ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI & NHÂN VĂN

PHẠM THANH TÙNG

TƢ TƢỞNG TRIẾT HỌC VỀ KHOA HỌC
CỦA FRANCIS BACON TRONG TÁC PHẨM
“CÔNG CỤ MỚI”

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

HÀ NỘI – 2015


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI & NHÂN VĂN

PHẠM THANH TÙNG

TƢ TƢỞNG TRIẾT HỌC VỀ KHOA HỌC
CỦA FRANCIS BACON TRONG TÁC PHẨM
“CÔNG CỤ MỚI”
Chuyên ngành: Chủ nghĩa duy vật biện chứng
& Chủ nghĩa duy vật lịch sử
Mã số:
62 22 80 05

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS ĐỖ MINH HỢP


1.1.2. Tài liệu về những tiền đề lý luận................................................... 14
1.1.3. Tài liệu về thân thế của F. Bacon và khái lược về tác phẩm
“Công cụ mới” ........................................................................................ 16
1.2. Tài liệu nghiên cứu về tư tưởng triết học về khoa học của F.Bacon
trong “Công cụ mới” ................................................................................... 18
1.2.1. Quan niệm của F.Bacon về mục đích cơ bản của khoa học ......... 18
1.2.2. Quan niệm của F.Bacon về bản chất của nhận thức khoa học...... 19
1.2.3. Quan niệm của F.Bacon về triết học kinh viện ............................. 21
1.2.4. Quan niệm của F.Bacon về con đường nhận thức khoa học ........ 22
1.3. Tài liệu về những giá trị và hạn chế của tư tưởng triết học về khoa
học của F.Bacon .......................................................................................... 26
Kết luận chƣơng 1 ..................................................................................... 29
Chƣơng 2. NHỮNG ĐIỀU KIỆN KINH TẾ - XÃ HỘI, VĂN HÓA VÀ
CÁC TIỀN ĐỀ CHO SỰ RA ĐỜI TƢ TƢỞNG TRIẾT HỌC VỀ KHOA
HỌC CỦA F.BACON TRONG TÁC PHẦM “CÔNG CỤ MỚI” .................30
2.1. Những điều kiện kiện kinh tế - xã hội, văn hóa ................................... 31
2.2. Tiền đề tư tưởng ................................................................................... 42
2.2.1. Logic học Aristotle........................................................................ 42
2.2.2. Triết học kinh viện hậu kỳ ............................................................ 46
2.2.3. Triết học phục hưng ...................................................................... 54


2.3. Thân thế, sự nghiệp của F. Bacon và tác phẩm công cụ mới .............. 62
2.3.1. Thân thế và sự nghiệp của F.Bacon .............................................. 62
2.3.2. Khái lược về tác phẩm công cụ mới của F.Bacon ........................ 66
2.4. Khái niệm “triết học về khoa học” ....................................................... 67
Kết luận chƣơng 2 ..................................................................................... 69
Chƣơng 3. NHỮNG NỘI DUNG CƠ BẢN CỦA TƢ TƢỞNG TRIẾT
HỌC VỀ KHOA HỌC TRONG TÁC PHẨM “CÔNG CỤ MỚI” .......... 70
3.1. Bộ phận phê phán ................................................................................. 70

MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài
Khoa học là một hiện tượng lịch sử văn hóa. Mặc dù những mầm mống
của khoa học xuất hiện từ thời cổ đại ở Trung Quốc cổ đại, ở Ai Cập cổ đại, ở
Hy Lạp cổ đại, song khoa học theo nghĩa hiện đại của từ này chỉ ra đời ở thời
cận hiện đại ở Tây Âu. Sự ra đời của khoa học cùng với ảnh hưởng ngày một
tăng lên của nó đến tất cả các mặt sinh hoạt của con người và xã hội đã đánh
dấu một thời đại mới trong tiến trình phát triển lịch sử của nhân loại – sự ra
đời của xã hội công nghiệp. Khoa học dần dần đã làm thay đổi triệt để lẽ sống
và nếp sống của con người. Khoa học đã cho phép sản xuất ra một số lượng
của cải khổng lồ thỏa mãn phần lớn nhu cầu sinh hoạt vật chất của con người,
làm thay đổi tư duy, ý thức định hướng giá trị của con người, tạo ra những
tiền đề cần thiết cho sự phát triển cả về thể xác, cả về tinh thần của con người.
Có thể nói, khoa học trở thành giá trị quan trọng nhất trên thang bậc giá trị xã
hội trong xã hội công nghiệp.
Triết học, với tính cách là một lĩnh vực tri thức nhân văn, có nhiệm vụ
suy ngẫm, phản tư về các cơ sở bản thể, các nền tảng thế giới quan, nhân sinh
quan của đời sống xã hội và đời sống cá nhân. Đối mặt với khoa học như một
hiện tượng lịch sử văn hóa làm thay đổi triệt để các cơ sở bản thể của đời
sống xã hội và đời sống cá nhân, triết học tất nhiên cần phải phản tư về hiện
tượng này, qua đó triết học hoàn thành chức năng thế giới quan, nhân sinh
quan của mình. Nói cách khác, phản tư, suy ngẫm về khoa học, về bản chất,
mục đích và con đường lịch sử của nó chính từ góc độ đặc thù của mình, triết
học góp phần thúc đẩy (hay cản trở) sự phát triển của khoa học như một bộ
phận cấu thành của tồn tại người, xác lập thái độ của con người đối với hiện
tượng "khoa học" và những hiện tượng có can hệ với khoa học. Francis Bacon
là nhà triết học sáng tạo chính ở thời điểm lịch sử khoa học xuất hiện và bắt
1




nghiệp hoá, hiện đại hoá.
Trong bối cảnh lịch sử đó, triết học cần phải có tiếng nói đóng góp
riêng của mình cho sự nghiệp phát triển chung của đất nước. Nói cụ thể, triết
học cần phải đưa ra quan điểm đặc thù riêng của mình về khoa học nhằm góp
phần thúc đẩy sự phát triển của nó như nhân tố quan trọng hàng đầu trong sự
nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa xã hội. Để thực hiện mục đích quan
trọng này của mình, triết học không thể không quay lại với lịch sử tư tưởng
triết học về khoa học, với tính cách một bộ môn triết học phản tư về khoa học
như một hiện tượng lịch sử văn hóa tham dự vào quá trình hình thành các bản
thể của tồn tại xã hội và tồn tại người.
Triết học về khoa học ra đời và phát triển cùng với tiến trình lịch sử của
đối tượng của nó là khoa học. Xét từ góc độ này, tư tưởng triết học về khoa
học của F.Bacon giữ một vị trí quan trọng trong lịch sử ra đời và phát triển
của triết học về khoa học. Do vậy, thiết nghĩ, việc quay lại với di sản lý luận
triết học của F.Bacon nói chung hay tư tưởng triết học về khoa học của
F.bacon trong tác phẩm "Công cụ mới" có ý nghĩa lý luận và thực tiễn quan
trọng, cấp bách. Tác phẩm “Công cụ mới” của F.Bacon được đánh dấu như
một cột mốc quan trọng trên con đường hình thành và phát triển của triết học
về khoa học. Vì vậy mà ông đã được C.Mác coi là ông tổ của chủ nghĩa duy
vật Anh và khoa học thực nghiệm hiện đại. Với tinh thần hăng say khám phá
và phục hưng khoa học, quan điểm triết học về khoa học của F.Bacon đã ảnh
hưởng rộng lớn và sâu sắc đến các trào lưu triết học về khoa học ở phương
Tây cùng với những tác phẩm có giá trị và ý nghĩa quan trọng.
Nghiên cứu triết học của F.Bacon nói chung và tư tưởng triết học về
khoa học của ông nói riêng có ý nghĩa quan trọng, vì nó cho phép làm sáng tỏ
bản chất, mục đích của khoa học, loại bỏ những trở ngại trên con đường phát
triển của khoa học, qua đó góp phần biến khoa học thành “lực lượng sản xuất

3

4


4. Cơ sở lý luận và phƣơng pháp nghiên cứu
Luận án được thực hiện dựa trên quan điểm của chủ nghĩa duy vật biện
chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, lý luận Mác – Lênin về triết học, đặc biệt
là quan điểm triết học của Mác về khoa học, cũng như các quan điểm của
Đảng cộng sản Việt Nam về khoa học và công nghệ.
Ðể giải quyết các nhiệm vụ đã nêu trên, luận án vận dụng tổng hợp
những nguyên tắc phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ
nghĩa duy vật lịch sử, trong đó chú ý sử dụng các phương pháp: phân tích, tổng
hợp, so sánh, quy nạp, diễn dịch, hệ thống hoá, logic - lịch sử.
5. Đóng góp mới của luận án
- Là công trình đầu tiên ở Việt nam nghiên cứu về tư tưởng triết học về
khoa học của F. Bacon trong tác phẩm "Công cụ mới"
- Nghiên cứu một cách có hệ thống tư tưởng triết học về khoa học của
F. Bacon trong tác phẩm “Công cụ mới”.
- Trên cơ sở phân tích giá trị, hạn chế, tác giả chỉ ra những tác động của tư
tưởng triết học về khoa học của F.Bacon trong tác phẩm "Công cụ mới" đối với
thời kỳ sau ông.
6. Ý nghĩa của luận án
Luận án có thể được sử dụng làm tài liệu tham khảo cho việc giảng dạy
và nghiên cứu triết học của F.Bacon và chuyên đề “Triết học về khoa học”
cho sinh viên và cao học.
7. Kết cấu của luận án
Ngoài phần mở đầu và kết luận, luận án gồm 4 chương 11 tiết

5





châu Âu đương thời với F.Bacon để luận giải thực chất của triết học cận hiện
đại nói chung và tư tưởng triết học về khoa học của F.Bacon nói riêng, từ đó
đưa ra nhận xét, đánh giá toàn diện đối với tư tưởng triết học về khoa học của
F.Bacon. Trong “Tư bản”, C.Mác cho rằng, nước Anh đi đầu trong việc phát
triển các mầm mống của quan hệ tư sản nhờ thủ tiêu chế độ nông nô: “Vào
cuối thế kỷ XIV, chế độ nông nô ở Anh đã thực sự không còn nữa. Bấy giờ,
tuyệt đại đa số dân cư và trong thế kỷ XV thì lại càng nhiều hơn nữa là những
nông dân tự do, có kinh tế độc lập, mặc dầu quyền sở hữu của họ có thể bị che
đậy dưới những chiêu bài phong kiến nào chăng”[42, tr 299].
C.Mác đã nhận thấy rằng, chính sự thay đổi về sở hữu đất đai đã đưa
F.Bacon đến chỗ giữ lập trường bảo vệ những cải cách có lợi cho quan hệ tư
sản đang ra đời. Ông nhận xét: “Bản thân F.Bacon đã vô tình mở ra cho
chúng ta thấy bí ẩn của cuộc đấu tranh vô ích của chính phủ chống lại những
sự khoanh chiếm đất”, tức là chống lại việc mở rộng quy mô canh tác vì lợi
ích của tầng lớp tư sản đang hình thành. C.Mác vạch rõ quan điểm của
F.Bacon về sự so sánh giữa bộ binh dũng cảm với giai cấp địa chủ khỏe mạnh
và được giải phóng khỏi thái độ nhẫn nhục kiểu nô lệ. Tất cả mọi quy chế của
chính phủ chống lại việc “khoanh chiếm đất” rốt cuộc đều trở nên vô ích, vì
chúng mâu thuẫn với “tự nhiên” (nhu cầu của nền kinh tế tư sản) và “tính hữu
ích” (lợi ích vị kỷ của tầng lớp tư sản ngày càng trở nên chiếm ưu thế ở Anh
lúc bấy giờ) [xem: 42, tr. 131].
Ph.Ăngghen chỉ rõ rằng, phương thức sản xuất thống trị ở nước Anh
vào thời kỳ này đã không còn là phương thức sản xuất phong kiến. Song, các
quyền chính trị của tầng lớp tư sản (hay như ông nói là của tầng lớp quý tộc
mới) do Hạ nghị viện đại diện là rất hạn chế. Sáng kiến của Hạ nghị viện
nhằm mở rộng chúng luôn bị Thượng nghị viện và Hoàng gia ngăn cản.
Trong khi đó thì “xét về địa vị của mình, tầng lớp tư sản đã là một giai cấp
7



từ thế kỷ XVII, nước Anh đạt được sự phát triển thịnh vượng về kinh tế và xã
hội, trở thành một trong những cường quốc tư bản lớn nhất ở Tây Âu. Giai
cấp tư sản Anh ngày càng khẳng định vai trò của mình trong đời sống xã hội
của đất nước, tập hợp lực lượng chống lại chế độ phong kiến đã lỗi thời…
Các nhà triết học Anh thế kỷ XVII là ngọn cờ lý luận của giai cấp tư sản Anh
trước và sau cách mạng” [75, tr. 263-264].
Trong cuốn “Câu chuyện triết học” của Will Durant gồm chín chương,
tác giả đã dành hẳn một chương để nói về sự nghiệp triết học của F.Bacon. Tác
giả cuốn sách đã phân tích những điều kiện chính trị, xã hội từ Aristotle đến
thời Phục hưng, làm sáng tỏ những điều kiện chủ quan qua sự nghiệp chính trị,
liệt kê những tiểu luận, cuối cùng tập trung vào sự nghiệp phục hưng mà logic
tất yếu dẫn F.Bacon tới việc viết tác phẩm “Đại phục hồi”. Muốn thực hiện
công cuộc “đại phục hồi” đó, theo tác giả, trước tiên người ta phải làm gia tăng
tri thức nhờ tạo ra bộ “công cụ mới”. Sau khi làm “gia tăng tri thức (xây dựng
và củng cố hệ thống các khoa học) và kiện toàn trật tự xã hội bằng cách quản lý
nó một cách khoa học, thì một xã hội lý tưởng sẽ xuất hiện”[102, tr. 220-222].
Trong cuốn Lịch sử triết học phương Tây trước Mác, tác giả Trần
văn Phòng đã phân tích rất rõ điều kiện và tiền đề cho sự ra đời triết học
của F.Bacon, trong đó tác giả đã chỉ rõ yêu cầu bức thiết của thực tiễn xã
hội cũng như yêu cầu về mặt lý luận, đặc biệt là các nhân tố như là tiền đề
có tác động quan trọng đến các quan điểm nhận thức luận của triết học
F.Bacon [xem: 54, tr. 68-73].
Về những điều kiện văn hóa cho sự ra đời tư tưởng triết học về khoa
học của F.Bacon trong tác phẩm “Công cụ mới”, Ph.Ăngghen vạch rõ một
trong những nhân tố văn hóa có ảnh hưởng mạnh mẽ đến lập trường thế giới
quan triết học của F.Bacon là ở chỗ những thăng trầm của cuộc đấu tranh
chống tôn giáo diễn ra ở bên trong tầng lớp trí thức Anh đã làm xuất hiện
9



thời cổ điển và từ đó trở đi người ta không bao giờ thấy lại thời kỳ ấy nữa. Ở
Italia, ở Pháp, ở Đức, một nền văn học mới, nền văn học hiện đại đã xuất
hiện; sau đó ít lâu, Anh và Tây Ban Nha, cũng có thời kỳ văn học cổ điển của
mình… Chuyên chính tinh thần của giáo hội bị đập tan; đa số các dân tộc
Giécmanh đã trực tiếp vứt bỏ nền chuyên chính đó và theo đạo Tin lành; còn
trong các dân tộc La Mã thì một luồng tư tưởng tự do phóng khoáng tiếp thu
được của người Ảrập và thấm nhuần tư tưởng triết học Hy Lạp vừa mới được
phát hiện, càng ngày càng ăn sâu, mọc rễ và chuẩn bị cho chủ nghĩa duy vật
thế kỷ XVIII” [46, tr. 459].
Tuy nhiên, vốn sinh ra ở thời kỳ đang xuất hiện những mầm mống đầu
tiên của xã hội tư sản, theo C.Mác, cần đề cập tới sự ảnh hưởng của tôn giáo
trên tư duy của F.Bacon. Theo ông, F.Bacon quan tâm bảo vệ khoa học khỏi
tôn giáo. Ông nói về tôn giáo bằng ngôn ngữ mang sắc thái thần học nhằm che
đậy thái độ phê phán đối với nó. Một mặt, ông sẵn sàng vạch ra tính vô căn cứ
lý luận của tôn giáo, song mặt khác, ông lại làm ra vẻ có đóng góp cho việc bảo
vệ tôn giáo. C.Mác có nhận xét rất tinh tế về thái độ này của F.Bacon: những
suy luận của F.Bacon chứa đầy những “sự không nhất quán thần học, song
những nhượng bộ của ông thường mang tính chất thuần túy hình thức, bao hàm
sự chế diễu bất kính đối với các nhà thần học” [44, tr. 143].
Nói tới điều kiện văn hóa quy định cơ sở thế giới quan cho sự phát
triển của tư tưởng triết học về khoa học của F.Bacon, các tác giả của cuốn
“Lịch sử triết học” (do Nguyễn Hữu Vui làm chủ biên) khẳng định rằng
“…cùng với sự phát triển các ngành khoa học thực nghiệm mà các nhà triết
học Anh thời kỳ này đều thiên về lập trường duy vật và duy cảm trong nhận
thức” [75, tr. 264-265].
Trong tập 2 của bộ sách “Lịch sử triết học phương Tây” gồm 3 tập của
Đỗ Minh Hợp, tác giả đã phác họa bối cảnh lịch sử văn hóa cho sự ra đời và
11



F.Bacon biểu thị rất rõ thông qua quan niệm về khoa học như công cụ biến
con người thành chủ nhân của thế giới. Từ đó là đặc trưng nổi bật của văn hóa
châu Âu cận hiện đại - thái độ phê phán của nó đối với các thời đại trước”
[26, tr. 22-23].
Đặc điểm quan trọng khác của văn hóa cận hiện đại được tác giả Đỗ
Minh Hợp, Nguyễn Thanh, Nguyễn Anh Tuấn trong cuốn Đại cương lịch sử
triết học phương Tây hiện đại đã phân tích khá sâu sắc khi cho rằng : chủ
nghĩa duy lý theo nghĩa rất đề cao lý tính (ratio), thực chất là sùng bái lý tính
khoa học - niềm tin vào những khả năng vô hạn của khoa học. “Chính niềm
tin vào tính hợp lý của thế giới mở ra con đường luận chứng cho khoa học về
mặt phương pháp luận” [22, tr. 331].
Như vậy, các công trình đề cập tới điều kiện kinh tế - xã hội và chính
trị cho sự ra đời tư tưởng triết học về khoa học của F.Bacon đã nêu bật giai
đoạn lịch sử tiền xã hội tư sản đòi hỏi giải phóng nguồn lực con người khỏi
chế độ nông nô, phát triển khoa học như nhân tố thúc đẩy xã hội phát triển.
Cách tiếp cận như vậy là hoàn toàn thỏa đáng, phù hợp với quan niệm duy vật
về lịch sử.
Về điều kiện văn hóa cho sự ra đời tư tưởng triết học về khoa học của
F.Bacon, tác giả của các công trình nêu trên đã vạch rõ định hướng chống
thần học, tính chất thế tục, chủ nghĩa duy lý, chủ nghĩa tích cực của văn hóa
cận hiện đại như các nền móng của tòa nhà văn hóa khoa học đang hình thành
và tư tưởng triết học về khoa học của F.Bacon thể hiện chính là sự phản tư về
chúng, qua đó luận chứng cho khoa học như cơ sở cho toàn bộ vận động tiến
tới của xã hội.
Tuy nhiên, tất cả các công trình nêu trên đều chỉ dừng lại ở những
nhận định khái quát, chưa khu biệt và phân tích cụ thể các nhân tố cơ bản
thúc đẩy F.Bacon đưa ra quan điểm triết học về khoa học của mình như
13

14


khoa học kỹ thuật, mối quan hệ giữa triết học và các khoa học khác, đã chỉ ra
mối quan hệ biện chứng giữa triết học và khoa học cũng như xác định vai trò của
cả khoa học và triết học ở phương Tây thế kỷ XVII [xem: 31, tr. 121 - 122].
Trong luận văn thạc sĩ “Học thuyết của F. Bacon về nhận thức” của
Nguyễn Thị Hồng Diệp, tiền đề về khoa học tự nhiên cũng được tác giả phân
tích khá sâu sắc. Theo tác giả của luận văn này, các tiền đề khoa học tự
nhiên cho sự ra đời tư tưởng nhận thức luận của F.Bacon là Leona de Vinci
như người sáng lập ra cơ học, là hệ thống của Copecnicus, là cơ học của là
Galilée, tức là những người đặt nền móng cho các lĩnh vực tri thức khoa học
mới [xem: 7, tr.22 - 25].
Nguyễn Ước trong cuốn Đại cương triết học phương Tây cũng đã có đề
cập tới các tiền đề về mặt lý luận cho sự ra đời của triết học của F.Bacon, trong
đó tác giả của cuốn sách đã có những phân tích và đánh giá khá rõ về các tiền
đề khoa học tự nhiên. Nó được bắt nguồn từ những tư tưởng của các bậc tiền
bối là Leona de Vinci, hay Copecnicus, Galilée và đặc biệt những tiền đề khoa
học này và yêu cầu của thực tiễn xã hội chính là những luận chứng vô cùng
quan trọng trên con đường đấu tranh chống triết học kinh viện và luận chứng
cho phương pháp nhận thức mới của F.Bacon [xem: 68, tr.36 -38].
b) Tài liệu về tiền đề triết học
Trong cuốn Lịch sử triết học phương Tây trước Mác, Tác giả Trần văn
Phòng đã phân tích rất rõ điều kiện và tiền đề cho sự ra đời triết học F.Bacon,
trong đó tác giả đã chỉ rõ yêu cầu bức thiết của thực tiễn xã hội cũng như yêu
cầu về mặt lý luận, đặc biệt là các nhân tố như là tiền đề có tác động quan trọng
đến các quan điểm nhận thức luận của triết học F.Bacon [xem: 54, tr.67-73].
Cuốn Lịch sử triết học của tác giả Phương Kỳ Sơn cũng đã giới thiệu
được đôi nét về bối cảnh lịch sử cho sự ra đời của triết học F.Bacon. Theo tác
giả, tiền đề cho sự ra đời của triết học F.Bacon cũng chính là tiền đề triết học, đó

nghiệp Đại học Cambridge, công tác nhiều năm tại Bộ Ngoại giao, sống
16


dưới thời kỳ tiền cách mạng tư sản nhưng vẫn nhiệt liệt ủng hộ những cải
cách tư sản nhằm phát triển đất nước, ủng hộ sự phát triển khoa học và triết
học [xem:75, tr.264-265].
Cuốn 106 nhà thông thái của P.S.Taranốp (do Đỗ Minh Hợp dịch) đã
đưa ra những khắc họa rất thú vị về cuộc đời, số phận, học thuyết (tư tưởng)
của nhà triết học F.Bacon. Tác giả xây dựng chân dung F.Bacon với những sự
kiện có tác động đáng kể đến sự nghiệp sáng tạo của F.Bacon. Xuất thân từ
một gia đình quý tộc giữ vị trí nổi bật trong đời sống chính trị nước Anh (cha
ông Nicolas Bacon là bá tước phụ trách ngành in ấn và bộ trưởng đầu tiên
dưới thời Nữ hoàng Elidabeta); học tại trường tiểu học ở Cambridge, từ năm
lên 16 tuổi F.Bacon sau đó vinh dự được nằm trong thành phần của Uỷ ban
ngoại giao nước Anh; ông sống nhiều năm ở Pháp, tại đây ông làm quen với
nhiều nhân vật vĩ đại trong đời sống văn hóa và khoa học Pháp; năm lên 23
tuổi được bầu vào nghị viện, bắt đầu nghiên cứu luật pháp, họat động thực
tiễn và tham gia vào đời sống chính trị; năm 52 tuổi, F.Bacon trở thành viện
trưởng viện công tố Anh; chủ ý dành những khát vọng khoa học của mình cho
“Đại phục hồi khoa học”; năm 1617 trở thành người đứng đầu ngành in ấn
quốc gia, sau đó là phó thủ tướng; năm 1621 bị nghị viện buộc tội âm mưu
đảo chính và tham nhũng, phải ra hầu tòa và bị kết án; trong những năm cuối
đời, ông ốm đau nhiều, thu nhập của ông rất thấp, thậm chí có lúc còn lo phải
đi “ăn xin”. Vào vùa xuân năm 1626, ông quyết định làm thí nghiệm ướp lạnh
gà để xem băng có thể giữ được thịt tươi bao lâu, bị cảm lạnh và mất sau vài
ngày [xem: 19, 631-631].
Về tác phẩm “Công cụ mới”, trong cuốn Lịch sử triết học phương Tây
của Lê tôn Nghiêm, Tác giả đã giới thiệu khái quát tác phẩm “Công cụ mới”.
Theo tác giả, “Công cụ mới” được F.Bacon dự định viết là phần thứ hai của

cho toàn thể nhân loại nói chung chứ không riêng cho ai”, rằng “Muốn chinh
18


phục tự nhiên thì con người phải nhận thức các quy luật của nó, vận dụng và
tuân theo chúng” [xem: 79, tr.265 - 268].
Trong tập 2 cuốn “Lịch sử triết học phương Tây” gồm 3 tập, tác giả
Đỗ Minh Hợp đã khái quát quan niệm của F.Bacon về mục đích cơ bản của
khoa học. Tác giả khẳng định “F.Bacon kêu gọi những người đương thời và
thế hệ mai sau quan tâm đến phát triển các khoa học và làm điều đó vì lợi
ích của cuộc sống và của thực tiễn, vì lợi ích và phẩm giá của con người.
F.Bacon lên tiếng chống lại những thành kiến phổ biến về khoa học nhằm
đem lại một địa vị mới cho nghiên cứu khoa học. Sự đổi mới triệt để các
định hướng trong văn hoá châu Âu đã bắt đầu chính từ F.Bacon. Từ việc tiêu
phí thời gian một cách đáng ngờ và vô bổ dưới con mắt của những người
đương thời, khoa học dần dần trở thành một lĩnh vực văn hoá quan trọng bậc
nhất, có địa vị cao quý” [xem: 26, tr.47].
Cuốn Những chủ đề cơ bản của Triết học phương Tây của Phạm Minh
Lăng (2001) đã trình bày một cách cô đọng về mục đích cơ bản của khoa học
đương thời, việc xác định mục đích khoa học nhằm định hướng cho khoa học
phục vụ những vấn đề của cuộc sống mang tính thực tiễn [xem: 31, tr. 29-31].
Như vậy, có thể khẳng định, các tác giả nghiên cứu vấn đề về mục đích
của khoa học trong di sản triết học của F.Bacon đều nhấn mạnh một cách xác
đáng rằng, F.Bacon là một trong những người đầu tiên đã nhận thấy, nhấn
mạnh và cố luận chứng mục đích của khoa học như một trong những nhân tố
quan trọng nhất đối với phát triển xã hội và con người. Tuy nhiên, các công
trình nghiên cứu này mới chỉ dừng lại ở những nhận định chung. Do vậy
trong luận án của mình, tác giả của luận án sẽ cố gắng phân tích sâu sắc và
toàn diện quan niệm của F.Bacon về mục đích của khoa học.
1.2.2. Quan niệm của F.Bacon về bản chất của nhận thức khoa học