HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN
KHOA BÁO CHÍ

CHI TIẾT TRONG CÁC TÁC PHẨM BÌNH LUẬN
TRÊN BÁO NHÂN DÂN
(Khảo sát báo Nhân dân hàng ngày và Nhân dân cuối tuần năm 2010)

Khóa luận tôt nghiệp đại học báo chí
Chuyên ngành: Báo in

Người thực hiện: Đinh Hữu Dư
Người hướng dẫn: PGS, TS Trần Thế Phiệt

Hà Nội, 5/2014
1


LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các kết quả
công bố trong khóa luận là hoàn toàn chính xác, chưa từng công bố trong
bất cứ các tài liệu nào, nếu sai tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm.

T
ÁC GIẢ KHÓA LUẬN

2


MỞ ĐẦU


nhận thức sâu sắc, bản chất, chân xác. Trong nền báo chí nước ta, báo Nhân
dân là một trong những tờ báo có thế mạnh về thể loại này và cũng đã tận
dụng khá hiệu quả tính công phá của thể loại trong việc phát huy tính chiến
đấu của một tờ báo Đảng với nhiều cây bút gạo cội. Xét một cách logic, chi
tiết trong mối qua hệ với thể loại bình luận có thể nhận thấy vị trí, vai trò
không thể phủ nhận của nó đối với thể loại báo chí này.
Thực tiễn bước đầu tìm hiểu, tác giả luận văn nhận thấy, về phương diện
lí luận, có rất ít công trình nghiên cứu về chi tiết trong tác phẩm báo chí nói
chung một cách chuyên biệt và có hệ thống. Nghiên cứu chi tiết trong tác
phẩm bình luận với tư cách là một đối tượng nghiên cứu riêng thì chưa có
công trình nào. Việc vận dụng, phát huy tác dụng, vai trò, công năng của chi
tiết trong tác phẩm bình luận của các nhà báo mặc dù đã đạt được nhiều
thành công nhưng chưa đầy đủ và có tính hệ thống.
Do đó, việc chọn đối tượng nghiên cứu là chi tiết trong các tác phẩm
bình luận thông qua việc khảo sát cụ thể trên báo Nhân dân với hi vọng đưa
ra một cách nhìn nhận mới về vấn đề này, góp thêm tiếng nói tham khảo
trong hệ thống lí thuyết cơ bản về thể loại bình luận nói riêng và khoa học
báo chí nói chung.
2. Tình hình nghiên cứu
Dù chưa có công trình nào nghiên cứu chuyên biệt về chi tiết trong bình
luận. Tuy nhiên, một số tác giả đã tiếp cận vấn đề này dưới các khía cạnh
liên quan và các góc độ khác nhau. Đây là tiền đề quan trọng để tác giả luận
văn kế thừa và phát huy trong công trình nghiên cứu này. Tuy nhiên, tài liệu
4


giáo trình và các công trình nghiên cứu về các vấn đề liên quan cung không
nhiều và không hệ thống.
Về giáo trình và sách tham khảo: Một số giáo trình và sách tham khảo về
thể loại Bình luận phổ biến như: Tác phẩm báo chí đại cương (Tập III), Nhà

phẩm báo chí”, năm 2008 đã nghiên cứu chi tiết như một đối tượng riêng,
chuyên biệt, bước đầu khái quát về lí luận chi tiết và cách sử dụng chi tiết
trong các tác phẩm báo chí ở từng thể loại, đi sâu khảo sát việc vận dụng chi
tiết trong các tác phẩm báo chí đoạt giải Báo chí Quốc gia giai đoạn 19912005. Qua thực tiễn khảo sát, nghiên cứu, tác giả đã đưa ra những kiến nghị,
yêu cầu cũng như nghệ thuật sử dụng chi tiết trong các tác phẩm báo chí.
Như vậy, các công trình trên chưa có ai nghiên cứu, khảo sát sâu về chi
tiết trong tác phẩm bình luận. Mặc dù vậy, những công trình nghiên cứu đó
là những tiền đề quan trọng tác giả luận văn kế thừa và phát triển trong khoá
luận nghiên cứu cụ thể về việc sử dụng chi tiết trong một thể loại báo chí cụ
thể là thể loại bình luận thông qua khảo sát thực tiễn một tờ báo sử dụng
nhiều và có những thành công nhất định về thể loại này là báo Nhân dân. Từ
đó đề xuất một số giải pháp nhằm phát huy hiệu quả của việc lựa chọn, sử
dụng chi tiết nhằm nâng cao sức nặng, tính hiệu lực và hiệu quả của các tác
phẩm bình luận.
3. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu
3.1.

Mục đích nghiên cứu:

Nghiên cứu đề tài về chi tiết trong các tác phẩm bình nhằm tìm ra hướng
tiếp cận mới trên phương diện lí thuyết về vấn đề này. Qua việc khảo sát
thực tiễn việc sử dụng chi tiết trong các tác phẩm bình luận trên báo Nhân
dân, rút ra những đặc điểm về của chi tiết trong tác phẩm bình luận. Từ đó,
đưa ra những khuyến nghị để nâng cao hiệu quả sử dụng và phát huy tác
6


dụng của chi tiết trong việc nâng cao tính hiệu lực và hiệu quả và tính thuyết
phục của tác phẩm bình luận.
3.2.

Cơ sở lý luận:

Luận văn được triển khai dựa trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa MácLeenin, tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng ta về báo chí cách
7


mạng. Phương pháp luận bộ môn của luận văn dựa trên nền tảng của hệ
thống lý luận về báo chí học.
5.2.

Phương pháp nghiên cứu:

Sử dụng các phương pháp nghiên cứu cụ thể:
- Phương pháp thống kê, phân loại
- Phương pháp so sánh, đối chiếu
- Phương pháp phỏng vấn sâu
- Phương pháp phân tích, tổng hợp, khái quát
- Phương pháp phỏng vấn anket.
6. Ý nghĩa lý luận, ý nghĩa thực tiễn
6.1.

Ý nghĩa về mặt lý luận:

Cung cấp một hướng tiếp cận cụ thể về sử dụng chi tiết trong tác phẩm
bình luận, thấy được vai trò, vị trí, tầm quan trọng của nó trong hệ thống thể
loại báo chí, thấy được mối quan hệ giữa chi tiết và các yếu tố chi phối khác
cả về nội dung và hình thức trong tác phẩm bình luận: Đề tài, chủ đề, sự
kiện, cảm hứng, ngôn ngữ, giọng điệu…
6.2.


Nội dung mà tác giả luận văn sẽ triển khai trong chương này sẽ nhằm xác
lập cơ sở lý thuyết về đối tượng nghiên cứu của luận văn để có một cái nhìn
tổng quan nhất trước khi đi sâu vào khảo sát thực tiễn.
Cụ thể:
Một là: Tìm hiểu về những vấn đề chung về thể loại bình luận. Bao gồm:
Khái niệm về thể loại bình luận; các đặc điểm cơ bản về nội dung và hình
thức của thể loại bình luận; vai trò của tác phẩm bình luận trong hệ thống thể
loại báo chí; những nét tương đồng và khác biệt giữa bình luận và các thể
loại báo chí khác. Đây là cơ sở làm nền tảng trong quá trình phân tích, khảo
sát.
Hai là: Tiếp cận đối tượng nghiên cứu trên bình diện lý thuyết những vấn
đề lý luận chung về chi tiết và chi tiết trong tác phẩm bình luận. Cụ thể: Làm
rõ khái niệm chi tiết trong tác phẩm báo chí nói chng có nhận xét cụ thể
trong tác phẩm bình luận nói riêng; phân loại các dạng chi tiết cơ bản thường
sử dụng trong tác phẩm bình luận; những tính chất, đặc điểm cơ bản của chi
tiết đối với tác phẩm bình luận; các mối quan hệ giữa chi tiết với các yếu tố
khác của một tác phẩm bình luận (Đề tài, chủ đề, thể loại, ngôn ngữ, giọng
điệu, kết cấu…).
Đây sẽ là cơ sở lí luận để tác giả làm căn cứ cho việc tiến hành khảo sát
thực tiễn sử dụng chi tiết trong các tác phẩm bình luận trên báo Nhân dân.
Tại chương này, ngoài việc kế thừa các kết quả của các công trình nghiên

10


cứu trước, tác giả luận văn cũng đưa ra một số quan điểm riêng và có một số
kiến giải trong phạm vi hiểu biết hạn hẹp của mình.
1.1.

Tác phẩm bình luận

bình luận”.
Theo Từ điển tiếng Việt: “Bình luận (động từ) là phân tích và nhận định
về tình hình, vấn đề nào đó” [20; 90].
Ở Việt Nam, năm 1961, Hội Nhà báo Việt Nam gọi bình luận là “ngôn
luận của báo”. Năm 1974, một số dịch giả dịch từ tiếng Nga sang, gọi bình
luận là “luận văn”. Năm 1976, nhà báo Hà Đăng khi nói chuyện tại trường
Tuyên huấn trung ương, gọi bình luận là “nghị luận trên báo”. Đến năm
1978, các tác giả cuốn “Giáo trình nghiệp vụ báo chí” gọi thể loại này là
“bình luận trên báo”. Ngày nay, cách gọi thống nhất ở Việt Nam đối với thể
loại báo chí này là: “Thể loại bình luận”.
Quan niệm về thể loại bình luận cũng có nhiều cách tiếp cận. Karen
Storkan trong cuốn “Cách viết một bài báo” cho rằng: “Thể loại bình luận là
một bộ phận của công tác báo chí dùng để hướng dẫn cách nhận định các
nguồn tin tức”.
Tác giả bài “Bình luận trên báo chí” trong cuốn “Nghề nghiệp và công
việc của nhà báo”, Hội nhà báo Việt Nam, 1992 thì cho rằng: “Bài bình luận
là một thể loại của báo chí, nhiệm vụ của nó là diễn đạt tư tưởng của toà
soạn về một vấn đề thời sự hoặc một sự kiện, nghĩa là làm cho độc giả hiểu
được mối quan hệ đó theo một quan điểm nhất định và từ sự đánh giá đó rút
ra được kết luận có tính chất chính trị”. [19; 73].
PGS-TS Trần Thế Phiệt, trong cuốn “Tác phẩm báo chí”, tập III, NXB
Giáo dục, 1995 quan niệm: “Bình luận với ý nghĩa là một phương pháp, cách
đánh giá và bàn luận một sự kiện, một hiện tượng, một vấn đề nào đó để đi
đến nhận thức đầy đủ và sâu sắc về vấn đề đó và những điều do vấn đề đó
12


gợi ra” [1; 89]. Có thể hiểu: Bình luận là cách bàn luận, đánh giá về một sự
kiện, hiện tượng nào đó trong đời sống xã hội. Đó là một kiểu bài nghị luận,
là sự tổng hợp của nhiều phương pháp thể hiện như phân tích, giải thích và

nhìn nhạn, đánh giá một sự kiện, hiện tượng của đời sống xã hội, nhằm mục
đích hướng dẫn suy nghĩ, nhận thức cho công chúng. Bằng lí lẽ và chứng cứ
của mình, đôi khi bình luận được sử dụng như một công cụ để bẻ gãy những
luận điệu của đối phương.
Trong nghiên cứu của mình, tác giả Trần Thế Phiệt, khi so sánh bình luận
với các thể loại khác nằm trong nhóm chính luận báo chí cho rằng: “So với
xã luận và chuyên luận thì bình luận xuất hiện nhiều hơn. Nó có mặt ở tất cả
các loại hình báo chí: báo viết, đài phát thanh, truyền hình. Theo điều tra xã
hội học, bình luận chiếm 51% thông tin quốc tế” [1; 90].
Bình luận là một trong số những thể loại nằm trong nhóm chính luận báo
chí. Do đó, về cơ bản, bình luận thể hiện khá đầy đủ những đặc điểm của
nhóm thể loại này. Xét ở một số đặc điểm cơ bản có thể nhận diện một vài
nét đặc trưng nhất đối với thể loại bình luận:
Về đề tài: Đề tài của bình luận hết sức đa dạng, bao gồm tất cả các lĩnh
vực: Kinh tế, xã hội, chính trị, văn hoá, thể thao….Tuy nhiên, đó phải là
những vấn đề thời sự cụ thể đang được chú ý, có ý nghĩa và tầm ảnh hưởng
xã hội sâu sắc, cần phải kịp thời định hướng, hướng dẫn tư tưởng, nhận thức
để có thể tiếp cận vấn đề một cách bản chất nhất.
Về đối tượng phản ánh: Đối tượng phản ánh cụ thể của bình luận là
những sự kiện, hiện tượng, vấn đề thời sự nóng hổi, có ý nghĩa xã hội, đáp
ứng nhu cầu công chúng, được xã hội đặc biệt quan tâm, muốn có những
nhận thức sâu sắc về những mối quan hệ phức tạp mang tính quy luật, thấy
14


được nguyên nhân cũng như xu hướng vận động của chúng để hiểu về đối
tượng một cách bản chất và chân xác nhất. Chất lượng thông tin chủ yếu là
những phán đoán nhanh về tính chất mang ý nghĩa bản chất dựa trên những
phân tích, đánh giá khách quan, toàn diện nhiều mối quan hệ, đa diện, đa
chiều, với những hệ thống luận điểm, luận cứ, luận chứng thuyết phục, thoả

hệ quy chiếu để có những phân tích chuẩn xác, từ đó có thể đưa ra được
những đánh giá có tính thuyết phục đối với công chúng. Đôi khi, để đạt được
mục tiêu của mình, tác giả bình luận có thể lật ngược vấn đề và chứng minh
để đi đến kết luận thoả đáng, thuyết phục, hợp tình, hợp lý.
Có thể nhận thấy, cơ sở chính hình thành một tác phẩm bình luận là các
sự kiện, vấn đề, hành động, con người được lựa chọn có khả năng đáp ứng
được nhu cầu quan tâm của công chúng, có ý nghĩa và tầm ảnh hưởng xã hội
và mục đích thông tin của tác giả cùng hệ thông các luận điểm và các chi tiết
điển hình, tiêu biểu đặt trong các mối quan hệ đa chiều, có quan hệ mật thiết
với nhau, nổi bật được quan điểm, ý đồ của tác giả, với những phân tích xác
đáng, có tính thuyêt phục cao, kịp thời định hướng được suy nghĩ, tư tưởng
của công chúng báo chí về đối tượng phản ánh của hiện thực khách quan.
1.1.4. Các dạng bài bình luận cơ bản:
Cho đến nay, vẫn còn nhièu quan điểm về cách phân chia các loại bài
bình luận. Với những tiêu chí khác nhau, cách phân chia các loại bài bình
luận cũng có những sự khác biệt nhất định. Cùng với sự phát triển của lý
luận báo chí, các cách phân chia ngày càng đa dạng, tuy nhiên vẫn chưa có
sự thống nhất.
Cuốn “Giáo trình nghiệp vụ báo chí”, tập I chia thể loại báo chí thành hai
nhóm thể tài: Thể tài phản ánh và thể tài bình luận. Trong nhóm thể tài bình
luận, các tác giả phân thành các loại thể: Bình luận, xã luận, chuyên luận.
16


Trong bình luận có các thể: Bình luận thông thường, bình luận ngắn và thuật
bình.
Cuốn “Nghề nghiệp và công việc của nhà báo” chia bình luận thành các
loại: Bình luận ngắn, bình luận trong ngày, bình luận trong tuần, bình luận
phê bình trong tuàn, bình luận mang tính chất bút chiến và tính chất giải
thích.

luận cơ bản như sau:
Nếu chia theo lĩnh vực đề tài, bình luận được phân thành 5 dạng: Bình
luận chính trị- xã hội; bình luận kinh tế- tài chính- tiền tệ; bình luận văn hoá;
bình luận thể thao; bình luận các vấn đề đời sống và bình luận quốc tế. Đây
là cách phân loại dựa trên lĩnh vực phản ánh của đề tài. Việc phân loại này
dựa trên tiêu chí nội dung của tác phẩm bình luận. Cuộc sống vô cùng đa
dạng, mỗi lĩnh vực đều là đối tượng của bình luận. Càng chia nhỏ lĩnh vực
đề tài thì càng có nhiều dạng bình luận, phong phú và cụ thể. Cuộc sống
luôn vận động, đề tài luôn thay đổi, do đó, cách phân loại này không cứng
nhắc ở 6 dạng đã nêu mà luôn vận động thay đổi theo sự đổi thay của cuộc
sống.
Nếu chia dạng bình luận theo tính chất đối tượng thì có 3 kiểu như sau:
Bình luận sự kiện; bình luận vấn đề; bình luận hiện tượng, hành vi. Tuỳ tính
chất của đối tượng là sự kiện, vấn đề, hiện tượng hay hành vi mà có cách
phân chia dạng bài bình luận. Cách chia này cũng dựa vào cơ sở nội dung
của tác phẩm, đó chính là tính chất của đề tài.
Còn chia theo dung lượng, mức độ thì sẽ có 2 dạng cơ bản: Bình luận
ngắn và bình luận sâu. Đây là cách chia dựa theo tính chuyên sâu của bài
bình luận. Thường có thể dễ dàng nhận thấy qua yếu tố hình thức, chính là
dung lượng của tác phẩm.

18


1.1.5. Những tương đồng và khác biệt giữa bình luận và các thể
loại báo chí khác
So với các thể loại báo chí khác, bình luận có những đặc trưng riêng để
nhận diện. Rõ ràng hơn cả đó là những đặc trưng cơ bản: Bình luận sử dụng
phương pháp nghị luận. Đó là thức lập luận và phương pháp tiếp cận thực
tiễn mà trong đó người viết đưa ra lý lẽ, những dẫn chứng về một vấn đề nào

của các thể loại báo chí này đều có chung đặc điểm là đều phải được công
chúng quan tâm, có ý nghĩa xã hội sâu sắc, có tác động, ảnh hưởng sâu, rộng
đến công chúng báo chí.
Về nội dung: Tiếp cận đối tượng ở những góc độ khác nhau nhưng đều
nhằm trả lời những câu hỏi 5 W và 1 H (What, Who, When, Where, Why,
How ) đáp ứng nhu cầu thông tin cơ bản của công chúng, có thể ở những
mức độ khác nhau nhưng đều thực hiện quá trình tác động vào quá trình
nhận thức, từ biết đến hiểu, hiểu sâu sắc đối tượng đi đến thay đổi nhận thức
từ đó thay đổi thái độ, hành vi.
Về hình thức: Có thể khác nhau về dung lượng, cách trình bày, ngôn ngữ
hay giọng điệu. Tuy nhiên, bình luận và các thể loại báo chí khác đều có
điểm chung về mặt hình thức đó là ngắn gọn, hàm súc, dung dị và dễ hiểu.
1.1.5.2. Những khác biệt của bình luận so với các thể loại báo chí khác:
- Bình luận và tin:
So với bình luận, mục đích của tin thường là đem đến cho công chúng
những tin tức về sự kiện một cách nhanh chóng nhất, ngắn gọn nhất. Tin
phải luôn nóng hổi về sự kiện. Tuy nhiên, nó chỉ dừng lại ở mục đích làm
cho độc giả biết về sự kiện.
Tin ít có điều kiện đi sâu phân tích, lý giải một cách đầy đủ về quá trình
vận động của sự kiện cũng như nguyên nhân và các mối quan hệ bên trong
20


bên ngoài của nó.
Trong khi tin chỉ đơn giản trả lời những câu hỏi khi nào, ở đâu, xảy ra
cái gì, tại sao và như thế nào thì bình luận phân tích, thuyết phục, xâu chuỗi
sự kiện và còn phải đóng vai trò định hướng dư luận trước vấn đề mới nảy
sinh.
- Bình luận và phóng sự:
Đối với phóng sự thì các chi tiết, quá trình phát sinh phát triển của sự

nhằm giúp công chúng nhận thức ở mức sâu hơn, góp phần định hướng kịp
thời và thuyết phục. Ghi nhanh cũng có những điểm tương đồng là mục đích
định hướng, tuy nhiên, cách tiếp cận và phương thức tiếp cận có sự khác biệt
cơ bản. Ghi nhanh phải nhanh chóng thông tin về đối tượng càng nhanh càng
tốt nhưng phải ở góc độ những điểm nổi bật nhất với nhiều góc độ, nhiều
pha tiếp cận, những cái tiêu biểu, điển hình, phác thảo sơ bộ bức tranh ban
đầu, với tính định hướng kịp thời ở mức ban đầu.
- Bình luận và bài phản ánh:
Có thể nhận thấy một cách khá rõ ràng, điểm khác biệt nổi bật giữa bài
phản ánh và bình luận đó là: Bài phản ánh thông tin về sự kiện với chủ yếu
đưa ra hiện trạng, xây dựng diện mạo của sự kiện, vấn đề, trong khi đó, bình
luận không phản ánh về đối tượng mà bằng lí lẽ, chứng cứ, chứng minh cho
quan điểm của mình, thuyết phục công chúng hiểu và hướng theo những
nhìn nhận, đánh giá, nhận xét, quan điểm của mình về đối tượng được phản
ánh đó. Có thể nói, bài phản ánh là cơ sở, là luận chứng, luận cứ cho những
luận điểm của bình luận, thuyết phục công chúng báo chí bằng thực tiễn sinh
động đã được xâu chuỗi, nhìn nhận thấu đáo, tổng quan, toàn diện và triệt để
nhất có thể.
- Bình luận và điều tra:
Bằng những phát hiện, chứng cứ mà tác giả phải dấn thân, dày công khai
22


thác, tìm tòi được nhằm đưa ra ánh sáng những uẩn khúc, những tiêu cực xã
hội, những vấn đề đang cố tình được che giấu, thoả mãn những nhu cầu
thông tin của công chúng, bài điều tra với kết cấu logíc, khoa học, đưa ra
bằng chứng nhằm chứng minh cho những sai phạm, những khuất tất một
cách khách quan để làm cơ sở cho dư luận được biết và các cơ quan chức
năng vào cuộc làm rõ. Bình luận lại thâu tóm vấn đề, cũng bằng những luận
điểm, luận chứng, luận cứ và đưa ra những đánh giá, nhận xét, quan điểm

hoặc bộ phận riêng lẻ có thể tháo lắp được trong máy móc, thiết bị”. “Chi
tiết là đầy đủ đến từng điểm nhỏ” [20; 99]. Theo định nghĩa này có thể thấy,
chi tiết là những điểm nhỏ, thậm chí có thể coi là nhỏ nhất của sự vật, hiện
tượng.
Khi bàn về chi tiết, nhà nghiên cứu Tạ Ngọc Tấn trong cuốn “Từ lí luận
đến thực tiễn báo chí” đưa ra khái niệm: “Chi tiết là những bộ phận nhỏ nhất
của sự kiện. Chi tiết có thể là một hành vi, một lời nói, một cử chỉ của con
người, một sự vật hay một trạng thái cụ thể của hoàn cảnh diễn ra sự kiện”.
1.2.1.2. . Chi tiết trong tác phẩm bình luận:
Bằng những kiến thức của mình và những kế thừa từ các nghiên cứu
trước, tác giả luận văn xin đưa ra quan niệm về chi tiết trong tác phẩm bình
luận:
“Chi tiết trong tác phẩm bình luận là những vật liệu cấu thành nên tác
phẩm bình luận, là những luận cứ tạo thành nội dung khách quan của tác
phẩm bình luận”.
Giống như vai trò của chi tiết trong tác phẩm báo chí, chi tiết trong tác
phẩm bình luận là một yếu tố thuộc về nội dung của tác phẩm. Nó là những
viên gạch đặt nền móng cho việc xây dựng tác phẩm. Chi tiết mang tính
24


khách quan của hiện thực, làm cơ sở để đảm bảo tính khách quan cho tác
phẩm bình luận.
Tác giả Nguyễn Tiến Hài, khi nói về vai trò và tính khách quan của chi
tiết trong cuốn Tin trên báo, cho rằng: Trước một sự kiện trong thực tế, từ
việc lựa chọn chi tiết của tác giả có thể dẫn tới những cách hiểu rất khác
nhau, thậm chí có những cách đánh giá, giải thích về tính chất của sự kiện
trái ngược nhau. Tính khách quan của sự kiện phải được đảm bảo trên
nguyên tắc là tất cả các chi tiết được phản ánh đều có thật, vì vậy, các nhận
định, phán đoán, suy luận đều phải xuất phát từ những chi tiết có thật đó.