1. PHẦN MỞ ĐẦU:
1.1. Lý do chọn đề tài:
Năm học 2015- 2016 là năm học tiếp tục thực hiện chương trình hành động của
Bộ Giáo dục và Đào tạo theo Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 04/11/2013 Hội nghị lần
thứ tám Ban Chấp hành Trung ương khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và
đào tạo. Triển khai Kế hoạch số 610/KH-UBND ngày 09/6/2015 của UBND tỉnh về việc
Thực hiện Chương trình hành động số 27-CTr/TU ngày 29/9/2014 của Ban Thường vụ
Tỉnh ủy thực hiện Nghị quyết Hội nghị lần thứ tám Ban Chấp hành Trung ương Đảng
(khóa XI) về “Đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công
nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa
và hội nhập quốc tế”; Thực hiện có hiệu quả các cuộc vận động, các phong trào thi đua
của ngành. Năm học thứ 5 thực hiện chiến lược phát triển giáo dục và đào tạo 20112020 và nhiều chính sách phát triển giáo dục của Đảng và nhà nước. Điều đó đặt ra cho
mỗi giáo viên phải không ngừng học tập, tìm tòi, nghiên cứu, đúc rút kinh nghiệm tìm ra
những sáng kiến trong quá trình dạy học nhằm đảm bảo mục tiêu đổi mới giáo dục của
Đảng và nhà nước.
Một trong những giải pháp đổi mới hiện nay là đổi mới phương pháp dạy học theo
quan điểm phát triển năng lực học sinh. Đó là phương pháp không chỉ chú ý tích cực hoá
học sinh về hoạt động trí tuệ mà còn chú ý rèn luyện năng lực giải quyết vấn đề gắn với
những tình huống của cuộc sống và nghề nghiệp, đồng thời gắn hoạt động trí tuệ với
hoạt động thực hành, thực tiễn. Tăng cường việc học tập trong nhóm, đổi mới quan hệ
giáo viên – học sinh theo hướng cộng tác có ý nghĩa quan trọng nhằm phát triển năng
lực xã hội. Bên cạnh việc học tập những tri thức và kĩ năng riêng lẻ của các môn học
chuyên môn cần bổ sung các chủ đề học tập phức hợp nhằm phát triển năng lực giải
quyết các vấn đề phức hợp.
Với việc giảng dạy bộ môn sinh học, đặc thù là một bộ môn khoa học thực
nghiệm, việc hình thành các kiến thức, kỹ năng sinh học cho học sinh được hình thành
chủ yếu theo phương pháp quan sát và thí nghiệm. Đối với nội dung Sinh thái học trong
chương trình sinh học 9, việc giảng dạy của giáo viên hiện nay còn mang nặng những
phương pháp truyền thống, học sinh thụ động trong học tập và việc áp dụng kiến thức
vào thực hành, liên hệ thực tế chưa nhiều.
Điểm mới đề tài: Đã có nhiều đề tài viết về phương pháp giảng dạy môn Sinh học

và giáo dục trung học nói riêng được thể hiện trong nhiều văn bản, đặc biệt trong các
văn bản sau đây:
- Luật Giáo dục số 38/2005/QH11, Điều 28 qui định: "Phương pháp giáo dục
phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; phù hợp
với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học,khả năng làm
việc theo nhóm; rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình
cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh".
- Báo cáo chính trị Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI “Đổi mới chương trình,
nội dung, phương pháp dạy và học, phương pháp thi, kiểm tra theo hướng hiện đại;
nâng cao chất lượng toàn diện, đặc biệt coi trọng giáo dục lí tưởng, giáo dục truyền
thống lịch sử cách mạng, đạo đức, lối sống, năng lực sáng tạo, kĩ năng thực hành, tác
phong công nghiệp, ý thức trách nhiệm xã hội”.
- Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện
giáo dục và đào tạo “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng
hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kĩ năng của
người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc”; “Đổi mới căn
bản hình thức và phương pháp thi, kiểm tra và đánh giá kết quả giáo dục, đào tạo, bảo
đảm trung thực, khách quan Việc thi, kiểm tra và đánh giá kết quả giáo dục, đào tạo
cần từng bước theo các tiêu chí tiên tiến được xã hội và cộng đồng giáo dục thế giới tin
cậy và công nhận. Phối hợp sử dụng kết quả đánh giá trong quá trình học với đánh
giá cuối kỳ, cuối năm học; đánh giá của người dạy với tự đánh giá của người học;
đánh giá của nhà trường với đánh giá của gia đình và của xã hội”.
- Chiến lược phát triển giáo dục giai đoạn 2011 – 2020 ban hành kèm theo Quyết
định 711/QĐ–TTg ngày 13/6/2012 của Thủ tướng Chính phủ chỉ rõ: "Tiếp tục đổi mới
phương pháp dạy học và đánh giá kết quả học tập, rèn luyện theo hướng phát huy
tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo và năng lực tự học của người học"; “ kết hợp
kết quả kiểm tra đánh giá trong quá trình giáo dục với kết quả thi".
- Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện
giáo dục và đào tạo xác định ”Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ và đồng bộ các yếu tố cơ bản
của giáo dục, đào tạo theo hướng coi trọng phát triển phẩm chất, năng lực của người

Với 2 tiết thực hành, thời lượng 90 phút, việc tổ chức cho các em dã ngoại học
tập, áp dụng những kiến thức của mình vào thực tế còn nhiều khó khăn, đặc biệt công
tác tổ chức đối với những lớp có số lượng học sinh đông.
2.1.3. Về phía học sinh:
Nhiều học sinh vẫn quen với phương pháp học cũ, thầy giảng trò chép, học vẹt
máy móc. Tư tưởng học tập của học sinh vẫn còn chưa tiến bộ, chưa có ý thức tự giác,
tích cực trong các hoạt động học tập, thảo luận nhóm.
Nhiều học sinh học kém, không nắm vững kiến thức nhiều môn nên việc vận dụng
để suy luận, liên hệ hay vận dụng kiến thức liên môn hay vận dụng liên hệ thực tế gặp
nhiều khó khăn.
Nhiều học sinh chưa năng động, tích cực trong các hoạt động giáo viên tổ chức.
Việc nắm bắt kiến thức, hoạt động học tập của các em còn phụ thuộc nhiều vào sách
giáo khoa, chưa khai thác hiệu quả các nguồn tài liệu khác. Chính vì vậy các năng lực
phát triển cho học sinh chưa nhiều, chưa đạt được hiệu quả mong muốn.
Qua khảo sát về chất lượng và yêu thích học tập môn Sinh học vào đầu năm kết
quả như sau:
a. Học sinh yêu thích môn học:
4


- Các lớp nghiên cứu:
Yêu thích: 45,9%

Bình thường: 37,8%

Không thích: 16,3 %

Bình thường: 38,7%

Không thích: 16,1 %


%

0

9A

4

12.9

8

25.8

13

41.9

6

19,4

0

9B

3

10


19,7

0

9C (Lớp
đối
chứng)

3

9.6

9

29

14

45.2

6

19.4

0

Như vậy ở cả lớp nghiên cứu và lớp đối chứng tỷ lệ học sinh yêu thích bộ môn
khá ít, nhiều em không quan tâm và chán ghét bộ môn. Tỷ lệ học sinh khá giỏi thấp, tỷ
lệ học sinh yếu cao.

BIẾT

1. Quần
thể sinh
vật

THÔNG
HIỂU

Nêu được
định nghĩa
quần thể,
một
số
đặc trưng
của quần
thể.
Lấy ví dụ
về quần thể.

VẬN
DỤNG
THẤP
Phân biệt
quần
thể
sinh
vật
với
một

giới tính, riêng: tri thức sinh
mật độ của học, quan sát, so
quần
thể sánh, vận dụng thực
đối với sản tế…
xuất.

Đặc điểm Nguyên
quần thể nhân
của
người
những điểm
khác giữa
Ý
nghĩa
quần
thể
Phân biệt của
việc
2. Quần
người
và
các dạng thực hiện
thể người
quần
thể
tháp tuổi
pháp lệnh
sinh
vật

sánh, vận dụng thực
tế…

6


quần xã
sinh vật và
các đặc
trưng của
quần xã

vật

4. Hệ
sinh thái

Mối quan
hệ giữa
quần xã và
ngoại cảnh.

Nêu được
khái niệm:
hệ
sinh
thái,
chuỗi,
lưới thức
ăn,

sinh thái

5. Thực
hành hệ
sinh thái

dụng ngôn ngữ, tự
nghiên cứu, …

quần thể
sinh vật.

Xây dựng
các chuỗi,
lưới thức
ăn trong hệ
sinh thái.
Xác định
một số đặc
trưng của
quần
xã
trong
hệ
sinh
thái
qua
số
lượng các
loài

đó có những chuyển biến trong mọi hoạt động học tập, góp phần hình thành phát triển
các năng lực một cách nhanh chóng, hoàn thiện và hiệu quả. Qua một thời gian, bản thân
tôi nhận thấy học sinh có những chuyển biến rõ rệt, tích cực tham gia các hoạt động do
giáo viên tổ chức, số học sinh yếu kém có ý thức học tập hơn, thường xuyên phát biểu ý
kiến và tham gia trao đổi trong các hoạt động nhóm.
Khi thực hiện đề tài tôi đã tích cực đổi mới phương pháp dạy học. Sử dụng linh
hoạt các phương pháp. Trong năm học vừa qua, bản thân tôi đã sử dụng những phương
pháp sau để dạy học nội dung hệ sinh thái.
2.2.3.1. Sử dụng phương pháp cải tiến, kết hợp các phương pháp dạy học truyền
thống
Không có một phương pháp dạy học toàn năng phù hợp với mọi mục tiêu và nội
dung dạy học. Mỗi phương pháp và hình thức dạy học có những ưu, nhựơc điểm và
giới hạn sử dụng riêng. Vì vậy việc phối hợp đa dạng các phương pháp và hình thức dạy
học trong toàn bộ quá trình dạy học là phương hướng quan trọng để phát huy tính tích
cực và nâng cao chất lượng dạy học. Dạy học toàn lớp, dạy học nhóm, nhóm đôi và dạy
học cá thể là những hình thức xã hội của dạy học cần kết hợp với nhau, mỗi một hình
thức có những chức năng riêng. Hạn chế tối đa dạy học toàn lớp và sự lạm dụng
phương pháp thuyết trình.
Với chương Hệ sinh thái, với nhiều nội dung kiến thức mới, trừu tượng, tôi đã kết
hợp một số phương pháp như quan sát, vấn đáp gợi mở, thuyết trình… trong việc hình
thành một số khái niệm cho học sinh.
Ví dụ: Dạy khái niệm quần thể sinh vật
Mục tiêu: HS nắm được khái niệm quần thể sinh vật và các dấu hiệu cơ bản để
nhận biết quần thể.
Chuẩn bị: Giáo viên: Tranh ảnh về một số ví dụ về quần thể sinh vật và 1 số ví dụ
không phải là quần thể sinh vật ( Đàn cá chép trong chậu bán ở chợ…)
Tiến trình:
+ Giáo viên: Thuyết trình đặt vấn đề về quần thể sinh vật: Ngoài các cấp độ sinh
học: phân tử, tế bào, cơ thể mà các em đã được nghiên cứu, còn có những cấp độ cao
hơn. Một trong các cấp độ đó là quần thể.

Ví dụ: Để dạy phần kiến thức về kiến thức tăng dân số và phát triển xã hội. Bản
thân tôi đặt tình huống:
Ở những nước có tháp dân số trẻ - dạng tháp phát triển chúng ta có thể thấy được
trong tương lai có nguồn lao động dồi dào, thuận lợi cho việc phát triển kinh tế xã hội.
Vậy khi tỉ lệ sinh cao, tăng trưởng dân số nhanh liệu có thuận lợi không ?
Đây là tình huống mâu thuẫn, có vấn đề, kích thích học sinh vận dụng kiến thức,
suy nghĩ để trả lời, giải quyết tình huống.
Giáo viên: để giải quyết câu hỏi này, các em làm bài tập SGK trang 145/SH9:
Theo em, tăng dân số quá nhanh, có thể dẫn đến những trường hợp nào trong các trường
hợp sau?
a. Thiếu nơi ở

b. Thiếu lương thực

d. Ô nhiễm môi trường
g. Tắc nghẽn giao thông

e. Chặt phá rừng

c. Thiếu trường học, bệnh viện
f. Chậm phát triển kinh tế xã hội

h. Năng suất lao động giảm

Học sinh trả lời. Từ đó thấy được: khi phát triển dân số quá nhanh gây ra nhiều
vấn đề xấu đối với sự phát triển.
9


GV: Để hạn chế ảnh hưởng xấu khi phát triển dân số quá nhanh, mỗi quốc gia cần

thêm thông tin về các hệ sinh thái ở địa phương cho học sinh rõ. Kế hoạch được thông
qua tổ chuyên môn và lãnh đạo nhà trường.
Sau đó phổ biến kế hoach chính thức cho các học sinh và các thành viên tham gia,
thời gian và địa điểm tập trung, phương tiện đi lại. Phổ biến những nội dung học sinh
cần chuẩn bị và phiếu thu hoạch cho học sinh.
Tiến trình buổi tham quan học tập như sau:
- Bước 1, GV tổ chức tập hợp. Quán triệt tinh thần, mục đích, công tác tổ chức
theo kế hoạch và xuất phát tới địa điểm thực hành. ( 15 phút)
10


- Bước 2: Học sinh tiến hành tham quan: ( 40 phút)
Những nội dung yêu cầu học sinh tìm hiểu trong quá trình tham quan hệ sinh thái
đó là:
+ Điều tra các thành phần của hệ sinh thái theo các bảng 51.1 – 51.4 SGK Sinh
học 9. Xác định thành phần sinh vật trong khu vực quan sát.
+ Thiết lập các chuỗi thức ăn và xây dưng 1 lưới thức ăn.
+ Cảm tưởng qua buổi thực hành, tham quan.
+ Đề xuất các phương pháp để bảo vệ hệ sinh thái mà em được thực tế.
(Trong quá trình học sinh tham quan, có sự giới thiệu một số vấn đề liên quan của
cán bộ nông – lâm nghiệp xã.)
- Bước 3: Học sinh tiến hành thảo luận, đàm thoại về các nội dung thu thập được
theo nhóm ( Tổ): ( 10 phút)
- Bước 4: Học sinh đại diện các nhóm trình bày kết quả thực hành theo các nội
dung. Lớp thảo luận góp ý: ( 10 phút)
- Bước 5: Giáo viên đánh giá, nhận xét buổi thực hành ngoại kháo, tuyên dương
những học sinh, nhóm tích cực, lưu ý những vấn đề rút kinh nghiệm ( 5 phút).
- Bước 6: tổ chức cho học sinh quay trở về nhà trường. ( 10 phút)
2.2.3.5.Bồi dưỡng phương pháp học tập tích cực cho học sinh
Phương pháp học tập một cách tự lực đóng vai trò quan trọng trong việc tích cực


+ Nội dung Hệ sinh thái:

2.2.5 Sử dụng hiệu quả các phương tiện thiết bị hiện có:
Ngay từ đầu năm học đã rà soát các phương tiện, thiết bị dạy học hiện có của nhà
trường để khai thác, phát huy tối đa hiệu quả của chúng trong hoạt động dạy học. Đồng
thời tăng cường sử dụng phương tiện dạy học hiện đạt và công nghệ thông tin hợp lí hỗ
trợ dạy học.
Phương tiện dạy học có vai trò quan trọng trong việc đổi mới phương pháp dạy
13


học, nhằm tăng cường tính trực quan và thí nghiệm, thực hành trong dạy học. Việc sử
dụng các phương tiện dạy học cần phù hợp với mối quan hệ giữa phương tiện dạy học
và phương pháp dạy học. Hiện nay, việc trang bị các phương tiện dạy học mới cho các
trường phổ thông từng bước được tăng cường. Bản thân tôi đã khai thác tối đa hiệu quả
của máy chiếu Projector hay màn hình ti vi LCD 52 inch của nhà trường trong việc trình
chiếu các hình ảnh, vi deo minh họa.
Ở nội dung hệ sinh thái, bản thân tôi sử dụng nhiều website, công cụ tìm kiếm để
khai thác thông tin, hình ảnh, video, các bài giảng Elearning giới thiệu về quần thể,
quần xã, hệ sinh thái… Điều này rất hữu dụng và có tác dụng lớn đối với học sinh, giúp
học sinh có thể tự học ở nhà. Góp phần tăng lòng yêu thích bộ môn đồng thời giải
quyết được những khó khăn về thiết bị dạy học trong nhà trường.
2.2.6. Tích cực trong việc tự học, tự nghiên cứu:
Giáo dục hiện nay đòi hỏi mỗi giáo viên không chỉ giỏi về chuyên môn của mình
mà đòi hỏi phải am hiểu nắm bắt các kiến thức mang tính chất thời sự , kiến thức các bộ
môn khoa học khác, am hiểu pháp luật… để có thể tích hợp, vận dụng giải quyết các vấn
đề. Với nội dung hệ sinh thái, bản thân tôi đã tìm hiểu nhiều nội dung kiến thức liên
quan ở các bộ môn khác để tích hợp liên môn trong các bài học như:
+ Lịch sử: Kiến thức về sự phát triển kinh tế xã hội của Việt Nam qua các giai


b. Kết quả khảo sát chất lượng
Lớp

Giỏi

Khá

Trung bình

Yếu

Kém

SL

%

SL

%

SL

%

SL

%


40

11

36.7

2

6.6

0

Tổng

11

18

24

39.3

22

36.1

5

8.2


cũng nhiều hơn.

15


3. PHẦN KẾT LUẬN
3.1. Ý nghĩa của đề tài
Việc đổi mới phương pháp dạy học đòi hỏi những điều kiện thích hợp về
phương tiện, cơ sở vật chất và tổ chức dạy học, điều kiện về tổ chức, quản lý. Có rất
nhiều phương hướng đổi mới phương pháp dạy học với những cách tiếp cận khác nhau,
trên đây chỉ là một số phương pháp mà tôi đã áp dụng và thấy có hiệu quả trong giảng
dạy nội dung kiến thức hệ sinh thái.
Qua kiểm tra khảo sát trên 2 lớp áp dụng những giải pháp trên và một lớp đối
chứng , tôi nhận thấy học sinh có chuyển biến rõ rệt và đã tạo được hứng thú học tập cho
học sinh đối với bộ môn nói chung và đối với nội dung kiến thức về hệ sinh thái nói
riêng. Trong các giờ học, học sinh luôn tự giác tìm tòi kiến thức được thể hiện qua các
hoạt động dưới sự hướng dẫn của giáo viên. Các tiết học trở nên sôi nổi tránh được sự
nhàm chán, học sinh hứng thú tích cực hơn trong học tập.
Tóm lại, việc đổi mới phương pháp dạy học đòi hỏi những điều kiện thích hợp
về phương tiện, cơ sở vật chất và tổ chức dạy học, điều kiện về tổ chức, quản lý. Có rất
nhiều phương hướng đổi mới phương pháp dạy học với những cách tiếp cận khác nhau,
trên đây chỉ là một số phương pháp mà tôi đã áp dụng và thấy có hiệu quả trong giảng
dạy nội dung kiến thức hệ sinh thái.
3.2. Kiến nghị đề xuất
Để dạy học tốt nội dung Hệ sinh thái trong chương trình Sinh học 9, bản thân tôi
có một số kiến nghị sau:
3.2.1. Đối với giáo viên.
- Cần có kế hoạch giảng dạy rõ ràng, xây dựng bảng mô tả kiến thức, kỹ năng,
năng lực cần đạt cho mỗi nỗi dung dạy học.
- Thường xuyên sử dụng, cải tiến đồ dùng, phương tiện, khắc phục mọi khó khăn.

giáo góp ý để sáng kiến được hoàn thiện hơn, góp phần nâng cao chất lượng dạy và học
trong nhà trường nói chung và bộ môn Sinh học nói riêng.
Tôi xin chân thành cảm ơn !

17


PHẦN XÁC NHẬN
CỦA HỘI ĐỒNG KHOA HỌC NHÀ TRƯỜNG
……………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………