GIÁO DỤC TƯ TƯỞNG ĐẠO ĐỨC HỒ CHÍ MINH CHO HỌC SINH
THÔNG QUA DẠY HỌC LỊCH SỬ
BÀI 17: NƯỚC VIỆT NAM DÂN CHỦ CỘNG HOÀ TỪ SAU NGÀY 2/9/1945 ĐẾN
TRƯỚC NGÀY 19/12/1946 (SGK LỊCH SỬ LỚP 12 – BAN CƠ BẢN)

A/ ĐẶT VẤN ĐỀ:
Văn kiện Đại hội toàn quốc lần thứ IX của Đảng đã khẳng định: “Tư tưởng
Hồ Chí Minh là một hệ thống các quan điểm toàn diện và sâu sắc về những vấn đề
cơ bản của cách mạng Việt Nam, là kết quả của sự vận dụng và phát triển sáng tạo
chủ nghĩa Mác – Lênin vào điều kiện cụ thể của nước ta, kế thừa và phát triển
những giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc, tinh hoa văn hoá nhân loại. Đó là tư
tưởng về giải phóng dân tộc, giải phóng con người, về độc lập dân tộc gắn liền với
chủ nghĩa xã hội, kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại…Tư tưởng Hồ
Chí Minh soi đường cho cuộc đấu tranh của nhân dân ta giành thắng lợi, là tài sản
to lớn của Đảng và dân tộc ta”.
Trải qua quá trình thực tiễn cách mạng từ khi Đảng Cộng sản Việt Nam ra
đời năm 1930 cho đến nay, Đảng ta luôn quán triệt qua điểm lấy chủ nghĩa Mác –
Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh làm nền tảng tư tưởng, kim chỉ nam cho hành động.
Thành công của công cuộc đổi mới đất nước từ năm 1986 là hết sức to lớn,
kinh tế đất nước ta vượt qua khủng hoảng, chính trị, xã hội ổn định, đời sống nhân
dân được nâng cao. Tuy nhiên, mặt trái của nền kinh tế hội nhập và xu thế toàn cầu
hoá đã tác động không nhỏ đến đời sống văn hoá tinh thần của nhân dân, trong đó
trực tiếp và mạnh mẽ nhất là thế hệ trẻ, những công dân tương lai của đất nước.
Biểu hiện của những tác động đó là: truyền thống văn hoá dân tộc bị mai mọt, văn
hoá ứng xử của thanh niên ngày càng sa sút, các tệ nạn xã hội tràn lan, lối sống
buông thả, sống gấp, hưởng thụ ngày càng phổ biến...
Đứng trước thực trạng trên, ngày 7/11/2006, Bộ Chính trị khoá X đã ban hành
chỉ thị 06 – CT/TW về tổ chức cuộc vận động “Học tập và làm theo tấm gương
đạo đức Hồ Chí Minh” làm cho toàn Đảng, toàn dân nhận thức sâu sắc về những
nội dung cơ bản và giá trị to lớn của tư tưởng đạo đức và tấm gương đạo đức Hồ Chí


định: “Nước Việt Nam là một nước dân chủ cộng hoà. Tất cả quyền bính trong
nước là của toàn thể nhân dân Việt Nam, không phân biệt nòi giống, gái trai, giàu

2


nghèo, giai cấp, tôn giáo”. Điều 32 – Hiếp pháp năm 1946 cũng quy định: “Những
việc quan hệ đến vận mệnh quốc gia sẽ đưa ra nhân dân phúc quyết…” thực chất
đó là chế độ trưng cầu dân ý, một hình thức dân chủ trực tiếp được đề ra khá sớm ở
nước ta.
Xây dựng nhà nước do dân: theo Hồ Chí Minh đó là nhà nước do dân lựa
chọn, bầu ra những đại biểu của mình, nhà nước đó do dân ủng hộ, giúp đỡ, đóng
thuế để nhà nước hoạt động, nhà nước đó lại do dân phê bình, giúp đỡ. Người yêu
cầu tất cả các cơ quan nhà nước đều phải dựa vào dân, liên hệ chặt chẽ với nhân
dân, lắng nghe ý kiến và chịu sự kiểm soát của nhân dân “Nếu chính phủ làm hại
dân thì dân có quyền đuổi chính phủ”, nghĩa là khi cơ quan đó không đáp ứng
được lợi ích và nguyện vọng của nhân dân thì nhân dân sẽ bãi miễn nó.
Xây dựng nhà nước vì dân: Theo Hồ Chí Minh là nhà nước phục vụ nguyện
vọng và lợi ích của nhân dân, không có đặc quyền, đặc lợi , thực sự trong sạch, cần
kiệm, liêm chính. Người nói: “Cả đời tôi chỉ có một mục đích là phấn đấu cho
quyền lợi tổ quốc và hạnh phúc của quốc dân. Những khi tôi phải ẩn nấp nơi núi
non, hoặc ra vào chốn tù tội, xông pha sự hiểm nghèo – là vì mục đích đó”. Người
căn dặn: “Cán bộ là công bộc của dân, việc gì lợi cho dân ta phải hết sức làm, việc
gì hại cho dân ta phải hết sức tránh…”. Người viết: “Chế độ ta là chế độ dân chủ ,
nghĩa là nhân dân làm chủ, Đảng ta là đảng lãnh đạo, nghĩa là tất cả cán bộ từ
trương ương đến khu, đến tỉnh, đến huyện, đến xã, bất kỳ ở cấp nào và ngành nào đều phải là người đầy tớ trung thành của nhân dân”.
Chỉ ít ngày sau khi nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời, với danh nghĩa
của một người đồng chí già, ngày 17-9-1945, Bác đã viết thư "để san sẻ ít nhiều
kinh nghiệm với các đồng chí tỉnh nhà”. Trong thư, Bác đề cập đến việc xây dựng
mối quan hệ bền chặt giữa Đảng với nhân dân; chăm lo rèn luyện đội ngũ cán bộ,

những người có ích cho Tổ quốc. Trong thư gửi học sinh nhân ngày khai trường
tháng 9 năm 1945, Người viết : "Non sông Việt Nam có trở nên tươi đẹp hay
không, dân tộc Việt Nam có bước tới đài vinh quang để sánh vai với các cường
quốc năm châu được hay không, chính là nhờ một phần lớn ở công học tập của các
cháu".
I.5. Tư tưởng, đạo đức Hồ Chí Minh về tình thương yêu con người:
Với cương vị là người đứng đầu Chính phủ cách mạng lâm thời, Chủ tịch Hồ
Chí Minh nói “Giặc đói, giặc dốt là bạn đồng hành với giặc ngoại xâm”. Theo
Người: ''Nước nhà đã giành được độc lập tự do mà dân vẫn còn đói nghèo cực khổ
thì độc lập tự do không có ích gì''. Trong phiên họp đầu tiên của Chính phủ ngày
03/9/1945, Người nói: “Tôi đề nghị với Chính phủ là phát động một chiến dịch
tăng gia sản xuất… lúc chúng ta nâng bát cơm mà ăn nghĩ đến người đói khổ

5


chúng ta không thể động lòng. Vậy tôi đề nghị đồng bào cả nước mở một cuộc lạc
quyên…”. Hồ Chí Minh đã gương mẫu thực hiện “Cứ 10 ngày nhịn ăn một bữa,
mỗi tháng nhịn 3 bữa. Đem gạo đó mỗi bữa một bơ để cứu dân nghèo”. Hưởng
ứng lời kêu gọi của Hồ Chí Minh và noi gương người, ở khắp các địa phương trên
cả nước, Mặt trận Việt Minh và các đoàn thể cứu quốc vận động nhân dân hưởng
ứng lời phong trào quyên góp, tổ chức “ngày đồng tâm”, “hũ gạo cứu đói”... Trên
tinh thần “tình làng nghĩa xóm”, hoạn nạn có nhau, chỉ sau một thời gian ngắn số
lương thực cứu đói thu được khá nhiều, giải quyết kịp thời nhu cầu bức thiết của
đời sống nhân dân.
I.6. Tư tưởng Hồ Chí Minh về đường lối ngoại giao hoà bình, giữ vững độc lập
dân tộc.
Sau khi giành độc lập, nhân dân ta chỉ có mong muốn hoà bình để xây dựng
non sông đất nước. Đêm 22 rạng 23/9/1945, thực dân Pháp nổ súng đánh úp trụ sở
UBND Nam Bộ chính thức xâm lược nước ta lần thứ hai. Trung ương Đảng, Chính

BÀI 17: NƯỚC VIỆT NAM DÂN CHỦ CỘNG HOÀ TỪ SAU NGÀY 2/9/1945
ĐẾN TRƯỚC NGÀY 19/12/1946 (SGK LỊCH SỬ LỚP 12 – BAN CƠ BẢN)
1. Nguyên tắc vận dụng:
1.1 Nguyên tắc đảm bảo tính khoa học, khách quan: Yêu cầu giáo viên trong
quá trình vận dụng phải khoa học, khách quan giáo viên không tô vẽ, thêm bớt,
hoặc hiện đại hóa kiến thức. Bởi vì những tư tưởng đạo đức của Hồ Chí Minh
không phải là những lý luận cao siêu, khó hiểu mà nó xuất phát từ thực tiễn cuộc
sống, từ những bình dị đời thường, với ngôn ngữ bình dân, giản dị dễ hiểu. Qua đó
hình thành trong học sinh biểu tượng về một vị chủ tịch nước gần gũi với dân, sẵn
sàng chia sẻ với mọi tầng lớp nhân dân, đặc biệt là nhân dân lao động.
1.2 Nguyên tắc đảm bảo sự thống nhất giữa lý luận và thực tiễn: Đó là những
lý luận của Chủ nghĩa Mác – Lên nin và tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng chính
quyền cách mạng của dân, do dân và vì dân với thực tiễn cuộc đấu tranh của dân
tộc nhằm mục tiêu giải phóng giai cấp công nhân và nhân dân lao động, cũng như
khát vọng độc lập của dân tộc. Để hình thành trong học sinh con đường đi lên xây
dựng CNXH ở nước ta là phù hợp quy luật khách quan của lịch sử và phù hợp với
đặc điểm của dân tộc.
1.3. Nguyên tắc đảm bảo sự thống nhất giữa tính tự giác, tích cực, tính độc lập
sáng tạo của học sinh và vai trò chủ đạo của giáo viên trong quá trình dạy học.

7


Giáo viên có thể chỉ cung cấp một đoạn tư liệu nhất định, sau đó sử dụng hệ thống
các câu hỏi gợi mở để giúp học sinh tư duy, rút ra kết luận. Tránh việc giáo viên áp
đặt hoàn toàn dễ gây nhàm chán trong học sinh.
1.4. Nguyên tắc đảm bảo tính vừa sức: Đây là nguyên tắc quan trọng khi vận
dụng tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh phải chú ý đến đặc điểm lứa tuổi, khả năng
thẩm thấu lý luận của từng đối tượng. Vì vậy yêu cầu giáo viên phải lựa chọn
những tư liệu phù hợp để học sinh tiếp nhận dễ dàng, tránh nặng về lý luận nhàm

chủ nghĩa Mác – Lênin về sách lược “Hòa để tiến” trong cách mạng.
+ Ý nghĩa của việc kí kết Hiệp định Sơ bộ, ta đã đập tan âm mưu của Pháp trong
việc câu kết với Trung Hoa dân quốc để chống lại cách mạng nước ta. Không còn
lý do ở lại 20 vạn quân Tưởng phải rút về nước, bọn tay sai mất chỗ dựa cũng phải
chạy theo quân Trung Hoa dân quốc, ta đã tránh được một lúc phải đối phó với
nhiều kẻ thù. Đồng thời, góp phần nâng cao uy tín của nước Việt Nam dân chủ
cộng hoà trên trường quốc tế, tranh thủ sự đồng tình ủng hộ của nhân dân Pháp và
thế giới đối với Việt Nam, thể hiện thiện chí hoà bình của nhân dân ta. Thể hiện sự
lãnh đạo tài tình, đúng đắn, sáng suốt của Đảng đứng đầu là Chủ tịch Hồ Chí Minh
vừa cứng rắn về nguyên tắc vừa mềm dẻo về sách lược, đã trèo lái con thuyền cách
mạng Việt Nam vợt qua cơn hiểm nghèo.
+ Bồi dưỡng học sinh niềm tin đối với lãnh tụ và niềm tin đối với sự lãnh đạo của
Đảng Cộng sản Việt Nam trong công cuộc xây dựng đất nước hiện nay.
2.2. Sử dụng tư tưởng Hồ Chí Minh để khai thác các kênh hình trong SGK.
Ví dụ 1: Khai thác kênh hình 44. Quốc hội khóa I họp phiên đầu tiên tại Nhà hát
Lớn Hà Nội (2/3/1946)
Giáo viên khai thác tư liệu Mục I.3. Tư tưởng, đạo đức Hồ Chí Minh về chính
sách đoàn kết dân tộc và trọng dụng nhân tài
- Yêu cầu đạt được:
+ Học sinh hiểu được Chính phủ Nước Việt Nam dân chủ Cộng hòa có sự tham gia
của các giai cấp, tầng lớp và nhân sĩ yêu nước, thể hiện khối đại đoàn kết dân tộc.
Tạo nên sức mạnh to lớn, đập tan mọi âm mưu chia rẽ của kẻ thù. Đồng thời thấy
được chính sách trọng dụng nhân tài của Chủ tịch Hồ Chí Minh.
+ Bồi dưỡng tinh thần đoàn kết dân tộc, đoàn kết lương giáo, cảnh giác với các thủ
đoạn thù địch của kẻ thù.
Ví dụ 2: Khai thác kênh hình 45: Nhân dân Nam Bộ quyên góp gạo cứu đồng bào
bị đói ở Bắc Bộ.

9



10


học hành để trở thành những công dân tốt, sau này giúp ích cho đất nước và đưa
đất nước ta theo kịp các nước khác trên thế giới.
2.4. Sử dụng làm tư liệu đọc thêm khi học xong Bài 17: Đối với hệ thống các tư
tưởng đạo đức Hồ Chí Minh được thể hiện ở trên, giáo viên có thể vận dụng linh
hoạt vào bài giảng, hoặc làm tư liệu đọc thêm để khắc sâu hơn nhận thức của học
sinh về những sự kiện của lịch sử dân tộc trong năm đầu sau cách mạng tháng Tám,
bồi dưỡng tình cảm đối với lãnh tụ, nâng cao trách nhiệm của bản thân học sinh đối
với công cuộc xây dựng đất nước hiện nay. Hoặc giáo viên có thể sưu tầm để kể cho
học sinh những mẫu chuyện về Chủ tịch Hồ Chí Minh trong giai đoạn này.
III. MỘT SỐ KẾT QUẢ ĐẠT ĐƯỢC
1. Kiến thức: Học sinh nhận thức được: nước Việt Nam dân chủ Cộng hòa sau
cách mạng tháng Tám trong tình thế hết sức khó khăn vận mệnh dân tộc “như ngàn
cân treo sợi tóc”. Nhưng dưới sự lãnh đạo của Đảng, Chính phủ và Chủ tịch Hồ
Chí Minh đã từng bước giải quyết khó khăn để vững vàng bước vào cuộc kháng
chiến lâu dài.
2. Tinh thần và thái độ học tập: Học sinh tích cực trong việc lĩnh hội kiến thức,
không nhàm chán, gò bó, phần lớn các em hứng thú trong học tập. Sau khi học
xong các em đều có những bài học kinh nghiệm quan trọng cho bản thân. Đồng
thời nâng cao nhận thức, hành động trong ứng xử cuộc sống. Các em đều thể hiện
sự tôn kính đối với lãnh tụ Hồ Chí Minh.
3. Kĩ năng vận dụng:
- Học sinh đều có thể vận dụng kiến thức đã học để giải quyết tốt những câu hỏi
mang tính cơ bản. Thậm chí là những câu hỏi khó. Ví dụ một số câu hỏi liên qua
đến kiến thức của Bài 17:
Câu 1: Trình bày những khó khăn của Nước Việt Nam dân chủ Cộng hòa sau cách
mạng tháng Tám? Theo em khó khăn nào là to lớn nhất? Vì sao?

TL

SL

6.5 - > 8

TL

SL

TL

8.0 ->10
SL

TL

12A

45 hs

0

0

0

0

10


8

18%

C/ KẾT LUẬN
1. Trước thực trạng xuống cấp về mặt tư tưởng đạo đức của xã hội hiện nay thì
việc giáo dục cho học sinh một bản lĩnh chính trị vững vàng, một nhân cách sống
cao đẹp là một nhiệm vụ của cả hệ thống chính trị, không chỉ có nhà trường, gia
đình, xã hội mà của cả các cấp chính quyền, các nhà quản lý xã hội...Trong đó việc
giáo dục tư tưởng và học tập và làm theo “tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh” là
nhiệm trọng tâm trong toàn Đảng, toàn dân ta hiện nay.
2. Việc giáo dục phải mang tính khoa học, cụ thể, không hô hào khẩu hiệu mà bằng
những lời nói, cử chỉ, hành động nhỏ trong cuộc sống, giao tiếp, ứng xử...
3. Tích hợp và lồng ghép thông qua dạy học Lịch sử để giáo dục cho học sinh, đặc
biệt là giáo dục về tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh là một đặc thù và thế mạnh của
bộ môn. Tuy nhiên giáo viên phải biết lựa chọn những nội dung tư tưởng đạo đức
Hồ Chí Minh phải phù hợp với nội dung bài dạy để giáo dục, phù hợp với đặc điểm
tâm lý, lứa tuổi, điều kiện cơ sở vật chất dạy học, đối tượng học sinh...
4. Do những hạn chế về tài liệu, thời gian, cũng như năng lực cá nhân, đề tài khó
tránh khỏi thiếu sót, rất mong được sự đóng góp ý kiến của bạn đọc và đồng
nghiệp.

12


Tôi xin chân thành cảm ơn!
XÁC NHẬN CỦA THỦ TRƯỞNG ĐƠN VỊ

Thanh Hóa, ngày 15 tháng 05 năm 2013