ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

NGUYỄN VĂN MINH

THẾ GIỚI NHÂN VẬT
TRONG TRUYỆN NGẮN KIM LÂN

LUẬN VĂN THẠC SĨ
CHUYÊN NGÀNH : VĂN HỌC VIỆT NAM

HÀ NỘI – 2015


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

NGUYỄN VĂN MINH

THẾ GIỚI NHÂN VẬT
TRONG TRUYỆN NGẮN KIM LÂN

CHUYÊN NGÀNH: VĂN HỌC VIỆT NAM
MÃ SỐ: 60.22.01.21

LUẬN VĂN THẠC SĨ

NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS-TS. ĐOÀN ĐỨC PHƢƠNG

HÀ NỘI – 2015


MỤC LỤC
MỞ ĐẦU ............................................................................................................... 1
1. Lý do chọn đề tài .............................................................................................. 1
2. Lịch sử vấn đề ................................................................................................... 2
3. Đối tƣợng, mục đích, phạm vi nghiên cứu ..................................................... 7
4. Phƣơng pháp nghiên cứu................................................................................. 8
5. Cấu trúc luận văn ............................................................................................. 9
Chƣơng 1. KHÁI QUÁT VỀ NHÂN VẬT VÀ QUAN ĐIỂM NGHỆ
THUẬT CỦA KIM LÂN ...................................................................................10
1.1. Khái quát về nhân vật .................................................................................10
1.1.1. Khái niệm về nhân vật ................................................................................10
1.1.2. Quan niệm về đặc điểm của nhân vật ........................................................12
1.2. Quan điểm nghệ thuật của nhà văn Kim Lân ..........................................14
1.2.1. Quan niệm của Kim Lân về con người.......................................................14
1.2.2. Quan niệm của Kim Lân về cái đẹp ...........................................................26
1.2.3. Quan niệm của Kim Lân về việc viết văn ...................................................36
Tiểu kết chƣơng 1 ...............................................................................................40
Chƣơng 2. CÁC DẠNG NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN NGẮN CỦA
KIM LÂN ............................................................................................................41
2.1. Nhân vật mang thân phận bé nhỏ..............................................................41
2.2. Nhân vật mang hồn cốt quê hƣơng............................................................51
2.3. Nhân vật có sức sống tiềm tàng ..................................................................58
Tiểu kết chƣơng 2 ...............................................................................................64
Chƣơng 3. NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN
NGẮN CỦA KIM LÂN .....................................................................................65
3.1. Nghệ thuật miêu tả ngoại hình và tình huống ..........................................65
3.1.1. Nghệ thuật miêu tả ngoại hình .................................................................65
3.1.2. Nghệ thuật miêu tả tình huống ................................................................70
3.2. Nghệ thuật miêu tả tâm lí nhân vật ...........................................................74


ban và Ngữ Văn 12 thí điểm ban Khoa học Xã hội và Nhân văn, Ngữ Văn 12
thí điểm ban Khoa học Tự nhiên. Hiện nay, khi chƣơng trình Ngữ Văn phổ
thông đã có sự thống nhất thì Làng và Vợ nhặt vẫn là các tác phẩm đƣợc
giảng dạy nhƣ trƣớc. Vợ nhặt vẫn có mặt trong hai bộ sách Chương trình
chuẩn và Chương trình nâng cao. Cùng với đó, cái tên Kim Lân và Vợ nhặt
cũng xuất hiện khá thƣờng xuyên trong các đề thi tốt nghệp Trung học Phổ
thông và đề thi tuyển sinh Đại học nhiều năm gần đây. Có thể thấy, Kim Lân
là một nhà văn luôn có một vị trí quan trọng trong đời sống văn học dân tộc.
Trong tác phẩm của Kim Lân, thế giới nhân vật luôn là yếu tố tạo dấu
ấn đặc biệt với bạn đọc. Bởi, nhân vật chính là phƣơng tiện để nhà văn khái
1


quát hiện thực đời sống một cách hình tƣợng, cũng là nơi để họ thể hiện nhận
thức của mình về muôn mặt cuộc đời. Khi viết truyện, Kim Lân luôn có ý
thức tạo dựng nhân vật một cách kỹ lƣỡng, sao cho vấn đề truyền tải đến bạn
đọc đƣợc hiệu quả nhất. Bởi vậy, việc tìm hiểu thế giới nhân vật trong truyện
ngắn Kim Lân không chỉ giúp bạn đọc phần nào thấy rõ hơn những thông
điệp, tƣ tƣởng của nhà văn về cuộc sống mà còn thấy rõ hơn về tài năng nghệ
thuật viết truyện ngắn của ông.
Xuất phát từ những lý do nêu trên, chúng tôi quyết định chọn đề tài
Thế giới nhân vật trong truyện ngắn Kim Lân để thực hiện Luận văn nghiên

cứu của mình.
2. Lịch sử vấn đề
Là cây bút viết truyện ngắn, sớm có chỗ đứng vững chãi trên văn đàn
dân tộc, cũng là nhà văn đƣợc bạn đọc trân trọng và yêu mến trong suốt thời
gian qua, Kim Lân và tác phẩm của ông đã trở thành đối tƣợng bàn luận,
nghiên cứu của rất nhiều học giả, độc giả khác nhau. Trong phạm vi giới hạn
của đề tài, chúng tôi chỉ xin hệ thống một số ý kiến, nhận xét nổi bật về tác

bản Giáo dục ấn hành năm 1997), Vũ Dƣơng Quỹ đã nhận xét khá sắc sảo về
nội dung, tƣ tƣởng của truyện ngắn Kim Lân: “Những truyện ngắn Kim Lân
viết trƣớc Cách mạng tháng Tám, bên những thân phận con ngƣời lam lũ vất
vả, vẫn phập phồng trái tỉm yêu đời, những mong muốn tuy mơ hồ nhƣng da
diết, con ngƣời đối xử với nhau bao dung, nhân hậu hơn” [57].
Trƣớc Cách mạng tháng Tám, Kim Lân đƣợc đánh giá cao khi viết về
mảng đề tài sinh hoạt văn hoá và phong tục làng quê. Vũ Bằng khi đọc các
truyện của Kim Lân đã khen và khuyên Kim Lân nên viết về thú chơi thôn
quê. Các truyện Con Mã mái, Đôi chim thành, Đánh vật, Chó săn lần lƣợt
đƣợc đăng trên các báo Trung Bắc chủ nhật và Tiểu thuyết thứ bảy. Nhận xét
truyện ngắn viết về đề tài phong tục và thú chơi đồng quê của Kim Lân sau
khi so sánh với truyện của các tác giả khác cùng chung đề tài, Nguyễn Đăng
Mạnh đã khẳng định rõ: “Văn Kim Lân tỏ ra độc đáo, hấp dẫn hơn khi ông
viết về những cái gọi là “thú đồng quê” hay “phong lƣu đồng ruộng” và ông
tiếp tục lí giải: “Sở dĩ có sự hấp dẫn, không phải vì ở đấy, những tập quán ngộ
nghĩnh kì lạ, những thú chơi phiền phức, cầu kì đƣợc trình bày cặn kẽ, mà
3


chính là nhờ nhà văn đã hiển hiện lên đƣợc những con ngƣời ở làng quê Việt
Nam độc đáo kia, tuy nghèo khổ, thiếu thốn mà vẫn yêu đời” [39,64]. Kim
Lân thật may mắn khi đƣợc sinh ra và lớn lên từ vùng quê Bắc Ninh, vùng đất
văn vật nổi tiếng xứ Kinh Bắc. Chất tài hoa, sự lịch lãm, nề nếp cổ xƣa dƣờng
nhƣ in đậm dâú ấn trong văn chƣơng của ông. Đọc truyện ngắn Kim Lân,
chúng ta dễ bị cuốn hút bơỉ một thứ chất đồng bằng Bắc bộ kín đáo, dung dị
và chín chắn. Truyện ngắn Kim Lân vì thế cũng rất có ích cho những nhà xã
hội học muốn nghiên cứu, tìm hiểu về mảnh đất Kinh Bắc giàu truyền thống
văn hóa.
Trong Tổng tập văn học Việt Nam, Nguyễn Đăng Mạnh một lần nữa
nhận xét tổng quát hơn về đặc điểm truyện ngắn Kim Lân trƣớc Cách mạng

đời sống nông dân gắn liền với vận mệnh của đất nƣớc, về đề tài này, Làng và
Vợ nhặt xứng đáng đƣợc xem là những truyện ngắn xuất sắc nhất của văn học
Việt Nam hiện đại” [37,49]. Nhƣ vậy, cũng giống bao văn nghệ sĩ khác, cách
mạng đã đem đến cho Kim Lân cảm hứng mới, ý thức hơn về trách nhiệm nhà
văn trƣớc cuộc sống cũng nhƣ tầm nhìn, tầm nghĩ của chính bản thân.
Truyện Làng đƣợc viết và in năm 1948 trên Tạp chí Văn nghệ số đầu
tiên ở chiến khu Việt Bắc. Tác phẩm này nhanh chóng đƣợc khẳng định và là
một trong số không nhiều truyện ngắn thành công sớm nhất của văn học thời
kì kháng chiến chống Pháp (1946-1954). Cùng với Đôi mắt của Nam Cao,
Thư nhà của Hồ Phƣơng, Làng của Kim Lân đã khai phá và mở ra những
triển vọng tốt đẹp cho văn học kháng chiến chống Pháp. Làng là một truyện
ngắn xuất sắc Kim Lân miêu tả và ca ngợi sự đổi mới về nhận thức và tình
cảm của ngƣời nông dân sau Cách mạng tháng Tám.
Sau truyện ngắn Làng, Kim Lân tiếp tục nổi tiếng với Vợ nhặt. Tác
phẩm đƣợc nhà văn viết với sự xúc động mãnh liệt từ nạn đói khủng khiếp
của dân tộc năm 1945 - nạn đói đã cƣớp mất một phần mƣời dân số ít ỏi của
Việt Nam lúc bấy giờ. Trong Tiếng nói tri âm viết năm 1994, Trần Đồng
Minh đã đánh giá, khẳng định vị trí của truyện ngắn Vợ nhặt bằng sự so sánh
5


văn học: “Kim Lân chọn bối cảnh ấy (nạn đói 1945) cho truyện Vợ nhặt
không nhiều dòng miêu tả trực tiếp nhƣng là những dòng rất hiểm trong văn
chƣơng từ đó đến nay. Cái nghèo ở Ngô Tất Tố, cái đói ở Nam Cao khiến ta
thƣơng cảm muốn rơi nƣớc mắt. Cái đói và cái chết ở Kim Lân, khiến ta
khiếp sợ, rụng rời” [43,126].
Đặt trong mối liên hệ biện chứng và sự phát triển chung của văn học
thời kì này, Vũ Dƣơng Quỹ đánh giá chân xác: “Vợ nhặt dƣờng nhƣ đã mang
nét mới của thời đại, vƣợt lên trên chủ nghĩa nhân văn trong dòng văn học
hiện thực trƣớc Cách mạng tháng Tám 1945” [56,125]. Đúng vậy, truyện

là ngƣời có tài viết truyện ngắn nhƣng những công trình nghiên cứu về tác
phẩm của ông còn quá ít ỏi và mới chỉ là những bài viết, những ý kiến nhận
xét chung chung hoặc chỉ tập trung nhận xét về hai truyện ngắn Làng và Vợ
nhặt. Thật sự chƣa có công trình nào nghiên cứu một cách tổng quát, có hệ
thống đặc điểm truyện ngắn Kim Lân. Do đó luận văn chúng tôi không hẳn là
hoàn toàn mới mẻ nhƣng hi vọng sẽ góp thêm tiếng nói khẳng định vị trí xứng
đáng của truyện ngắn Kim Lân trong văn học Việt Nam hiện đại.
Trên đây là một số trong rất nhiều công trình nghiên cứu về con ngƣời
và văn chƣơng Kim Lân. Luận văn của chúng tôi sẽ tiếp thu, vận dụng những
ý kiến, đánh giá của các nhà nghiên cứu đi trƣớc, đặt chúng vào trong một hệ
thống chung khi khảo sát, phân tích, nghiên cứu thế giới nhân vật trong
truyện ngắn Kim Lân.
3. Đối tƣợng, mục đích, phạm vi nghiên cứu
Khảo sát và nghiên cứu thế giới nhân vật trong truyện ngắn Kim Lân,
trƣớc hết có ý nghĩa thiết thực cho việc dạy và học tác phẩm Kim Lân trong
nhà trƣờng phổ thông. Đồng thời nghiên cứu thế giới nhân vật trong truyện
ngắn Kim Lân cũng chính là góp phần nghiên cứu phong cách một tác giả cụ
thể của văn học Việt Nam hiện đại. Trên cơ sở khảo sát, phân tích và nghiên
cứu thế giới nhân vật trong truyện ngắn Kim Lân, chúng tôi hy vọng Luận
văn góp một phần nhỏ khẳng định vị trí, vai trò của Kim Lân đối với sự
7


nghiệp phát triển truyện ngắn Việt Nam hiện đại nói riêng và văn học Việt
Nam hiện đại nói chung.
Phạm vi nghiên cứu: Phạm vi là các truyện ngắn của Kim Lân đã
đƣợc xuất bản:
Làng, truyện ngắn, Tạp chí Văn nghệ, 1948, NXB Văn nghệ, Hà Nội,
1955.
Nên vợ nên chồng, tập truyện ngắn, NXBVăn nghệ, Hà Nội, 1955.

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Sách tham khảo và Phụ lục, luận văn
đƣợc chia làm 3 chƣơng gồm:
Chƣơng 1: Khái quát về nhân vật và quan điểm nghệ thuật của Kim Lân
Chƣơng 2: Các dạng nhân vật trong truyện ngắn Kim Lân
Chƣơng 3: Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong truyện ngắn Kim Lân

9


Chƣơng 1
KHÁI QUÁT VỀ NHÂN VẬT VÀ QUAN ĐIỂM NGHỆ THUẬT
CỦA KIM LÂN
1.1. Khái quát về nhân vật
1.1.1. Khái niệm về nhân vật
Văn học là tấm gƣơng phản ảnh hiện thực cuộc sống với đối tƣợng
trung tâm là con ngƣời qua lăng kính chủ quan của ngƣời nghệ sĩ. Bởi vậy
nhân vật trong tác phẩm văn học không phải là những con ngƣời bằng xƣơng
bằng thịt của cuộc sống “mà là những hình tượng được khắc họa phù hợp với
ý đồ tư tưởng của tác giả.” (G.N.Pôspêlôv: Dẫn luận nghiên cứu văn
học, NXBGD, HN, 1998).
Văn học không thể thiếu nhân vật vì nhân vật là phƣơng tiện để nhà
văn khái quát hiện thực một cách hình tƣợng. Nhà văn sáng tạo nhân vật để
thể hiện nhận thức của mình về một cá nhân nào đóc, về một loại ngƣời nào
đó. Nhân vật chính là ngƣời dẫn dắt ngƣời đọc vào một thế giới riêng của đời
sống trong một thời kì lịch sử nhất định. Trong văn học nghệ thuật, nhân vật
đƣợc xem là một hiện tƣợng nghệ thuật mang tính ƣớc lệ, đó không phải là sự
sao chép đẩy đủ mọi chi tiết biểu hiện của con ngƣời mà chỉ thể hiện qua những
đặc điểm điển hình về tiểu sử, nghề nghiệp, tính cách…
Nhân vật là một đơn vị nghệ thuật, nó mang tính ƣớc lệ, không thể bị
đồng nhất với con ngƣời có thật, ngay cả khi tác giả xây dựng nhân vật với

cho đặc điểm giống con người… ”.[2] Còn cuốn Từ điển văn học Nxb Khoa
học lại cho rằng: “Nhân vật là yếu tố cơ bản nhất trong tác phẩm văn học, là
tiêu điểm để bộc lộ chủ đề, tư tưởng chủ đề và đến lượt mình, nó lại được các
yếu tố có tính chất hình thức của tác phẩm tập trung khắc họa. Nhân vật do
đó là nơi tập trung giá trị tư tưởng, nghệ thuật của tác phẩm văn học”.[55]
Đây là định nghĩa tƣơng đối toàn diện về văn học. Theo định nghĩa này, nhân
vật đƣợc nhìn nhận trong mối quan hệ với các yếu tố thuộc về nội dung và
hình thức, từ vai trò, chức năng của nhân vật đến các quan hệ của nhân vật
11


với các yếu tố hình thức trong tác phẩm văn học.
Qua đó, có thể nói rằng, nhân vật chính là linh hồn của tác phẩm, là
con đẻ tinh thần của nhà văn. Thông qua thế giới hình tƣợng trong tác phẩm,
nhà văn bộc lộ cảm quan của mình trƣớc cuộc sống, gửi gắm vào nhân vật
những tƣ tƣởng mơ ƣớc khát vọng hay những tâm sự thầm kín của mình.
Nhân vật cũng là nơi để nhà văn thể hiện quan điểm nghệ thuật và lí tƣởng
thẩm mĩ của chính bản thân mình về con ngƣời. Bản thân nhà văn Tô Hoài
cũng cho rằng: “Nhân vật là nơi duy nhất, tập trung hết thảy, giải quyết hết
thảy trong một sáng tác” (Sổ tay viết văn – NXB Tác phẩm mới, H. 1977).
Mỗi một nhà văn tuỳ theo cảm quan hiện thực đời sống, tuỳ theo quan niệm của
mình mà có những kiểu nhân vật riêng.
1.1.2. Quan niệm về đặc điểm của nhân vật
Đối tƣợng chung của văn học là cuộc đời nhƣng trong đó con ngƣời
luôn giữ vị trí trung tâm. Những sự kiện kinh tế, chính trị, xã hội, những bức
tranh thiên nhiên, những lời bình luận...đều góp phần tạo nên sự phong phú,
đa dạng cho tác phẩm, nhƣng cái ảnh hƣởng lớn đến chất lƣợng tác phẩm văn
học chính là việc xây dựng nhân vật. Tiếp cận một tác phẩm, cái đọng lại sâu
sắc nhất trong tâm hồn ngƣời đọc thƣờng là số phận, tình cảm, cảm xúc, suy
tƣ của những con ngƣời đƣợc nhà văn thể hiện. Vì vậy, Tô Hoài đã rất có lí

cấu, chi tiết, sự kiện, ngôn ngữ. Nhà văn Tô Hoài cho rằng: “Nhân vật không
chỉ là nơi bộc lộ tư tưởng, chủ đề tác phẩm mà còn là nơi tập trung các giá
trị của tác phẩm. Thành bại của một đời văn, của một tác phẩm phụ thuộc rất
nhiều vào việc xây dựng nhân vật”.
Nếu nhƣ tiểu thuyết “chiếm lĩnh đời sống trong toàn bộ sự đầy đặn và
toàn vẹn của nó” thì truyện ngắn lại “thường hướng tới việc khắc họa một
hiện tượng, phát hiện một nét bản chất trong quan hệ nhân sinh hay đời sống
tâm hồn con người” [11, 304]. Vì thế, số lƣợng các nhân vật trong truyện
ngắn là không nhiều. Và “nếu mỗi nhân vật trong tiểu thuyết là một thế giới
thì nhân vật của truyện ngắn là một mảnh nhỏ của thế giới ấy” [11, 304].
13


Cũng từ những quan điểm nhƣ trên, nhà nghiên cứu Bùi Việt Thắng khi bàn
về nhân vật của truyện ngắn có cho rằng: “Giữa tiểu thuyết và truyện ngắn
tuy có cùng một nhiệm vụ xây dựng nhân vật nhưng một bên thì theo dõi, tìm
hiểu và mô tả tỉ mỉ sự thăng trầm của số phận, còn một bên thì sử dụng nó, có
nghĩa là vào lúc cần thiết nhất bắt nó hiện lên rõ ràng ” [61, 110]. Nhƣ vậy,
nhân vật trong truyện ngắn sẽ thƣờng gắn với một hay một vài biến cố, biểu
hiện một mặt nào đó của tính cách ở một giai đọan nào đó của cuộc đời, từ đó
thể hiện một khía cạnh của vấn đề xã hội mà nhà văn muốn truyền đạt. Nói
cách khác, trong truyện ngắn, nhân vật thƣờng hiện lên ở những khoảnh khắc
đặc biệt nhất, sâu sắc nhất của đƣờng đời và đƣợc nhà văn tập trung tạo dựng
với những ấn tƣợng mạnh mẽ.
1.2. Quan điểm nghệ thuật của nhà văn Kim Lân
Theo Từ điển thuật ngữ văn học, quan niệm nghệ thuật đƣợc cho là:
“nguyên tắc cắt nghĩa thế giới và con ngƣời vốn có của hình thức nghệ thuật,
đảm bảo cho nó có khả năng thể hiện đời sống với một chiều sâu nào đó” [11,
222]. Nhƣ thế, quan niệm nghệ thuật của nhà văn cũng chính là cách nhìn,
cách hiểu của nhà văn đó về cuộc đời, về con ngƣời mà họ đã thể hiện một

việc khám phá con ngƣời.
Trong một buổi phỏng vấn nhà văn, nhà báo Hồng Thanh Quang có
trao đổi với ông về con đƣờng nên theo và có lợi cho sự phát triển của thiên
chức văn học, Kim Lân đã không ngần ngại mà trả lời rằng: “Nếu mà gọi là
chọn con đường nào cho văn học từ xưa tới nay nó cũng chỉ có một con
đường: Con đường vì con người, vì đời sống, vì tình thương yêu” [71]. Với
ông, cũng nhƣ bao nghệ sĩ khác, con ngƣời là đích đến cuối cùng của nghệ
thuật, con ngƣời gắn với cuộc đời trần thế nhất, gắn với tình yêu thƣơng, gắn
với hầu hết mọi mối quan hệ của đời sống, từ quan hệ với thiên nhiên đến
quan hệ với con vật nuôi, và đặc biệt là quan hệ với chính con ngƣời.
Thế giới nhân vật của Kim Lân là thế giới của những ngƣời nông dân
thuần phác. Viết về họ, nhà văn cũng để họ đắm mình trong một không gian
15


sống đậm chất nhà nông nhƣ chính con ngƣời họ vậy. Đó là cái không gian
hài hòa của những bờ tre mái rạ, những rặng cau, bụi chuối, cánh đồng. Kim
Lân không viết nhiều về thiên nhiên, không đi sâu và có những trang văn để
đời về việc miêu tả cảnh, nhƣng không vì thế mà tác phẩm của ông đơn điệu,
nhàm chán. Đan cài trong từng câu chuyện kể, nhà văn đã có những nét phác
họa khá tinh tế về cảnh sắc đậm chất làng quê. Bức tranh cảnh vật làng quê
trong truyện của ông luôn đƣợc đan cài cùng với những hành động hay tâm
trạng, nỗi niềm của các nhân vật. Trong Thượng tướng Trần Quang Khải Trạng Vật, nhà văn đã khéo léo tạo dựng những khung nền cho sự xuất hiện
hay nỗi niềm tâm sự của các nhân vật bằng những cảnh thiên nhiên thơ mộng
mà hữu tình. Đó là không gian cho sự xuất hiện của Đức Thái Tông Trần
Cảnh trong khu rừng Cổ Pháp: “Trời mới lập thu, khí tiết mát mẻ dễ chịu,
không còn cái oi bức chết trâu của mùa hạ. Tầng cao xanh ngất, thoáng điểm
những sợi mây trắng như bông, lững thững trôi từ phương này sang phương
khác. Nắng vàng rực rỡ trùm lên rừng cây, nhóng nhánh sáng ngời như giát
ngọc. Từng ngọn gió lướt qua, cả rừng cây lao xao lên những tiếng vui tai.

yêu thiên nhiên, yêu cây cảnh mà ông Cả Chuẩn đã cố bày biện nó cho ra vẻ
một cái vƣờn cảnh: “Giàn thiên lý, chính giữa, thấp lè tè, cành lá xum xuê
che chiếc bể cạn thả cá vàng và bốn chậu lan đặt trên đôn sứ cũ kỹ, sứt mẻ:
hai chậu Bạch ngọc và hai chậu Nhất điểm. Trong bể, kê một hòn non bộ sần
sùi, gân guốc; cỏ tóc tiên mọc um tùm giữ một vẻ hoang vu bí mật đối với bọn
người sành bé nhỏ, đặt theo điển tích. Nào chùa, nào tháp, cầu, quán, chênh
vênh hiểm trở, nào ngư, tiều, canh, độc; nào cầm, kì, thi, tửu; nào Bá Nha
ngộ Tử Kì, nào Sào Phủ tẩy nhĩ... Tất cả ngụ một vẻ an nhàn thư thái, gác
đường danh lợi ra ngoài như thời Nghiêu Thuấn. Che tất cả hòn non bộ là
một cái tán si. Gốc si xù xì, thân uốn éo theo một kiểu nhất định” [27, 49]. Và
một Cả Chuẩn đã say mê, hào hứng kể cho mọi ngƣời nghe về thú chơi, niềm
đam mê thiên nhiên, cây cảnh của mình: “Những người sành này tôi gửi mua
tận chợ Đồng Xuân ngoài Hà Nội, toàn là sứ Tàu cả; lại còn cây si này nữa.
17


Ông thử để ý ngắm kỹ mà xem: kiểu long cuốn thủy đấy!... Này nhé, cái gốc
là cái đầu vục xuống uống nước này. Hai vấu này là hai con mắt này. Cái
thân uốn éo như hình con rồng cuộn khúc này. Cái tán ở trên xòe là cái đuôi
này. Còn cây nhỏ dưới gốc là cây tử này. Chơi cây phải có mẫu, có tử mới
không sái, ông ạ!”[27,49].
Không chỉ có tình cảm với thiên nhiên cây cỏ, con ngƣời trong sáng
tác của Kim Lân còn có tình cảm đặc biệt với những con thú, vật nuôi trong
nhà. Miêu tả tình cảm của con ngƣời với con vật không phải là điều gì đó mới
mẻ, song miêu tả tình yêu thƣơng với những con vật nuôi dân dã, gần gũi
xung quanh đời sống ngày thƣờng, lại với một tần suất nhƣ Kim Lân thì quả
không nhiều cho lắm. Nhà văn có thể dựng những câu chuyện chỉ từ những
lát cắt đời sống đơn giản nhƣ tình yêu thƣơng với những con gà (Con Mã
Mái), con chim bồ câu (Đôi chim thành), con chó (Con chó xấu xí). Cái tình
của những con ngƣời - nhân vật - với chúng quả là hiếm gặp, ngay cả ngoài

được như cái tình nghĩa của nó đối với mình đâu” [27, 222]. Lời của “tôi”
rất thành thật, cảm động. Một sự hối lỗi muộn màng, một niềm day dứt sẽ còn
đeo bám nhân vật mỗi khi nhìn thấy một con chó nào khác ngang qua. Và có
lẽ, cũng do bởi nhà văn đã viết rất hay, rất sâu sắc về cái tình của con ngƣời
với con chó nuôi nhƣ vậy mà sau này, khi sắm vai lão Hạc trong bộ phim
Làng Vũ Đại ngày ấy, ông đã thể hiện đƣợc cái tình cảm của nhân vật với cậu
Vàng thật xúc động, chân thành nhƣ những gì nhà văn Nam Cao miêu tả và
đạo diễn Phạm Văn Khoa mong muốn.
Là một con ngƣời đôn hậu, lại rất yêu quê hƣơng mình, Kim Lân luôn
nhìn thấy và thể hiện cái bản tính tốt đẹp, hƣớng thiện của ngƣời nông dân
thuần phác, để rồi tái tạo lại trong tác phẩm nghệ thuật. Đọc truyện ngắn Kim
Lân, bạn đọc gần nhƣ thấy vắng bóng các nhân vật với lối sống xảo quyệt, lọc
lõi hay bạc ác, gian ngoan, kiểu nhƣ Bá Kiến trong Chí Phèo của Nam Cao,
hay Nghị Quế trong Tắt đèn của Ngô Tất Tố. Trải suốt các sáng tác của nhà
văn kể cả trƣớc và sau Cách mạng tháng Tám là các nhóm nhân vật dù đƣợc
19