Chuyên đề: Di truyền học ngời BDHSG, luyện thi vào lớp 10 THPT chuyên

CHUYấN : DI TRUYN HC NGI
A. KIN THC C BN
I. Nhng khú khn v thun li trong nghiờn cu di truyn ngi
1. Nhng khú khn
- Nhng khú khn chớnh:
+ Ngi sinh sn mun, ớt con, i sng ca mt cỏ th tng i di.
+ Vỡ lớ do xó hi, khụng th ỏp dng cỏc phng phỏp lai v gõy t bin i vi con ngi.
- Nhng khú khn khỏc:
+ B NST ca ngi cú nhiu NST; cỏc NST cú kớch thc nh, cha nhiu gen, ớt cú s sai khỏc v
hỡnh dng v kớch thc.
+ Do vn cũn cú s bt bỡnh ng trong xó hi nờn ó lm hn ch tim nng di truyn ca nhiu
ngi.
2. Nhng thun li
- Mi thnh tu ca khoa hc cui cựng cng nhm phc v cho li ớch ca con ngi cho nờn vic
nghiờn cu di truyn ngi khụng ch thu hỳt c mt s lng ln cỏc nh khoa hc, cỏc bỏc s, cỏc cụng ti
dc phm ... m cũn c u t nhng ngun kinh phớ ln.
- Qun th ngi cú s lng rt ln, hn na cỏc s liu liờn quan n y hc, nhõn chng hc, sinh
hc ngi c tớch lu theo thi gian ngy cng tng nờn cú th khai thỏc c nhiu d kin.
- Cú th s dng nhiu dng sinh vt khỏc nhau lm i tng mụ hỡnh nghiờn cu v ngi.
II. Mt s phng phỏp nghiờn cu di truyn ngi
1. Ph h v phng phỏp nghiờn cu ph h.
a. Ph h: Ph l s ghi chộp, h l cỏc th h, ph h l bn ghi chộp cỏc th h.
b. Nghiờn cu ph h
- Khỏi nim: Nghiờn cu ph h l phng phỏp theo dừi s di truyn ca mt tớnh trng nht nh
trờn nhng ngi thuc cựng mt dũng h qua nhiu th h xỏc nh c im di truyn ca tớnh trng ú.
- Mc ớch (ý ngha):
+ Xỏc nh tớnh trng do mt gen hay nhiu gen chi phi; gen quy nh tớnh trng l tri hay ln, nm
trờn NST thng hay NST gii tớnh, di truyn theo nhng quy lut di truyn no.
+ xut nhng li khuyờn phự hp trỏnh s xut hin cỏc tớnh trng xu, c bit l cỏc tt bnh






Chuyên đề: Di truyền học ngời BDHSG, luyện thi vào lớp 10 THPT chuyên
Anh ch em c sinh ra nhng ln sinh khỏc nhau:
Anh ch em ng sinh:
,
,
: ng sinh khỏc trng.

,
: ng sinh cựng trng
2. Tr ng sinh v phng phỏp nghiờn cu tr ng sinh
a. Tr ng sinh
- Khỏi nim: Tr ng sinh l nhng a tr cựng c sinh ra trong mt ln sinh ca 1 b m.
- Cỏc dng tr ng sinh:
+ Cn c vo s lng tr c sinh ra, ngi ta phõn bit tr ng sinh thnh cỏc dng nh: tr sinh
ụi, tr sinh ba, tr sinh t...
+ Cn c vo c ch hỡnh thnh, ngi ta phõn bit tr ng sinh thnh hai dng l: tr ng sinh cựng
trng v tr ng sinh khỏc trng, hay gp nht l dng tr sinh ụi cựng trng v tr sinh ụi khỏc trng.
- S s hỡnh thnh tr sinh ụi cựng trng v tr sinh ụi khỏc trng: (hỡnh 28.2 SGK trang 79)
Th tinh

Hp t phõn bo
Phụi
bo
tỏch
nhau

- Khỏi nim: Nghiờn cu tr ng sinh l phng phỏp s dng tr ng sinh ỏnh giỏ vai trũ ca
kiu gen v vai trũ ca mụi trng i vi s hỡnh thnh tớnh trng, s nh hng khỏc nhau ca mụi trng
i vi tớnh trng s lng v tớnh trng cht lng cựng mt thi im sinh trng v phỏt trin.
- Mc ớch (ý ngha):
+ Nghiờn cu tr ng sinh giỳp ngi ta hiu rừ vai trũ ca kiu gen v vai trũ ca mụi trng i
vi s hỡnh thnh tớnh trng, s nh hng khỏc nhau ca mụi trng i vi tớnh trng s lng v tớnh trng
cht lng.
+ Nghiờn cu tr ng sinh cho thy, con ngi cng ging nh ng vt v thc vt, cú nhng tớnh
trng rt ớt hoc hu nh khụng chu nh hng ca mụi trng (do gen quy nh l ch yu) v cng cú
nhng tớnh trng chu nh hng nhiu ca mụi trng t nhiờn v xó hi nờn rt d b bin i.
- Kt qu: Qua nghiờn cu tr ng sinh, ngi ta nhn thy:
2

Giáo viên biên soạn: Nguyễn Văn Công Trờng THCS Đào S Tích Trực Ninh Nam Định


Chuyên đề: Di truyền học ngời BDHSG, luyện thi vào lớp 10 THPT chuyên
+ Nhng tớnh trng nh nhúm mỏu, mỏu khú ụng, mự mu, bch tng...hon ton ph thuc vo kiu
gen.
+ Nhng tớnh trng nh chiu cao, khi lng c th, trớ thụng minh... ph thuc c vo kiu gen ln
iu kin mụi trng.
III. Bnh v tt di truyn ngi
1. Khỏi nim bnh, tt di truyn
- Bnh, tt di truyn l bnh ca b mỏy di truyn ngi, gm nhng bnh, tt phỏt sinh do sai khỏc
trong cu trỳc hoc s lng NST, b gen hoc sai sút trong quỏ trỡnh hot ng ca gen.
- Bnh di truyn bao gm: cỏc ri lon chuyn hoỏ bn sinh, bnh min dch bm sinh, cỏc khi u bm
sinh, chm phỏt trin trớ tu bm sinh...
- Tt di truyn gm nhng bt thng hỡnh thỏi ln hoc nh, cú th biu hin ngay trong quỏ trỡnh
phỏt trin phụi thai, ngay t khi mi sinh ra hoc biu hin cỏc giai on mun hn nhng ó cú nguyờn
nhõn ngay t trc khi sinh.

- c im hỡnh thỏi (b ngoi): Bnh nhõn l n v cú cỏc biu hin nh: lựn, c ngn, tuyn vỳ
khụng phỏt trin, t cung nh.
- c im sinh lớ: Khụng cú kinh nguyt, thng mt trớ v khụng cú con.
- C ch hỡnh thnh bnh nhõn Tcn:
+ Trong quỏ trỡnh gim phõn - to giao t ca b hoc m hoc ca c b v m, mt s t bo sinh
dc, cp NST gii tớnh phõn li khụng bỡnh thng hoc khụng phõn li dn n to thnh cỏc giao t khụng cú
NST gii tớnh (giao t n - 1).
+ Trong quỏ trỡnh th tinh, nu giao t (trng hoc tinh trựng) khụng cú NST gii tớnh kt hp c
vi giao t bỡnh thng cú 1 NST gii tớnh X s to thnh hp t cú 1 NST gii tớnh X v phỏt trin thnh
bnh nhõn Tcn.
- S mụ t c ch hỡnh thnh bnh nhõn Tc n:
+ TH 1: Ri lon gim phõn m

Giáo viên biên soạn: Nguyễn Văn Công Trờng THCS Đào S Tích Trực Ninh Nam Định

3


Chuyên đề: Di truyền học ngời BDHSG, luyện thi vào lớp 10 THPT chuyên
P: (44A + XX)
x
(44A + XY)
G: (22A +XX), (22A + O)
(22A + X), (22A + Y)
F1:
(44A + XO) - Bnh nhõn tcn
+ TH 2: Ri lon gim phõn b (HS t vit)
c. Bnh bch tng v bnh cõm ic bm sinh
- Bnh bch tng:
+ Nguyờn nhõn gõy bnh: Do mt t bin gen ln dng ng hp t gõy ra.

+ S dng ỳng quy cỏch cỏc loi thuc tr sõu, dit c di, thuc cha bnh, m phm.
+ Hn ch kt hụn gia nhng ngi cú nguy c mang gen gõy cỏc tt, bnh di truyn hoc hn ch
sinh con ca cỏc v chng núi trờn.
IV. Di truyn hc vi con ngi
1. Di truyn y hc t vn
- Khỏi nim: Di truyn y hc t vn l mt lnh vc mi ca Di truyn hc c hỡnh thnh trờn c s
nhng thnh tu v Di truyn ngi v Di truyn Y hc.
- Chc nng ca Di truyn y hc t vn:Chn oỏn, cung cp thụng tin v cho li khuyờn liờn quan
n cỏc bnh v tt di truyn.
2. Di truyn hc vi hụn nhõn v k hoch hoỏ gia ỡnh
Mt s quy nh trong lut hụn nhõn v gia ỡnh
C s di truyn hc
- Nhng ngi cú quan h hut thng trong - Nhng ngi cú quan h huyt thng trong vũng 3 i
vũng 3 i khụng c kt hụn vi nhau
cú s sai khỏc v mt di truyn ớt, do ú nu kt hụn vi
nhau s to c hi cho cỏc gen ln cú hi gp nhau th
ng hp t ú cú th lm cho th h con b cht non
hoc mc cỏc tt bnh di truyn gõy suy thoỏi nũi ging
- Hụn nhõn mt v, mt chng (nam gii ch - T l nam/n tui kt hụn v cú kh nng sinh sn
4

Giáo viên biên soạn: Nguyễn Văn Công Trờng THCS Đào S Tích Trực Ninh Nam Định


Chuyên đề: Di truyền học ngời BDHSG, luyện thi vào lớp 10 THPT chuyên
c ly mt v, n gii ch c ly 1 chng) tt ( tui t 18 35) l 1 : 1
- Cm chn oỏn gii tớnh thai nhi
- m bo cõn bng gii tớnh (t l nam/n sp x 1 :1)
- Ph n tui ó cao khụng nờn sinh con
- Vỡ d sinh ra nhng a tr mc cỏc tt, bnh di

huyt thng t i th 4 tr i c kt hụn vi nhau?
Cõu 17: Ti sao nhng ngi mc bnh ao trong qun th ngi li chim t l ln nht trong s nhng
ngi b mc cỏc bnh di truyn hin bit?
Cõu 18: V s mụ t s hỡnh thnh tr sinh ụi (ng sinh) trong hai trng hp cựng trng v khỏc trng.
Tr ng sinh cựng trng v tr ng sinh khỏc trng khỏc nhau c bn nhng im no?
Cõu 19: Mt ngi cú b NST l 44A + X thỡ b bnh (hi chng) gỡ? Nờu c ch hỡnh thnh v biu hin ca
ngi b bnh (hi chng) ny.
Cõu 20:
a. Phõn bit tr ng sinh cựng trng v tr ng sinh khỏc trng. ng sinh cựng trng cú phi l t
bin khụng? Vỡ sao?
b. Vic nghiờn cu tr ng sinh cú ý ngha gỡ?
Cõu 21:
a. Mt a tr b mc bnh mỏu khú ụng cú mt ngi em trai ng sinh bỡnh thng (khụng mc
bnh).Hai tr sinh ụi núi trờn thuc loi sinh ụi cựng trng hay sinh ụi khỏc trng? Gii thớch.
b. Nu cp ng sinh núi trờn cựng b mc bnh mỏu khú ụng thỡ cú th khng nh chn chn rng
chỳng l ng sinh cựng trng hay khụng? Gii thớch.
Cõu 22:
a. B NST ca ngi mc bnh Tcn cú gỡ khỏc bit so vi b NST ca ngi bỡnh thng?
b. Nguyờn nhõn gõy bnh Tcn con l do b hay m? V s gii thớch.
Cõu 23: Hóy gi tờn bnh (hi chng) v cho bit s lng NST trong t bo sinh dng ca ngi tng
ng trong cỏc trng hp t bin sau:
a. Ngi b t bin cú 3 NST s 21, tt cc cỏc cp NST cũn li u bỡnh thng.
Giáo viên biên soạn: Nguyễn Văn Công Trờng THCS Đào S Tích Trực Ninh Nam Định

5


Chuyên đề: Di truyền học ngời BDHSG, luyện thi vào lớp 10 THPT chuyên
b. Ngi b t bin ch cú 1 NST gii tớnh X, tt c cỏc cp NST cũn li u bỡnh thng.
c. Ngi b t bin cú 3 NST s 13, tt c cỏc cp NST cũn li u bỡnh thng.

b. Gii thớch c ch hỡnh thnh ngi con gỏi núi trờn?
c. Nu trong quỏ trỡnh gim phõn ngi b ca ngi con gỏi núi trờn, mt s t bo sinh dc cú hin
tng cp NST gii tớnh khụng phõn li trong gim phõn I. Xỏc nh b NST ca cỏc loi tinh trựng m
ngi ny cú th to ra.
Cõu 31: B NST 2n ca ngi cú 46 NST, nam gii kớ hiu l 44A + XY, n gii kớ hiu l 44A + XX
(A l kớ hiu thay cho cỏc NST thng, XY v XX l cỏc cp NST gii tớnh). Mt cp b m bỡnh thng ó
sinh ra mt ngi con trai mc bnh ao.
a. Cú th nhn bit ngi con trai núi trờn qua nhng c im b ngoi no?
b. Gii thớch c ch hỡnh thnh ngi con gỏi núi trờn?
c. Nu trong quỏ trỡnh gim phõn ngi m ca ngi con gỏi núi trờn, mt s t bo sinh dc cú hin
tng cp NST gii tớnh khụng phõn li trong gim phõn I. Xỏc nh b NST ca cỏc loi trng m
ngi ny cú th to ra.
Cõu 32: B NST 2n ca ngi cú 46 NST, nam gii kớ hiu l 44A + XY, n gii kớ hiu l 44A + XX
(A l kớ hiu thay cho cỏc NST thng, XY v XX l cỏc cp NST gii tớnh). Mt cp b m bỡnh thng ó
sinh ra mt ngi con mc bnh Tcn.
a. Ngi con b bnh Tcn núi trờn l nam hay n? Vỡ sao?
b. Cú th nhn bit ngi con b bnh Tcn núi trờn qua nhng c im b ngoi no?
c. Gii thớch v v s c ch hỡnh thnh ngi con b bnh Tcn núi trờn?
d. Nu trong quỏ trỡnh gim phõn ngi m ca ngi con gỏi núi trờn, mt s t bo sinh dc cú hin
tng cp NST gii tớnh khụng phõn li trong gim phõn II. Xỏc nh b NST ca cỏc loi trng m
ngi ny cú th to ra.
Cõu 33: Ngi con trai v ngi con giỏi bỡnh thng, sinh ra t hai gia ỡnh ó cú ngi b mc bnh bnh
bch tng.
6

Giáo viên biên soạn: Nguyễn Văn Công Trờng THCS Đào S Tích Trực Ninh Nam Định


Chuyên đề: Di truyền học ngời BDHSG, luyện thi vào lớp 10 THPT chuyên
a. Em hóy thụng tin cho ụi trai gỏi ny bit õy l loi bnh gỡ?

- Núi bnh mự mu l bnh ca nam gii cú hon ton ỳng hay khụng? Gii thớch.
b. Khi phõn tớch b NST ca mt ngi con trai mc bnh mự mu sinh ra t mt cp v chng bỡnh
thng, ngi ta thy cú 44 NST thng, 2 NST gii tớnh X v 1 NST gii tớnh Y (kớ hiu 44A +
XXY). Hóy vit kiu gen liờn quan n bnh mự mu ca nhng ngi trong gia ỡnh ny v gii
thớch nguyờn nhõn dn n b NST bt thng ngi con trai ny.
Cõu 39:
a. Cú nhng phng phỏp no thng c s dng nghiờn cu di truyn ngi/
b. ngi, bnh mự mu do gen ln (m) nm trờn NST gii tớnh X, khụng cú gen tng ng trờn Y quy
nh. Mt ngi mc bnh mự mu cú mt ngi em trai sinh ụi bỡnh thng (khụng b mự mu).
Cho rng gim phõn b v m khụng xy ra t bin. Hóy cho bit:
- Cp ng sinh trờn l cựng trng hay khỏc trng? Gii thớch.
- Cú th xỏc nh chớnh xỏc gii tớnh ca ngi mc bnh mự mu trong cp ng sinh trờn hay khụng?
Ti sao?
- Xỏc nh kiu gen v kiu hỡnh cú th cú ca b v m ó sinh ra cp ng sinh núi trờn?
Cõu 40: Mt ngi n ụng cú 47 NST gm 44 NST thng, 2 NST gii tớnh X v 1 NST gii tớnh Y, b
NST ca ngi ny kớ hiu l (44A + XXY). Mt ngi n ụng khỏc cú 47 NST gm 44 NST thng, 1
NST gii tớnh X v 2 NST gii tớnh Y, b NST ca ngi ny kớ hiu l (44A + XYY). Hóy cho bit nguyờn
nhõn dn n b NST bt thng hai ngi n ụng ny.
Cõu 41: B NST lng bi ngi bỡnh thng gm 44 NST thng (kớ hiu 44A) v 2 NST gii tớnh ( n
kớ hiu l XX, nam kớ hiu l XY). Tuy vy, nhng ngi cú b NST kớ hiu l (44A + X) cú kiu hỡnh n
gii; cũn nhng ngi cú b NST kớ hiu l (44A + XXY) cú kiu hỡnh nam gii. Ngi ta tỡm thy mt s
ngi cú kiu hỡnh n gii mang b NST kớ hiu l (44A + XY) nhng NST gii tớnh Y b mt on u vai
ngn. Cú th rỳt ra kt lun gỡ v c ch di truyn xỏc nh gii tớnh ngi?Gii thớch.
Giáo viên biên soạn: Nguyễn Văn Công Trờng THCS Đào S Tích Trực Ninh Nam Định

7


Chuyên đề: Di truyền học ngời BDHSG, luyện thi vào lớp 10 THPT chuyên
Cõu 42: Hai anh em sinh ụi cựng trng ly hai ch em sinh ụi cựng trng, 4 ngi ny u bỡnh thng. V

Nu cho tớnh trng (bnh) xut hin vi tn s thp (him gp) tớnh trng ny l do gen ln
quy nh, tớnh trng i lp l do gen tri quy nh.
+ Cỏch 2: Gi nh gen quy nh tớnh trng l gen tri hoc gen ln quy nh ri da vo ph h
bin lun, t ú chp nhn hoc loi tr gi nh.
- Vớ d:
c. Xỏc nh gen quy nh tớnh trng nm trờn NST thng hay NST gii tớnh quy nh
- Cỏc cỏch xỏc nh gen quy nh tớnh trng nm trờn NST thng hay NST gii tớnh quy nh:
+ Cỏch 1: Da vo s phõn b tớnh trng trong s ph h:
Nu thy tớnh trng phõn b u nam v n (s nam = s n) thỡ gen quy nh tớnh trng nm
trờn NST thng.
Nu thy tớnh trng phõn b khụng u nam v n thỡ gen quy nh tớnh trng nm trờn NST
gii tớnh:
nu thy tớnh trng cú s di thng t b sang con trai, chỏu trai thỡ tớnh trng do gen nm trờn
NST gii tớnh Y quy nh.
Nu thy tớnh trng cú s di truyn chộo: b di truyn cho con gỏi, m di truyn cho con trai
thỡ gen quy nh tớnh trng nm trờn NST gii tớnh X quy nh.
+ Cỏch 2: Ln lt gi nh gen quy nh tớnh trng nm trờn NST gii tớnh X hoc Y quy nh ri da
vo s ph h bin lun: chp nhn hoc loi tr gi nh., nu gi nh b loi tr thỡ khng nh gen
quy nh tớnh trng nm trờn NST thng.
Nu gi nh tớnh trng (thng l bnh) nm trờn NST gii tớnh X, khụng cú gen tng ng
trờn Y quy nh thỡ qua s ph h lu ý mt s trng hp loi tr gi nh nh sau:
Trong ph h nu thy con gỏi mc bnh thỡ b cng phi mc bnh: F 1: XaXa = gt Xa x Xa
b: XaY, ph h b bỡnh thng thỡ gi nh b loi tr.
8

Giáo viên biên soạn: Nguyễn Văn Công Trờng THCS Đào S Tích Trực Ninh Nam Định


Chuyên đề: Di truyền học ngời BDHSG, luyện thi vào lớp 10 THPT chuyên
Trong ph h nu thy m mc bnh thỡ con trai cng phi mc bnh, ph h con trai bỡnh

III
8

9 10 11

Bi 2: Cho s ph h bnh
mỏu khú ụng ngi nh sau:
a. Hóy tng thut li s
ph h trờn.
b. (7), (8) ly chng bỡnh
thng thỡ th h con ca h s nh th no v bnh mỏu khú ụng? Bit rng gen quy nh bnh mỏu khú
ụng nm trờn nhim sc th gii tớnh X.
Bi 3: Khi nghiờn cu s di truyn bnh Hunter mt dũng h, ngi ta thu c kt qu sau: Bộ trai 4 ti
mc chng bnh di truyn (bnh Hunter), cú mt bin dng, lựn v ngu n. C cha m, ngi ch 10 tui v
anh trai 8 tui ca bộ u khụng b bnh ny. B m ny cú ngi em trai cht lỳc 15 tui cng cú cỏc triu
chng bnh nh bộ trai 4 tui núi trờn; ng thi b cng cú mt ngi chỏu (con trai ca ch gỏi b) cú cỏc
triu chng tng t, trong khi ch gỏi b v chng b ta bỡnh thng. Hóy vit s ph h ca dũng h trờn.
Bi 4: Cha (ký hiu bng s 1) cú mt mu nõu v M (s 2) cú mt xanh sinh c hai con gỏi : con gỏi th
nht (s 3) mt xanh v con gỏi th nhỡ (s 4) mt nõu. Ngi con gỏi s 4 cú chng (s 5) cng cú mt nõu
sinh c mt chỏu trai (s 6) mt xanh.
a. V s ph h minh ha s di truyn tớnh trng mu mt ca gia ỡnh núi trờn. (Yờu cu v tớnh trng
mt nõu bng ký hiu bụi en hoc cú gch chộo, tớnh trng mt xanh thỡ trng)
b. Xỏc nh tớnh tri ln trong cp tớnh trng mu mt.
c. Xỏc nh kiu gen ca cỏ th s 1.
Bi 5: Mt ngi ph n k rng: B tụi b bnh mỏu khú ụng, cũn m tụi bỡnh thng, sinh ra c 2 ch
em tụi u bỡnh thng. Tụi ln lờn ly chng bỡnh thng khụng mc bnh mỏu khú ụng, sinh ra c 4
ngi con, cú 2 con gỏi v 1 con trai bỡnh thng, cú 1 con trai b mc bnh mỏu khú ụng.
a. Da vo li k ca ngi ph n ú, hóy lp s ph h ca gia ỡnh trờn?
b. Cho bit bnh mỏu khú ụng do gen ln hay gen tri quy nh? S di truyn cú liờn quan vi gii tớnh
hay khụng? Vỡ sao?

Bi 11: ngi, bnh mự mu do gen ln m quy nh. Gen tri tng phn M quy nh nhỡn mu bỡnh
thng. Cỏc gen ny nm trờn NST gii tớnh X. B (1) v m (2) u bỡnh thng sinh c ba ngi con:
mt ngi con giỏ bỡnh thng (3), mt ngi con trai bỡnh thng (4) v mt ngi con trai b mự mu (5).
Cỏc con ln lờn u xõy dng gia ỡnh: Ngi con gỏi (3) ly chng bỡnh thng (6) sinh c mt ngi
chỏu trai mự mu (7). Ngi con trai (4) ly v bỡnh thng (8) sinh c mt chỏu trai (9) v mt chỏu gỏi
(10) u bỡnh thng .Ngi con trai (5) ly v bỡnh thng (11) sinh c mt chỏu trai (12) v mt chỏu
gỏi (13) u b mự mu.
a. Thit lp s ph h ca gia ỡnh núi trờn.
b. Xỏc nh kiu gen ca cỏc thnh viờn trong gia ỡnh núi trờn.
Bi 12: Kho sỏt s di truyn mt bnh (vit tt l M) ngi qua 3 th h nh sau:
I
II
III

1

2

3
2

1
1

3

4
4

2


2

3

4

5

III.
1
2
3
4
a. Vit cỏc kiu gen cú th cú ca cỏc cỏ th thuc th h I v III.
b. Khi cỏ th II.1 kt hụn vi cỏ th cú kiu gen ging vi II.2 thỡ xỏc sut sinh con u lũng l trai cú
nguy c b bnh l bao nhiờu? Vit cỏch tớnh.

Giáo viên biên soạn: Nguyễn Văn Công Trờng THCS Đào S Tích Trực Ninh Nam Định

11