Chương VII
TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ VĂN HÓA, ĐẠO ĐỨC
VÀ XÂY DỰNG CON NGƯỜI MỚI
Gv: Lý Kim Cương
I.NHỮNG QUAN ĐIỂM CƠ BẢN TRONG TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ
VĂN HÓA
1. Khái niệm văn hóa theo tư tưởng Hồ Chí Minh
a. Định nghĩa văn hóa
“Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát
minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học nghệ thuật,
những công cụ cho sinh hoạt hằng ngày về mặc, ăn, ở và các phương thức sử dụng. Toàn
bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hóa. Văn hóa là sự tổng hợp của mọi
phương thức sinh hoạt cùng với biểu hiện của nó mà loài người đã sản sinh ra, nhằm
thích ứng những nhu cầu đời sống và đòi hỏi của sự sinh tồn”( HCM, Toàn tập, Nxb
CTQG, HN-2000, t3, tr 431).
- Văn hóa là tổng thể những giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra.
- Động cơ phát triển văn hóa là nhu cầu đời sống. Mục đích của văn hóa là phục vụ
con người => Tính sáng tạo và tính nhân văn là những thuộc tinh cơ bản của văn
hóa.
- Văn hóa hàm chứa những giá trị cao đẹp về tâm hồn, đạo đức, lối sống =>văn hóa
là thước đo trình độ NGƯỜI trong các mối quan hệ giữa con người với tự nhiên,
với xã hội và với bản thân.
b.Quan điểm về xây dựng nền văn hóa mới
Trong quá trình lãnh đạo nhân dân đấu tranh giành độc lập dân tộc, Hồ Chí Minh
cũng đồng thời quan tâm xây dựng nền văn hóa mới Việt Nam. Những năm 40 (tk
XX), Hồ Chí Minh nêu lên 5 điểm lớn để xây dựng nền văn hóa dân tộc:
+ Xây dựng về tâm lý: tinh thần độc lập, tự cường của dân tộc.
+ Xây dựng về luân lý: tinh thần biết hy sinh mình để làm lợi cho quần chúng.
+ Xây dựng về xã hội: mọi sự nghiệp liên quan đến các phúc lợi của nhân dân
trong xã hội.
+ Xây dựng về chính trị: vấn đề dân quyền.

 Chính trị, kinh tế phải mang tính văn hóa. Vì vậy, HCM yêu cầu phải
“Kháng chiến hóa văn hóa, văn hóa hóa kháng chiến”.
b. Quan điểm về tính chất của nền văn hóa
2


Theo HCM, nền văn hóa mới Việt Nam phải thể hiện tính dân tộc, tính khoa
học và tính đại chúng. Người yêu cầu “khôi phục vốn cũ quý báu của dân tộc”, đồng
thời “phát triển những truyền thống tốt đẹp của văn hóa dân tộc và tiếp thu những cái
mới của văn hóa tiến bộ thế giới, để xây dựng một nền văn hóa Việt Nam có tính chất
dân tộc, khoa học và đại chúng” (HCM, sđd, t6, tr 173).
-Tính dân tộc
Văn hóa thể hiện “đặc tính dân tộc”, “cốt cách dân tộc”
==>Phải giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc

+ Phải “khôi phục vốn cũ quý báu của dân tộc”
“Cái gì cũ mà tốt thì phải phát triển thêm. Thí dụ: ta phải tương thân tương ái, tận
trung với nước, tận hiếu với dân hơn trước” (HCM, t5, tr 94).
“Tiếng nói là một thứ của rất quý báu của dân tộc, chúng ta phải hết sức giữ gìn
lấy nó, chớ để bệnh nói chữ lấn át nó đi” (HCM, t9, tr 413).
“Cái gì cũ mà xấu thì phải bỏ… Cái gì cũ mà không xấu, nhưng phiền phức, thì
phải sửa đổi lại cho hợp lý. Thí dụ: đơm cúng, cưới hỏi quá xa xỉ, ta phải giảm bớt đi”
(HCM, t5 tr 94); “Nói là khôi phục vốn cũ, thì nên khôi phục cái gì tốt, còn cái gì không
tốt thì phải loại dần ra…” không nên khôi phục cả “đồng bóng, rước xách thần thánh”,
“trống mỏ bì bõm, ca hát lu bù” (HCM, sđd, t9, tr 248).
+Tiếp thu văn hóa tiến bộ, hiện đại của thế giới:
Phương châm trong khôi phục vốn cũ, tiếp thu cái mới?
-Tính khoa học: tính tiên tiến, hiện đại thuận với trào lưu tiến hóa của thời đại.
<=> đấu tranh chống lại những tư tưởng, những hiện tượng phản văn hóa, phản
tiến bộ.

dân tộc dốt là một dân tộc yếu”. Vì vậy, một trong sáu việc cấp bách của Chính phủ Việt
Nam Dân chủ Cộng hòa mà Hồ Chí Minh đưa ra trong phiên họp đầu tiên của Chính phủ
lâm thời sau Cách mạng Tháng Tám là “mở một chiến dịch để chống nạn mù chữ”.
Người ký nhiều sắc lệnh liên quan đến việc nâng cao dân trí: SL về lập Quỹ tự trị cho
Trường Đại học Việt Nam, SL về thành lập Hội đồng cố vấn học chính, SL về thiết lập
một Ban đại học văn khoa tại Hà Nội (10/10/45), SL về thành lập Nha Bình dân học
vụ… Người kêu gọi quốc dân :
“Muốn giữ vững nền độc lập,
4


Muốn làm cho dân mạnh nước giàu,
Mọi người Việt Nam phải hiểu biết quyền lợi của mình, bổn phận của mình, phải
có kiến thức mới để có thể tham gia vào công cuộc xây dựng nước nhà, và trước hết,
phải biết đọc, biết viết chữ quốc ngữ” (Hồ Chí Minh, sđs, t4, tr 36).
Và, theo Hồ Chí Minh, nâng cao dân trí là một trong những nhiệm vụ hàng đầu
của văn hoá. Ngoài hoạt động văn hoá giáo dục (trực tiếp thực hiện nâng cao trình độ
học vấn), các tác phẩm văn hoá nghệ thuật phải làm tốt chức năng nâng cao thị hiếu
thẩm mỹ và nâng cao hiểu biết mọi mặt cho nhân dân. Trong thư gửi Hội nghị cán bộ
văn hoá ngày 28/2/1957, Hồ Chí Minh chỉ rõ một trong những thiếu sót của công tác văn
hoá là: “Phong trào văn hoá có bề rộng, chưa có bề sâu, nặng về mặt giải trí mà còn nhẹ
về mặt nâng cao tri thức của quần chúng” (HCM, sđd, tr 326).
- Bồi dưỡng những phẩm chất, phong cách và lối sống tốt đẹp, lành mạnh, hướng
con người vươn tới chân, thiện, mỹ để không ngừng hoàn thiện bản thân.
Hồ Chí Minh yêu cầu văn hóa phải “soi đường cho quốc dân đi”, văn hóa phải
“sửa đổi được tham nhũng, lười biếng, phù hoa, xa xỉ”… Văn hóa giúp con người nhận
thức, phân biệt cái tốt và cái xấu; đấu tranh, phê phán cái xấu và cổ vũ, động viên cái
tốt. Từ đó, văn hóa bồi dưỡng những phẩm chất đạo đức tốt đẹp, những phong cách lành
mạnh, văn minh trong ứng xử, sinh hoạt và làm việc, giúp con người không ngừng hoàn
thiện nhân cách.

mới vào trong đời sống, làm cho đời sống nhân dân ngày càng văn hóa hơn.
- Nội dung xây dựng Đời sống mới:
+ Xóa nạn mù chữ
+ Xây dựng đạo đức mới
+ Xây dựng lối sống mới: sống có lý tưởng, có đạo đức, lối sống văn minh
(trong cách ăn, cách mặc, cách ở, cách đi lại, cách làm việc) thể hiện một phong cách
ứng xử và sinh hoạt khiêm tốn, giản dị, chừng mực, yêu lao động, yêu thương con
người, ít lòng ham muốn về vật chất …; phong cách làm việc: phải có tác phong quần
chúng, tác phong tập thể – dân chủ và tác phong khoa học.
+ Xây dựng nếp sống mới (làm cho lối sống mới trở thành thói quen, thành
phong tục, tập quán của cả cộng đồng). Hồ Chí Minh yêu cầu kế thừa và phát triển
những phong tục, tập quán tốt đẹp của dân tộc, đồng thời, phải cải tạo những tập quán
6


lạc hậu và bổ sung những cái tiến bộ mà trước đây ta chưa có (“cái gì mới mà hay, thì ta
phải làm. Thí dụ: ăn ở cho hợp vệ sinh, làm việc cho có ngăn nắp” (HCM, t5, tr 95). Hồ
Chí Minh nhấn mạnh việc xây dựng nếp sống “thuần phong mỹ tục”, cấm say sưa, cờ
bạc, trộm cắp, hút xách, trong làng không có hiện tượng đánh chửi, kiện cáo nhau…
-Cách thức xây dựng đời sống mới:
+ Tuyên truyền, giáo dục, vận động quần chúng.
+ Nêu gương, xây dựng điển hình tốt, làng kiểu mẫu.
+ Phát động thi đua.
+ Xây dựng đời sống mới bắt đầu từ mỗi con người  từng gia đình  toàn xã
hội.
(Đề nghị sinh viên đọc tác phẩm “Đời sống mới” (HCM, t5)
I.Tư tưởng Hồ Chí Minh về đạo đức
1. Nội dung cơ bản của tư tưởng Hồ Chí Minh về đạo đức
a.Quan điểm của Hồ Chí Minh về vai trò và sức mạnh của đạo đức
- Đạo đức là cái gốc, là nền tảng của người cách mạng.

Tóm lại, đạo đức quyết định sự kiên định lý tưởng, xu hướng phát triển và sự tồn
tại của chính người cách mạng. Do vậy, Hồ Chí Minh hết sức chú trọng việc giáo dục
đạo đức cho cán bộ, đảng viên và thế hệ trẻ, nhằm xây dựng một đội ngũ cán bộ cách
mạng có đủ năng lực và phẩm chất cần thiết để lãnh đạo nhân dân thực hiện mục tiêu
độc lập dân tộc và CNXH.
b. Quan điểm về những chuẩn mực đạo đức cách mạng
*Trung với nước, hiếu với dân
Trung, hiếu là những phạm trù đạo đức của xã hội phong kiến, của đạo lý truyền
thống dân tộc, đã đi sâu vào đời sống tinh thần của người Việt, được Hồ Chí Minh kế
thừa, phát huy và mở rộng với những nội dung mới, mang tính cách mạng:
- Trung, hiếu vẫn là phẩm chất bao trùm, chi phối mọi phẩm chất khác.
- Trung, hiếu trong tư tưởng Hồ Chí Minh khác với phạm trù trung, hiếu cũ về chất:
“Đạo đức, ngày trước thì chỉ trung với vua, hiếu với cha mẹ. Ngày nay, thời đại mới,
đạo đức cũng phải mới. Phải trung với nước. Phải hiếu với dân, với đồng bào [t4, 149].
+ Phải tận trung với nước, tận hiếu với dân
+ Tuyệt đối trung thành với Tổ quốc, với Đảng, với nhân dân: “Tiêu chuẩn số một
của người cách mạng là quyết tâm suốt đời đấu tranh cho Đảng, cho cách mạng” (t9,
285)
8


+ Phải tự nguyện làm “công bộc”, làm “đầy tớ trung thành” của nhân dân, “lấy dân
làm gốc”, hết sức phát huy quyền làm chủ của nhân dân lao động.
HCM là biểu tượng cao cả của phẩm chất “trung với nước, hiếu với dân”. Trong Di
chúc, Người viết: “Suốt đời tôi hết lòng hết sức phục vụ Tổ quốc, phục vụ cách mạng,
phục vụ nhân dân. Nay dù phải từ biệt thế giới này, tôi không có điều gì phải hối hận,
chỉ tiếc là tiếc rằng không được phục vụ lâu hơn nữa, nhiều hơn nữa”.
*Yêu thương con người
Hồ Chí Minh coi đây là một trong những phẩm chất cao đẹp nhất của con người.
- Đó là tình cảm rộng lớn đối với những người lao động, những người bị áp bức,

gì”, đồng thời, “Mỗi người phải nhận rằng tham lam là một điều rất xấu hổ, kẻ tham lam
là có tội với nước, với dân”
- Chính: “Chính nghĩa là không tà, nghĩa là thẳng thắn, đứng đắn... Cần, kiệm, liêm
là gốc rễ của chính. Nhưng một cây cần có gốc rễ, lại cần có ngành, lá, hoa, quả mới là
hoàn toàn. Một người phải có cần, kiệm, liêm, nhưng còn phải chính mới là người hoàn
toàn”(HCM, t5, tr 643)
“Trời có 4 mùa: Xuân, Hạ, Thu, Đông
Đất có 4 phương: Đông, Tây, Nam, Bắc
Người có 4 đức: Cần, Kiệm, Liêm, Chính
Thiếu một mùa, thi không thành trời
Thiếu một phương, thì không thành đất
Thiếu một đức, thì không thành người”(HCM, t5, tr 631)
Chính thể hiện trong tất cả các mối quan hệ: với mình, với người, với việc.
+Với mình : không tự kiêu, tự đại, luôn luôn cầu tiến bộ, luôn luôn tự kiểm điểm để
phát triển điều hay, sửa đổi điều dở.
+ Đối với người : không nịnh người trên, không khinh người dưới, luôn luôn chân
thành, khiêm tốn, đoàn kết, thật thà; yêu quý, kính trọng, giúp đỡ mọi người, trừ bọn
Việt gian, phản quốc; phải thực hành chữ bác ái.
+ Đối với việc : đặt việc nước lên trên việc nhà, phụ trách việc gì thì làm đến nơi
đến chốn, không sợ nguy hiểm. Việc thiện dù nhỏ cũng làm, việc ác dù nhỏ mấy cũng
không làm; mỗi ngày cố gắng làm một việc lợi cho nước ( tức là lợi cho mình) (HCM,
t5, tr 644 - 645).
- Chí công vô tư : “đặt lợi ích của cách mạng, của Đảng, của nhân dân lên trên hết,
trước hết. Phải quét sạch chủ nghĩa cá nhân, nâng cao đạo đức cách mạng, bồi dưỡng tư
tưởng tập thể, tinh thần đoàn kết, tính tổ chức và tính kỷ luật. Phải đi sâu đi sát thực tế,
10


gần gũi quần chúng, thật sự tôn trọng và phát huy quyền làm chủ tập thể của nhân dân.
Phải cố gắng học tập, rèn luyện, nâng cao trình độ hiểu biết để làm tốt mọi nhiệm vụ”



Khi Hồ Chí Minh yêu cầu dạy cho thanh niên: Làm cán bộ tức là suốt đời làm đày
tớ trung thành của nhân dân, Người nói tiếp: “Mấy chữ abc này không phải ai cũng
thuộc đâu, phải học mãi, học suốt đời mới thuộc được” (HCM, t12, tr 555); “ Đạo đức
cách mạng không phải trên trời sa xuống. Nó do đấu tranh, rèn luyện bền bỉ hằng ngày
mà phát triển và củng cố. Cũng như ngọc càng mài càng sáng, vàng càng luyện càng
trong”.
2. Sinh viên học tập và làm theo tư tưởng, tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh
a. Học tập và làm theo tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh (SV tự nghiên cứu Giáo
trình)
- Xác định đúng vai trò, vị trí của đạo đức
- Kiên trì tu dưỡng theo các phẩm chất đạo đức Hồ Chí Minh
b. Nội dung học tập theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh (SV tự nghiên cứu
Giáo trình)
- Thực trạng đạo đức, lối sống trong xã hội Việt Nam hiện nay (và trong sinh
viên, học sinh)?
- Học tập và làm theo tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh
III.Tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng con người mới
1.Quan niệm của HCM về con người
a. Con người là một chỉnh thể thống nhất tâm lực, thể lực và toàn bộ các quan hệ,
các hoạt động xã hội
=> Xem xét con người phải xem xét một cách toàn diện: trong đa dạng các quan
hệ xã hội; đa dạng trong tính cách, phẩm chất, khả năng; trong sự thống nhất biện
chứng cái thiện-cái ác…
b. Con người cụ thể, mang tính lịch sử (SV tự nghiên cứu giáo trình)
c. Con người mang tính xã hội (SV tự nghiên cứu giáo trình)
2.Quan điểm của HCM về vai trò của con người và chiến lược trồng người
a.Quan điểm của HCM về vai trò của con người
*Con người là vốn quý nhất, là nhân tố quyết định thành công của cách mạng

niên Mỹ chết vô ích ở Việt Nam” (HCM, t12, tr 488).
-Từ đó, Người quyết tâm đấu tranh cho hòa bình trong độc lập, tự do của dân tộc,
đồng thời xử lý và có thái độ nghiêm túc đối với vấn đề hòa bình và chiến tranh:
+ Chỉ tiến hành chiến tranh khi không thể cứu vãn được độc lập dân tộc bằng
phương pháp hòa bình.
+ Trong đấu tranh giải phóng dân tộc, Hồ Chí Minh chủ trương dùng bạo lực
cách mạng là chủ yếu, nhưng không tuyệt đối hóa vai trò của đấu tranh quân sự, trái lại,
13


luôn tranh thủ sử dụng các phương pháp khác (đấu tranh chính trị, ngọai giao…) để hạn
chế đổ máu cho cả đôi bên.
- Hồ Chí Minh có niềm tin mãnh liệt vào sức mạnh, phẩm giá và khả năng vươn
tới chân, thiện, mỹ của con người:
- Tin tưởng và giáo dục cho cán bộ, đảng viên niềm tin về sức mạnh to lớn của
nhân dân: “Trong bầu trời không gì quý bằng nhân dân. Trongtg không gì mạnh bằng
lực lượng đoàn kết của nhân dân”
- Tin vào tiềm năng cách mạng to lớn của nhân dân (dù trong hoàn cảnh chủ
nghĩa đế quốc đang hung hăng, tiền đồ cách mạng còn đen tối): “Người Đông Dương
không chết, người Đông Dương vẫn sống, sống mãi mãi. Đằng sau sự phục tùng tiêu
cực, người Đông Dương giấu một cái gì đang sôi sục, đang gào thét và sẽ bùng nỗ một
cách ghê gớm khi thời cơ đến” (t1, tr 28).
- Tin vào khả năng và trí sáng tạo của con người: “Vô luận việc gì, đều do con
người làm ra”
- Tin vào khả năng tự sửa chữa của con người (vươn lên chân, thiện, mỹ- dù
trước mắt, có thể họ còn thấp bé, lầm lạc): “Mỗi con người đề có thiện và ác ở trong
lòng. Ta phải biết làm cho phần tốt ở trong mỗi con người nảy nở như hoa mùa xuân và
phần xấu bị mất dần đi” (t12, tr 558).
Tuy nhiên, Hồ Chí Minh cũng nhận rõ, những nhược điểm của con người: “Thế
thì thanh niên ta đang làm gì? Nói ra thì buồn, buồn lắm, họ không làm gì cả. Những

- Chiến lược “trồng người” là một trọng tâm, một bộ phận hợp thành của chiến lược
phát triển kinh tế -xã hội.
“Vì lợi ích 10 năm, trồng cây…
“Bồi dưỡng thế hệ cách mạng cho đời sau là một việc làm rất quan trọng và rất
cần thiết” (Di chúc – t12)
KẾT LUẬN
(SV tự nghiên cứu Giáo trình)
CÂU HỎI
1.Trình bày những chuẩn mực đạo đức cơ bản của người VN trong thời đại mới và các
nguyên tắc xây dựng đạo đức mới theo TTHCM? Liên hệ với việc xây dựng đạo đức, lối
sống trong xã hội ta hiện nay.
15


2.Trình bày nội dung tư tưởng HCM về xây dựng con người mới XHCN Việt Nam. Để
xây dựng và phát triển nguồn nhân lực Việt Nam trong thời kỳ hiện nay chúng ta phải
làm gì?
3. Phân tích nội dung TTHCM về văn hóa, văn nghệ. Liên hệ với hoạt động văn hóa, văn
nghệ ở nước ta hiện nay.
4. Trình bày quan điểm của HCM về những lĩnh vực chính của VH?
5. Những yêu cầu cơ bản trong vận dụng tư tưởng đạo đức, nhân văn, văn hoá HCM vào
việc xây dựng nền VH mới, con người mới VN hiện nay?

16