
1.1.1. Kiểu nhân vật
"Truyện cổ tích là thể loại quan trọng, phong phú nhất của loại hình tự
sự dân gian với rất nhiều tiểu loại, nhiều kiểu nhân vật và mỗi dạng thức đều
tạo nên sức hấp dẫn riêng biệt với đông đảo tầng lớp nhân dân" [47; 114].
"Kiểu nhân vật" mà tác giả nhắc tới ở đây đã được rất nhiều nhà nghiên cứu
quan tâm như: kiểu nhân vật người mồ côi, kiểu nhân vật dũng sĩ, kiểu nhân
vật đội lốt... Để hiểu được khái niệm về "kiểu nhân vật" thiết nghĩ chúng ta
nên tìm hiểu cặn kẽ về những khái niệm gần gũi như: "mô-típ", "kiểu truyện",

10


"nhân vật" . Đây cũng chính là kiến thức lí thuyết chung cần thiết cho chúng
tôi tìm hiểu về một kiểu nhân vật trong truyện cổ tích.
1.1.1.1. Khái niệm về "mô- típ" , "kiểu truyện"
Khái niệm về "mô-típ", "kiểu truyện" đã được nhiều nhà nghiên cứu
quan tâm. Trong cuốn Từ điển văn học của tác giả Chu Xuân Diên đã đưa ra
hai cách dùng thuật ngữ mô-típ, sau đó một số học giả người Mĩ, Nhật cũng
đưa ra những định nghĩa khác nhau. Theo định nghĩa trong cuốn "Từ điển
thuật ngữ văn học" của các tác giả Lê Bá Hán, Trần Đình Sử thì: "mô típ –
tiếng Hán Việt gọi là "mẫu đề" (do người Trung Quốc phiên âm trong tiếng

nhân vật
Ở truyện cổ tích tên gọi về kiểu nhân vật chính là khái quát đặc điểm
quan trọng, cơ bản nhất của loại nhân vật đó. Chẳng hạn nhân vật người con
riêng bao giờ cũng được đặt trong hoàn cảnh mất cha hoặc mẹ hoặc cả hai, và
bị đặt trong mối xung đột dì ghẻ hoặc cha dượng (Tấm Cám, Sự tích chim đa
đa...) Kiểu nhân vật đội lốt, nhân vật có sự ra đời thần kì được ẩn trong hình
thức bề ngoài thậm chí xấu xí là tài năng và trí tuệ kì diệu, trải qua nhiều khó
khăn thử thách cuối cùng nhân vật hiện nguyên hình là nhân vật đẹp đẽ, hoàn
hảo (Chuyện người lấy cóc, Nàng Vỏ Trứng, Sọ Dừa, Lấy chồng Dê...). Kiểu
nhân vật người dũng sĩ, nhân vật thường mang trong mình sức mạnh kì diệu
chiến đấu với các thế lực mạnh mẽ của tự nhiên hay xã hội để đem lại sự bình
yên, cuộc sống hạnh phúc cho mọi người (Thạch Sanh...). Kiểu nhân vật đức
hạnh, nhân vật có phẩm chất tốt hiểu đạo lí, tình cảm trong cuộc sống, thường
làm được nhiều việc tốt, được nhân dân yêu mến (Mài dao dạy vợ, Bán tóc
đãi bạn...)
Qua quá trình khảo sát, chúng tôi thấy nhân vật người vợ thông minh
tài trí trong truyện cổ tích của một số tộc người phía Bắc ở Việt Nam vừa
mang đặc điểm khái quát của kiểu nhân vật cổ tích là nhân vật "mặt lạ", vừa
mang đặc điểm cơ bản của loại nhân vật là những người vợ thông minh tài trí,
dạy chồng hoặc giúp chồng vượt qua những khó khăn trong cuộc sống, chống
lại sự áp bức của những đối tượng thù địch (Dạy chồng, Người vợ thông
minh, Người chồng lười, Chàng mê gái...) cũng có khi sự tài trí của người vợ
được hiện lên thấp thoáng thông qua một hành động, cách ứng xử hoặc suy

19


nghĩ nào đó ánh lên chất trí tuệ, sắc sảo, tháo vát của người đàn bà trong một
hoàn cảnh cụ thể (Ba điều ước, Nàng dâu là bồ chịu chửi, Chuyển cau đằng
trước ra đằng sau và ngược lại...)


22


là điều khác biệt cơ bản giữa văn học dân gian với văn học viết mà đặc biệt là
với văn học hiện đại.
Qua quá trình khảo sát về kiểu nhân vật người vợ thông minh tài trí
chúng tôi nhận thấy người vợ không chỉ là người lúc nào cũng gắn với những
công việc bếp núc đơn giản mà nhiều khi chính họ là người trực tiếp đứng ra
để bảo vệ người chồng giữ gìn sự bền vững và yên ấm gia đình. Người chồng
trong "Dạy chồng" sẽ ra sao nếu như không có sự thông minh tài trí của vợ để
tỉnh ngộ? Người chồng trong "Con mụ Lường" sẽ phải sống nô lệ suốt đời nếu
không có người vợ tài trí cứu thoát; người chồng trong "Chàng Lười" sẽ
không bao giờ trở nên chăm chỉ, biết quý trọng sức lao động và trách nhiệm
với mẹ cha nếu không có vợ tài giỏi...
Đặc biệt là với những anh chàng ngốc nghếch thì vai trò của người vợ
càng lớn hơn bao giờ hết. Những anh chồng ngốc nghếch bao giờ cũng là đối
tượng dễ sa vào những cạm bẫy của cuộc sống nhất. Người vợ của những anh
chàng này thường thông minh, tháo vát và thủy chung. Mặc dầu chồng đần
độn nhưng họ không chối bỏ người chồng của mình. Trái lại họ kiên trì nhẫn
nại chỉ bảo, dạy khôn cho chồng (Con vợ khôn lấy thằng chồng dại như bông
hoa nhài cắm bãi cứt trâu; Anh chồng khờ và cô vợ khôn ngoan, Gái ngoan
dạy chồng...) Những khi người chồng trở thành nạn nhân ngờ nghệch của
những tên bịp bợm, người vợ lại chính là người đứng lên giành lại công lí,
bảo vệ chồng mình (Bợm già mắc bẫy hay là mưu trí đàn bà, Người vợ thông
minh...). Hoặc cũng có khi đó lại là những người chồng lười biếng ( Chàng
Lười, Người chồng lười,...)
Nhìn chung, xây dựng nên kiểu nhân vật người vợ thông minh tài trí
trong truyện cổ tích, nhân dân ta đã rất khéo vận dụng kinh nghiệm dân gian
để khẳng định vẻ đẹp của trí tuệ, chiều sâu của tâm hồn với cảm hứng chủ đạo

vấn đề xã hội nhờ vào yếu tố thần kì. Những mối quan hệ trong gia đình,
ngoài xã hội trở nên phức tạp hơn, con người phải đối diện với nhiều khó
khăn, thử thách trong cuộc sống. Vì vậy họ cần phải có sức mạnh, phẩm chất

24