Sáng kiến kinh nghiệm
Năm học 2014 - 2015
BM03- TMSKKN
HƯỚNG DẪN HỌC SINH TIẾP CẬN ĐOẠN TRÍCH KỊCH HỒN TRƯƠNG
BA, DA HÀNG THỊT THEO ĐẶC TRƯNG THỂ LOẠI
I. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
1.1. Vấn đề thể loại có vai trò quan trọng trong việc tiếp nhận tác phẩm văn chương.
Việc dạy, học tác phẩm văn học từ góc nhìn thể loại đã được nói đến từ lâu nhưng
trong thực tế nguyên tắc này dường như đang bị bỏ qua, đặc biệt là giảng dạy các
trích đoạn kịch trong chương trình THPT. Hệ quả của nó là đọc hiểu một văn bản kịch
dường như không có nhiều khác biệt với một văn bản truyện ngắn.
1.2. Văn bản kịch là loại văn bản có những nét đặc thù riêng. So với các thể
loại khác, trong chương trình Ngữ văn THPT, văn bản kịch chiếm tỷ lệ rất khiêm tốn
(ở chương trình Ngữ văn lớp 11 học sinh được học hai trích đoạn trong hai vở kịch
Rô-mê-ô và Giu-li-ét của ếch-xpia; Vũ Như Tô - Nguyễn Huy Tưởng, ở chương trình
Ngữ văn lớp12 học sinh được học một trích đoạn trong vở kịch Hồn Trương Ba, da
hàng thịt - Lưu Quang Vũ). Chúng ta giảng dạy kịch trên phương diện văn học, nhưng
kịch không đơn thuần giống như tự sự bởi nó là môn nghệ thuật tổng hợp, nó có mối
quan hệ với sân khấu như hình với bóng. Do vậy, dạy học kịch bản văn học quả là
một việc làm không dễ đối với cả giáo viên và học sinh. Việc tìm kiếm một hướng
tiếp cận tối ưu luôn là vấn đề đặt ra cho mỗi người dạy.
1.3. Trong thực tế, việc dạy, học văn bản kịch nói chung, các trích đoạn kịch
trong trương THPT hiện nay đang gặp nhiều khó khăn hơn khi giảng dạy các thể loại
văn học khác. Nhiều giáo viên và học sinh không thích các giờ dạy học kịch bản văn
học. Đây là tâm lý ảnh hưởng lớn tới bài giảng và sự tiếp nhận của học sinh. Dù thực
tế chúng ta phải thừa nhận rằng tác phẩm kịch được đưa vào giảng dạy trong chương
trình THPT đều là những tác phẩm hay, thiết thực.
Có nhiều nguyên nhân như sự thiếu hụt tri thức về lí thuyết thể loại, phương
pháp dạy đọc – hiểu văn bản kịch, vì thế dạy học văn bản kịch nói chung, đoạn trích
Như vậy, để giảng dạy văn bản văn học nói chung, văn bản kịch nói riêng đạt
hiệu quả cao thì trước hết người thầy cần cung cấp cho các em kiến thức lí luận về đặc
trưng thể loại.
.
t v n đế th ết về ch
2.1. Khái niệm
Thuật ngữ kịch được d ng theo hai cấp độ
Thứ nhất, ở cấp độ oại h nh, kịch là một trong ba phương thức cơ bản của văn
học kịch,tự sự, trữ tình . Kịch vừa thuộc sân khấ, vừa thuộc văn học. Nó vừa để diễn
là chủ yếu, vừa để đọc vì kịch bản chính là phương diện văn học của kịch. ong nói
đến kịch là phải nói đến sự biểu diễn trên sân khấu của các diễn viên bằng hành động,
c ch điệu bộ và bằng lời nói riêng kịch câm thì không diễn tả bằng lời).
Thứ hai, ở cấp độ thể oại, thuật ngữ kịch dram được d ng để ch một thể loại
văn học – sân khấu có vị trí tương đương với i ịch à hài ịch. Với ý nghĩa này, kịch
c n gọi là chính ịch hoặc kịch dram . ũng giống như hài kịch, kịch tái hiện đời
sống riêng của con người bình thương nhưng mục đích chính không phải là cười
nhạo, chế nhạo các thói hư tật ấu mà là mô tả cá nhân trong các mối quan hệ chứa
đựng kịch tính đối với ã hội. Và cũng giống với bi kịch, kịch chú trọng tái hiện
những mâu thuẫn gay gắt, song những ung đột của nó không căng th ng đến tột độ,
không mang tính chất vĩnh hằng và nguyên tắc có thể giải quyết được ổn thỏa.
. . Đặc trưng của của k ch bản văn học
Theo cuốn giáo trình “Lí luận văn học” tập II, nhà xuất bản Giáo dục (1996),
kịch bản văn học có những đặc trưng cơ bản sau:
2.2.1. X ng đ t k ch
Xung đột kịch (conflict) là thành phần cấu thành tình tiết kịch, là quá trình và
kết quả tác động tương hỗ giữa các lực lượng đối kháng, là hình thức thể hiện cao
nhất, sắc nhọn nhất và tập trung nhất của kịch tính, là đặc trưng thẩm mĩ cơ bản nhất
của văn học kịch. Kịch bắt đầu từ ung đột. Phađêép kh ng định: “Xung đột là cơ
sở của kịch”. Hiểu theo nghĩa hẹp, ung đột trong tác phẩm kịch là sự phát triển cao
nhất sự mâu thuẫn của hai hay nhiều lực lượng đối lập thông qua một sự kiện hay một
không bằng ngôn ngữ miêu tả. Nhân vật kịch chủ yếu là nhân vật loại hình. Qua lời
đối thoại, độc thoại, nhân vật kịch tự bộc lộ nội tâm bí mật của mình.
2.2.3. Hành đ ng k ch
Hành động kịch là sự tổ chức các tình tiết, sự kiện, biến cố trong cốt truyện
theo một trình tự logic, chặt chẽ, chủ yếu theo quy luật nhân quả. Hành động miêu tả
căng th ng, gấp gáp (Hết hành động này đến hành động khác, ngay cả khi thực hiện
những hành động suy tư, ngẫm nghĩ cũng diễn ra rất nhanh)
Hành động là đặc trưng của kịch. Hêghen cho rằng: “Nội dung chủ yếu của tự
sự là sự kiện, của trữ tình là tâm trạng và của kịch là hành động”. Trong kịch, nếu
ung đột được coi là điều kiện cần thiết làm nảy sinh tác phẩm, thì hành động lại là
yếu tố duy trì sự vận hành của tác phẩm. Hành động là sự thể hiện trực tiếp nội dung
của ung đột kịch. Vì vậy, hành động là yếu tố đặc trưng không thể thiếu đối với bất
kì một kịch bản văn học nào. Hành động kịch được thể hiện qua suy nghĩ, hành vi,
động tác, ngôn ngữ của nhân vật. Hành động kịch thường phát triển theo hướng thuận
chiều với ung đột kịch. Xung đột càng căng th ng thì hành động càng trở nên quyết
liệt. Như vậy, hành động kịch không phải là những hành động đơn lẻ, ngắt quãng mà
là một chuỗi hành động liên tục xoay quanh trục ung đột. Hành động kịch ở đây
chính là cốt truyện kịch được tổ chức một cách thống nhất, chặt chẽ trong khuôn khổ
của một ch nh thể nghệ thuật.
2.2.4. Ngôn ngữ k ch
Đối với một tác phẩm kịch tất cả mọi vấn đề oay quanh hình tượng đều nằm
trong ngôn ngữ nhân vật. Đó chính là hình thái tồn tại duy nhất của ngôn ngữ kịch.
Hướng dẫn học sinh tiếp cận đoạn trích “Hồn Trương Ba, da hàng thịt theo đặc trưng thể loại”
3
Sáng kiến kinh nghiệm
Năm học 2014 - 2015
thu thập, lựa chọn tài liệu cho từng tiết học, phương pháp, phương tiện dạy học và
những hình thức dạy học thích hợp. Trong giờ học giáo viên là người giữ vai trò
hướng dẫn, tổ chức giúp học sinh tự tim kiếm, khám phá những tri thức theo kiểu
tranh luận, hội thảo theo nhóm. Người thầy thay vì diễn giảng, phô diễn, giờ đây như
là một trọng tài, cố vấn, điều khiến tiến trình giờ dạy. Vận dụng phương pháp đàm
thoại, phát vấn, diễn giảng giúp HS tiếp cận những thông điệp quan trọng của văn
bản, giáo viên trực tiếp đưa ra những vấn đề, tình huống kích thích tính hứng thú suy
nghĩ ở học sinh, khêu gợi trí tượng tượng và đ i hỏi “cái tôi” ở học sinh và đồng thời
cũng là người phân x các ý kiến đối lập của các em. Như vậy học sinh là nhân vật
trung tâm - chủ thể cảm thụ tác phẩm văn chương.
Giáo viên cần ư ý hi ê cầ học inh đọc k ch bản văn học
Hướng dẫn học sinh tiếp cận đoạn trích “Hồn Trương Ba, da hàng thịt theo đặc trưng thể loại”
4
Sáng kiến kinh nghiệm
Năm học 2014 - 2015
- Phải đọc kĩ lời giới thiệu, tiểu dẫn để nắm được một số tri thức cần thiết
giúp các em có những hiểu biết chung về tác giả, tác phẩm, thời đại tác
phẩm
ra đời, vị trí đoạn trích trong tác phẩm.
- Trong kịch bản, lời thoại của các nhân vật cần được đặc biệt chú ý vì lời
thoại của nhân vật vừa bộc lộ tính cách, phẩm chất, những ý nghĩ thầm kín
bên trong của nhân vật vừa là yếu tố thúc đẩy mâu thuẫn, ung đột (giáo
viên
phân vai để học sinh đọc văn bản).
- Đằng sau những mâu thuẫn, ung đột bao giờ cũng là những vấn đề lớn về
xã hội, về số phận con người. Cần chú ý tìm hiểu tư tưởng, thái độ của tác
đây rồi, tôi người trần mắt thịt không biết, xin thứ lỗi”. Đế Thích cười bảo: “Ta
Hướng dẫn học sinh tiếp cận đoạn trích “Hồn Trương Ba, da hàng thịt theo đặc trưng thể loại”
5
Sáng kiến kinh nghiệm
Năm học 2014 - 2015
nghe như nhà ngươi tự phụ là cao cờ nên xuống xem cho biết”. Trương Ba liền giữ
Đế Thích lại mua rượu, giết gà, khoản đãi rất chu tất. Đế Thích tuy mới gặp cũng rất
yêu mến Trương Ba. Thấy anh khẩn khoản muốn học nước cờ của mình, Đế Thích
bảo anh: “Ta thấy nhà ngươi có bụng chân thành, vậy ta cho một bó hương này, mỗi
lần cần đến ta thì thắp lên một cây, ta sẽ xuống”. Nói đoạn, cưỡi mây bay lên trời. Từ
đó, Trương Ba th nh thoảng lại dọn cờ mời thầy Đế Thích xuống chơi. Hai bên rất
tương đắc. Nhưng một hôm, Trương Ba bị cái chết mang đi một cách đột ngột. Sau
khi chôn cất chồng, người vợ dọn dẹp nhà c a, thấy có nén hương giắt ở mái nhà, chị
ta vô tình lấy xuống đốt lên cắm trước bàn thờ chồng.
Ở thiên đình, thần Đế Thích nhận được tin bằng m i hương liền xuống ngay.
Thấy vắng mặt Trương Ba, Đế Thích ngạc nhiên: “Trương Ba đâu?”. Vợ Trương Ba
sụt sịt: “Nhà tôi chết đã gần một tháng nay rồi!". “ hết rồi! Sao lúc mới tắt thở
không gọi ta xuống ngay, để đến bây giờ còn làm thế nào được nữa?”. uy nghĩ một
chút, Đế Thích lại hỏi thêm: “Trong óm hiện nay có ai mới chết không?”. Vợ
Trương Ba đáp: “ ó một người hàng thịt mới chết tối hôm qua”. Thần Đế Thích bảo
chị ta dẫn mình đến nhà người hàng thịt mà bảo: “Ta sẽ kiếm cách làm cho chồng
nhà ngươi sống lại”. Nói ong, thần hóa phép rồi trở về trời. Trong nhà người hàng
thịt lúc đó, mọi người đang úm quanh linh sàng khóc lóc kể lể thì tự nhiên thấy
người chết ngồi nhỏm dậy. Hắn ta vứt tất cả mọi đồ khâm liệm rồi ch ng nói ch ng
rằng đi th ng một mạch về nhà Trương Ba. Vợ Trương Ba thấy người hàng thịt, biết
là thần Đế Thích đã làm cho chồng mình sống lại, mừng rỡ đón vào. Giữa lúc đó,
luận… nhưng kịch là lĩnh vực thành công nhất.
- Ông trở thành một hiện tượng đặc biệt của kịch trường những năm tám mươi
của thế k XX với những vở kịch đặc sắc như: Lời thề thứ 9, Lời nói dối cuối cùng,
Nàng Xi-ta, Tôi và chúng ta, Hồn Trương Ba, da hàng thịt…Ông là một trong những
nhà soạn kịch tài năng nhất của văn học Việt Nam hiện đại.
- Năm 2000, ông được tặng giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật
2.3.2- Tìm hiểu về tác phẩm
- GV dựa vào tiểu dẫn ở văn bản và một số tài liệu H đã đọc ở nhà, cho HS tìm hiểu
chung tác phẩm qua một số câu hỏi về hoàn cảnh ra đời và tóm tắt tác phẩm?
* Hoàn cảnh ra đời
Hồn Trương Ba ,da hàng thịt được Lưu Quang Vũ viết năm 1981 nhưng đến
năm 1984 mới công diễn và gây được ấn tượng mạnh đối với công chúng trong và
ngoài nước. Từ một cốt truyện dân gian, Lưu Quang Vũ đã ây dựng thành một vở
kịch nói hiện đại, đặt ra nhiều vấn đề mới mẻ, có ý nghĩa tư tưởng, triết lí và nhân văn
sâu sắc.
Thể loại: kịch nói phán ánh cuộc sống bằng việc khám phá, phát hiện những
mâu thuẫn, ung đột trong đời sống, diễn đạt bằng hành động và ngôn ngữ đối thoại.
Quá trính vận động gốm 4 giai đoạn: Thắt nút -> phát triển -> Cao trào -> mở nút.
* Tóm tắt tác phẩm: (SGK)
* Kết c u tác phẩm: Vở k ch gồm 7 cảnh và đoạn kết
Cảnh I: Cảnh trên thiên đình Nam táo, bắc Đẩu đang chấm người phải chết trong
ngày. Vì vội đi dự tiệc ở dinh Thái thượng nên Nam Tào gạch bừa tên trương Ba.
Cảnh II: Ở hạ giới tại nhà Trương Ba, Trưởng hoạt và Trương Ba đang chơi cờ. Đế
Thích trên thiên đình xuống giúp Trưởng Hoạt gỡ thế cờ. Đế Thích cho Trương Ba
mấy nén hương bảo khi cần giúp đỡ thì đốt hương lên. au đó Trương Ba chết đột
ngột.
Cảnh III: Trở lại cảnh thiên đình, vợ Tương Ba vô tình đốt 3 nén hương cho chồng
hương của Đế Thích cho bà được lên thiên đình đ i sự sống cho chồng. Đế Thích
cho hồn Trương Ba nhập vào xác anh hàng thịt vừa chết để Trương Ba sống lại.
Cảnh IV: Ở nhà người hàng thịt, anh hàng thịt đội nắp quan tài lên đ i về nhà Trương
xa lạ với bạn bè, người thân và ông cũng chán ghét chính mình.Từ đó dẫn đến cuộc đối
thoại mang tâm trạng đau đớn, trăn trở của nhân vật: đối thoại với chính mình độc
thoại đan xen với các cuộc đối thoại khác đối thoại giữa hồn Trương Ba với xác hàng
thịt, với người vợ hiền, với con dâu, với cháu gái và với Đế Thích).
- Độc thoại: thể hiện sự “chán cái chỗ ở không phải của tôi”, muốn thoát ra khỏi thể xác
kềnh càng.
- Cuộc đối thoại giữa Hồn và Xác với sự hả hê châm chích của Xác và sự khổ đau bế
tắc của hồn.
- Cuộc đối thoại với những người thân (vợ, cháu gái, con dâu) làm cho Hồn Trương Ba
càng đau khổ, tuyệt vọng và đi đến quyết định giải thoát.
- Đối thoại với Đế Thích và kiên quyết giải thoát.
2.3.3.1. Tìm hiểu n i dung
Giáo viên phân vai cho các em đọc theo lời thoại các nhân vật để làm rõ nội
dung, ý nghĩa các lời thoại nhất là của nhân vật chính Trương Ba từ đó thấy được ý
nghĩa tư tưởng, giá trị nghệ thuật của văn bản. Với đoạn trích này giáo viên hướng dẫn
các em trả lời những câu hỏi sau:
Hoàn cảnh trớ trêu của nhân vật Hồn Trương Ba?
Tình huống kịch ở đây như thế nào?
Đoạn trích tập trung thể hiện lời thoại cuả các nhân vật nào? Nhận xét và nêu ý nghĩa
các lời thoại đó?
ch , hành động của các nhân vật?
Ý nghĩa tư tưởng của văn bản và đặc sắc nghệ thuật của đoạn trích?
Hướng dẫn học sinh tiếp cận đoạn trích “Hồn Trương Ba, da hàng thịt theo đặc trưng thể loại”
9
Sáng kiến kinh nghiệm
Năm học 2014 - 2015
Hành động biểu hiện: on người đang ở trạng thái u uất, bế tắc, không lối thoát (ôm
đầu); đau khổ, dằn vặt, quẫn bách đến cùng cực, không thể chịu đựng dày v hơn
được nữa (vụt đứng dậy)
+ Lời độc thoại trước khi Xác xuất hiện:
- Phủ định: không, không muốn sống.
- Tâm trạng: Chán cái chỗ ở không phải của tôi lắm rồi; sợ, muốn rời xa cái thân thể
kềnh càng thô lỗ “tức khắc”; khao khát “tách ra cái ác này, d ch một lát”.
+ Lời độc thoại sau màn đối thoại với Xác:
- Ý thức, công nhận sự thắng thế của Xác.
- Tự vấn: “Lẽ nào ta lại chịu thua mày, khuất phục mày và tự đánh mất mình?”
- Phản lại lí luận của Xác: “ ó thật không còn cách nào khác? Không cần đến cái đời
sống do mày mang lại! Không cần” => Thái độ kiên quyết, dũng cảm.
Hướng dẫn học sinh tiếp cận đoạn trích “Hồn Trương Ba, da hàng thịt theo đặc trưng thể loại”
10
Sáng kiến kinh nghiệm
Năm học 2014 - 2015
Nhận xét:
Trong lời thoại, các câu cảm thán ngắn, lời văn dồn dập, hối thúc thể hiện
trạng thái căng th ng, bức bách. Nếu độc thoại ở màn đầu tiên, Trương Ba hiện lên
trong trạng thái dằn vặt đau khổ thì ở màn độc thoại ở đoạn cuối, nỗi đau càng a ót
nhưng nhân vật không c n trăn trở về tình trạng Hồn – Xác bất nhất mà đã có một thái
độ chủ động dứt khoát.
Nhóm 2:
Đối thoại Hồn - Xác, Đây là màn đối thoại giàu tính triết lí, thể hiện cuộc đấu
tranh dai d ng giữa hai mặt tồn tại trong một con người, Hồn Trương Ba càng lúc
càng rơi vào thế tuyệt vọng, bất lực. Yêu cầu các em trả lời được các ý chính sau:
- Xác: m a mai “Khi ông phải tồn tại nhờ tôi, chiều theo những đ i hỏi của tôi, mà còn
nhận là nguyên vẹn, trong sạch, th ng thắn!.
Hướng dẫn học sinh tiếp cận đoạn trích “Hồn Trương Ba, da hàng thịt theo đặc trưng thể loại”
11
Sáng kiến kinh nghiệm
Năm học 2014 - 2015
Hồn: “bịt tai lại” là cách bộc lộ sự nỗ lực chối bỏ tuyệt vọng.
- Xác: tiếp tục dùng lời lẽ hiểm hóc sắc lẹm như dao mổ, phanh trần nỗi đau đang tấy
mủ trong Hồn: sức mạnh của Xác đã giúp Hồn thêm để làm việc vũ phu “tát thằng
con ông tóe máu mồm máu mũi”.
Hồn: chối bỏ “sức mạnh làm ta trở thành tàn bạo”.
- Xác: biện minh cho mình bằng những lí lẽ: “là hoàn cảnh” buộc Hồn phải qui phục,
“cũng đáng được quí trọng”, không có tội.
Hồn: phản ứng yếu ớt: “Nhưng...Nhưng”
- Xác: “tôi rất biết cách chiều chuộng linh hồn”.
Hồn hỏi: “ hiều chuộng”?
- Xác: đưa ra giao kèo thỏa hiệp để chung sống: Xác sẽ “ve vuốt” Hồn bằng cách
thông cảm với “những tr chơi tâm hồn”, nhận hết mọi điều xấu miễn là Hồn vẫn
“làm đủ mọi việc để thỏa mãn thèm khát” của Xác.
Hồn: nhận thức “lí lẽ ti tiện” của Xác.
- Xác: kh ng định sự thắng thế của mình.
Hồn than bất lực.
- Xác: an ủi, kết thúc cuộc đối thoại.
- Trong cuộc đối thoại với xác anh hàng thịt, hồn Trương Ba ở vào thế yếu, đuối lí
bởi xác nói những điều mà dù muốn hay không muốn Hồn vẫn phải thừa nhận. Như
vậy trước những "lí lẽ ti tiện" của xác thịt, Trương Ba đã nổi giận, đã khinh b , đã
chút k niệm của ông vì thế mà khi Trương Ba trú ngụ trong xác hàng thịt và có nhiều
thay đổi cái Gái đã phản ứng dữ dội: Lời lẽ tàn nhẫn, phũ phàng để chối bỏ, ua đuổi
Hồn Trương Ba. Đây là phản ứng quyết liệt của một đứa trẻ kiên quyết không chấp
nhận cái xấu, cái ác.
- Trương Ba: run rẩy bởi những lời nói của cháu nhỏ thêm một lần nữa xoáy sâu vào
nỗi đau thăm th m của ông, để ông cảm nhận thấm thía bi kịch bị chính những người
thân yêu chối bỏ.
* Với con dâu:
- Con dâu: Thấu hiểu và cảm thông: “thầy khổ hơn ưa nhiều lắm”, “thương hơn”;
nhận thức một sự thật đau đớn: “làm sao để giữ thầy ở lại, hiền hậu, vui vẻ, tốt lành
như thầy của chúng con ưa kia”.
- Trương Ba: Trước những lời lẽ chân thực của con dâu ông đã “lạnh ngắt như tảng
đá”, hoàn toàn tuyệt vọng.
Nhận xét:
Qua ba lượt đối thoại với người thân đẩy bi kịch của Hồn Trương Ba lên tới
chót đ nh. Những người thân thiết nhất cũng không chấp nhận nổi tình trạng hồn xác
bất nhất của chồng, cha, ông mình. Trương Ba cảm nhận mình đã mất tất cả, rơi vào
trạng thái đơn độc, chống chếnh.
Đối thoại với những người thân mới cho nhân vật nhận cảm thấm thía tình
trạng của bản thân, để đi đến hành động giải thoát quyết liệt. Tác giả không đưa ra đối
thoại với người con trai lúc này đã bị đồng tiền cám dỗ, sinh ra thói con buôn vụ lợi)
vào mà để Hồn Trương Ba đối thoại với vợ, cháu gái, con dâu – những người yêu
thương, gắn bó với Trương Ba nhất để dẫn dắt Trương Ba đến nhận thức sâu sắc về
tình trạng tuyệt vọng không lối thoát của bản thân mình.
Nhóm 4:
* Tìm hiểu về màn đối thoại giữa hồn Trương Ba với Đế Thích và đoạn kết vở kịch:
+ Đế Thích:
- Đưa ra đề xuất để Trương Ba được sống: nhập xác Cu Tị để được tồn tại.
- Kh ng định một hiện thực không phân biệt trần gian hay thượng giới: không ai được
toàn vẹn cả.
sẽ sống hòa thuận với nhau.
- Chi tiết: Cu Tị chết tác giả đã đẩy bi kịch đến chỗ “mở nút”. Trương Ba tưởng tượng
ra giả cảnh khi nhập ác đứa bé và nhận thấy bao nhiêu phiền toái khác do sự vênh
lệch hồn xác sẽ xảy ra, nỗi đau của người thân cu Tị, Hồn Trương Ba đã có nhận thức
t nh táo để quyết định sáng suốt: xin cho cu Tị sống lại, để mình chết h n.
Nhận xét:
- Lời của Trương Ba dày đặc, hoàn toàn không còn cái ngập ngừng, yếu thế như trong
đối thoại với Xác, mà tự tin, chủ động bày tỏ.
- Quá trình đưa ra quyết định dứt khoát “chết h n”, Trương Ba đã thực hiện cuộc phục
sinh tâm hồn mình. Người ta lại thấy một Trương Ba nhân hậu, vị tha, giàu tình
thương.
- Nhận thức được ý nghĩa đích thực của cuộc sống: Cuộc sống đáng quí biết bao (Ông
tưởng tôi không ham sống hay sao? , nhưng sống mà không được là mình (sống giả
tạo) thì ch ng có lợi cho ai ngoài “bọn khốn kiếp” đục nước béo cò. Từ đó tác giả g i
gắm những quan niệm của tác giả về hạnh phúc, sự sống, cái chết.
* Tìm hiểu về đoạn kết vở k ch
+ Khung cảnh:
- Vườn cây: rung rinh ánh sáng. Đây là không gian quen thuộc gắn với con người
Trương Ba, tinh thần Trương Ba và là nơi lưu dấu những hồi ức tươi đẹp về Trương
Ba trong l ng người thân vẫn được vun xới, để lại chan hòa, ấm áp.
- Cu Tí hồi sinh và mẹ con đoàn tụ là hạnh phúc trong trẻo, cảm động.
+ Sự xuất hiện của Trương Ba:
- Qua lời văn: chập chờn xuất hiện , đây ch là cái bóng.
- Qua lời Trương Ba: “Tôi vẫn ở liền ngay bên bà đây, ngay trên bậc c a nhà ta, trong
ánh l a bà nấu cơm, cầu ao bà vo gạo, trong cái cơi bà đựng trầu, con dao bà giẫy
cỏ… Không phải mượn thân ai cả, tôi vẫn ở đây, trong vườn cây nhà ta, trong những
điều tốt lành của cuộc đời, trong mỗi trái cây cái Gái nâng niu”
- Qua đối thoại của cái Gái và cu Tị: cây na này ông nội tớ trồng đấy; qua hành động
vùi hạt na xuống đất: “ ho nó mọc thành những cây mới. Ông nội tớ bảo vậy. Những
cây sẽ nối nhau mà lớn khôn. Mãi mãi” là hình ảnh biểu tượng: đứa trẻ ngây thơ,
+ Hành động kịch:
Phù hợp với hoàn cảnh, theo đúng logic phát triển của tình huống kịch.
Sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa hành động bên ngoài và hành động bên trong (những
độc thoại nội tâm thể hiện trạng thái tinh thần căng th ng, đầy day dứt)
- Ngôn ngữ: giàu tính triết lí, giọng điệu tranh biện sinh động, gắn với trạng huống cụ
thể (Sự khác biệt của ngôn ngữ Trương Ba trong đối thoại với Xác, vợ, cái Gái, Đế
Thích…
- Giọng điệu nhân vật biến hóa đa dạng, có sự kết hợp giữa giọng hướng ngoại và
hướng nội - độc thoại nội tâm.
.3.3.3. Hướng dẫn học sinh tổng kết
GV hướng dẫn HS tổng kết nội dung và nghệ thuật, lưu ý phần ghi nhớ trong sách
giáo khoa.
- Với ngòi bút tài hoa, tác giả g i đến cho người đọc ý nghĩa nhân sinh sâu sắc: Một
trong những điều quý giá nhất của con người là được sống là mình, sống trọn vẹn với
những giá trị mình có và theo đuổi. Sự sống ch thật sự có ý nghĩa khi con người được
sống trong sự hài hòa tự nhiên giữa thể xác và tâm hồn.
2.3.3.4. Hướng dẫn HS củng c kiến thức và chuẩn b ở nhà
* Củng c kiến thức
- Ghi nhớ nội dung bài học, nêu được chủ đề, những đặc sắc nghệ thuật của văn bản.
- Phân tích bi kịch nhân vật Hồn Trương Ba.
Hướng dẫn học sinh tiếp cận đoạn trích “Hồn Trương Ba, da hàng thịt theo đặc trưng thể loại”
15
Sáng kiến kinh nghiệm
Năm học 2014 - 2015
- Suy nghĩ của anh chị về những vấn đề nhân sinh mà Lưu Quang Vũ đặt ra trong
tác phẩm “Hồn Trương Ba da hàng thịt”.
động, tự sáng tạo trong chiếm lĩnh tác phẩm và tham gia vào bài giảng.
Phương tiện dạy học: ách giáo khoa, sách giáo viên, giáo án. Đĩa CD vở kịch Hồn
Trương Ba, da hàng thịt
2. Hình thức tổ chức dạy học
- Đọc sáng tạo
- Phát vấn
- Thuyết trình
- Thảo luận…
Hướng dẫn học sinh tiếp cận đoạn trích “Hồn Trương Ba, da hàng thịt theo đặc trưng thể loại”
16
Sáng kiến kinh nghiệm
Năm học 2014 - 2015
3. Phương tiện dạy học
Sách giáo khoa Ngữ văn 12
Sách giáo viên Ngữ văn 12
Giáo án
Tài liệu Hướng dẫn thực hiện chuẩn kiến, thức kĩ năng môn Ngữ văn ớp 12.
S dụng phần mềm Power Point trình chiếu một đoạn kịch về đối thoại của Trương
Ba và người thân trong vở kịch Hồn Trương Ba, da hàng thịt.
D. TIẾN TRÌNH TỔ CHỨC DẠY HỌC
1. Ổn định lớp
2. Kiểm tra bài cũ: - Phân tích cuộc đấu giữa ông già và con cá kiếm.
3. Bài mới:
Hoạt đ ng của GV và HS
Hoạt đ ng 1: Tổ chức tìm hiểu
chung
+ Từ một cốt truyện dân gian, tác giả đã ây dựng
thành một vở kịch nói hiện đại, đặt ra nhiều vấn đề
mới mẻ có ý nghĩa tư tưởng, triết lí và nhân văn sâu
sắc.
+ Truyện dân gian gây kịch tính sau khi Hồn
Trương Ba nhập vào xác anh hàng thịt dẫn tới "vụ
tranh chấp" chồng của hai bà vợ phải đưa ra , bà
Trương Ba thắng kiện được đưa chồng về. Lưu
Quang Vũ khai thác tình huống kịch bắt đầu ở chỗ
kết thúc của tích truyện dân gian. Khi hồn Trương
Ba được sống "hợp pháp" trong xác anh hàng thịt,
Hướng dẫn học sinh tiếp cận đoạn trích “Hồn Trương Ba, da hàng thịt theo đặc trưng thể loại”
17
Sáng kiến kinh nghiệm
3. Hs ác định vị trí đoạn trích?
Nêu sơ lược cảnh trước đoạn trích
- từ nghịch cảnh đó đã được đẩy
tới cao trào bằng các lớp đối thoại
giữa những nhân vật nào?
Năm học 2014 - 2015
mọi sự càng trở nên rắc rối, éo le để rồi cuối cùng
đau khổ, tuyệt vọng khiến Hồn Trương Ba không
chịu nổi phải cầu in Đế Thích cho mình được chết
h n.
trêu, một nghịch lí mang ý vị nhân sinh sâu sắc.
hàng thịt”?
Tìm hiểu về độc thoại của Hồn
- Đ c thoại của Trương Ba
Trương Ba?
GV cho HS trả lời sau đó nhận
xét, và chốt ý:
Hành động, trạng thái tâm lí của
+ Hồn bức bối bởi không thể nào thoát ra khỏi cái
Trương Ba qua những lời độc thoại? thân xác mà hồn ghê tởm.
Trước khi diễn ra cuộc đối thoại
giữa hồn và xác, nhà viết kịch đã
để cho Hồn Trương Ba "ngồi ôm
đầu một hồi lâu rồi vụt đứng dậy"
với một lời độc thoại đầy khẩn
thiết:
+ Hồn đau khổ bởi mình không còn là mình nữa.
"- Không. Không! Tôi không
Hồn Trương Ba càng lúc càng rơi vào trạng thái
Hướng dẫn học sinh tiếp cận đoạn trích “Hồn Trương Ba, da hàng thịt theo đặc trưng thể loại”
18
Năm học 2014 - 2015
Sáng kiến kinh nghiệm
muốn sống như thế này mãi! … dù
chỉ một lát".
+ au khi đối thoại với xác hàng
nhận. cái đêm khi ông đứng cạnh
vợ anh hàng thịt với "tay chân run
rẩy", "hơi thở nóng rực", "cổ
nghẹn lại" và "suýt nữa thì…". Đó
là cảm giác "xao xuyến" trước
những món ăn mà trước đây Hồn
cho là "phàm". Đó là cái lần ông
tát thằng con ông "tóe máu mồm
máu mũi",… .
+ Xác anh hàng thịt gợi lại tất cả
những sự thật ấy khiến Hồn càng
* Hồn Trương Ba
- Bị xác thịt thô phàm điều khiển, lấn át, dần dần bị
tha hóa
- Ý thức sâu sắc về sự tha hóa; dằn vặt đau khổ, tìm
cách thoát khỏi xác thịt để tồn tại độc lập.
+ Hồn Trương Ba bộc lộ sự đau khổ, tuyệt vọng lên
đến đ nh điểm, lời độc thoại có tính chất quyết định
dẫn tới hành động châm hương gọi Đế Thích một
cách dứt khoát.
Ngôn ngữ độc thoại là những câu cảm thán
ngắn, dồn dập cùng với ước nguyện khắc
khoải.
b. Đ i thoại giữa hồn Trương Ba và xác hàng th t
- Khinh b , mắng mỏ lí lẽ ti tiện của xác hàng thịt
nhưng rồi ngậm ngùi thấm thía nghịch cảnh của
mình và phải nhập vào xác hàng thịt một cách tuyệt
Nội dung đối thoại giữa Hồn
Trương Ba và gia đ nh (vợ, cháu
gái và con dâu)?em thấy nguyên
nhân nào đã hiến cho người thân
của Trương Ba và cả chính
Trương Ba phải rơi vào ất ổn,
đau hổ? Trương Ba có thái độ và N i d ng đ i thoại
quyết định như thế nào trước - Vợ: đau khổ, giàu lòng vị tha nhưng quyết định sẽ
những rắc rối đó? So với màn đối bỏ đi
thoại với xác hàng thịt thì lần này - Con dâu: thông cảm cho hoàn cảnh trớ trêu của bố
tâm trạng của Trương a có g chồng nhưng không giúp được gì.
khác?
- Cháu Gái: phản ứng dữ dội quyết liệt, không chấp
Qua lời nói, hành động của Hồn nhận sự tồn tại của Trương Ba.
Trương Ba và ời nói của người - Hồn Trương Ba nhận thấy không ch bản thân đau
thân, trình bày suy nghĩ về sự phát khổ mà mình c n gây đau khổ cho những người
triển của xung đột kịch?
mình thương yêu nhất và nỗi đau khổ tuyệt vọng
GV cho Hs trả lời và nhận xét, này đã lên đến d nh điểm.
diễn giảng thêm sau đó chốt ý
Tất cả những người thân của Hồn Trương Ba
+ Nỗi đau khổ, tuyệt vọng của
đều nhận ra cái nghịch cảnh trớ trêu khi ông
Hồn Trương Ba khi phải trú ngụ
phải trú ngụ trong xác hàng thịt và bị nhiễm
trong xác hàng thịt và bị nhiễm
nhiều thói xấu, ông không c n là Trương Ba
nhiều thói xấu.
của ngày ưa nữa.
- Người vợ mà ông rất mực yêu
trong tình cảnh trớ trêu: … " con
cũng không nhận ra thầy nữa…
Nhóm 4: Tìm hiểu về màn đối
thoại giữa Hồn Trương Ba với Đế
Thích và đoạn kết vở kịch: Hãy chỉ
ra sự khác nhau trong quan niệm
của Trương Ba và Đế Thích về ý
nghĩa sự sống? Theo anh (chị),
Trương Ba trách Đế Thích, người
đem ại cho mình sự sống (Ông
chỉ nghĩ đơn giản là cho tôi sống,
nhưng sống như thế nào thì ông
chẳng cần biết!) có đúng hông?
V sao? Màn đối thoại giữa
Trương Ba và Đế Thích toát lên ý
nghĩ gì?
Khi Trương Ba iên quyết đòi trả
xác cho hàng thịt, Đế Thích định
cho hồn Trương Ba nhập vào cu
Tị, Trương Ba đã từ chối. Vì sao?
Nhận xét của em về nghệ xây dựng
tình huống kịch, các lời thoại nhân
vật,... của nhà văn?
- HS nghiên cứu kĩ các lời thoại và
phát biểu ý kiến cá nhân đồng thời
tranh luận nếu thấy cần thiết. Giáo
viên nhận xét, diễn giảng thêm và
chốt ý:
Năm học 2014 - 2015
=> Quan niệm về sự sống của Đế Thích và Tr. Ba:
Hướng dẫn học sinh tiếp cận đoạn trích “Hồn Trương Ba, da hàng thịt theo đặc trưng thể loại”
21
Sáng kiến kinh nghiệm
+ Cuộc trò chuyện giữa Hồn
Trương Ba với Đế Thích trở thành
nơi tác giả g i gắm những quan
niệm về hạnh phúc, về lẽ sống và
cái chết.
Thứ nhất, con người là một thể
thống nhất, hồn và xác phải hài
hòa. Không thể có một tâm hồn
thanh cao trong một thân xác
phàm tục, tội lỗi. Khi con người bị
chi phối bởi những nhu cầu bản
năng của thân ác thì đừng ch đổ
tội cho thân xác, không thể tự an
ủi, vỗ về mình bằng vẻ đẹp siêu
hình của tâm hồn.
Thứ hai, sống thực sự cho ra
con người quả không hề dễ dàng,
đơn giản. Khi sống nhờ, sống g i,
sống chắp vá, khi không được là
mình thì cuộc sống ấy thật vô
nghĩa.
Ở đoạn kết khung cảnh và sự
sống đích thực.
Em hãy nêu đặc sắc nghệ thuật
2. Tìm hiểu nghệ thuật
văn bản kịch?
- Từ cốt truyện dân gian, tác giả đã có sự sáng tạo đặc
sắc.
- Nghệ thuật dựng cảnh: kết hợp yếu tố kì ảo và nội
dung hiện thực.
- Hành động kịch: Phù hợp với hoàn cảnh, theo
đúng logic phát triển của tình huống kịch.
- Ngôn ngữ: giàu tính triết lí, giọng điệu tranh biện
sinh động, gắn với tình huống cụ thể (Sự khác biệt
của ngôn ngữ Trương Ba trong đối thoại với Xác,
Hướng dẫn học sinh tiếp cận đoạn trích “Hồn Trương Ba, da hàng thịt theo đặc trưng thể loại”
22
Năm học 2014 - 2015
Sáng kiến kinh nghiệm
vợ, cái Gái, Đế Thích…
- Giọng điệu nhân vật biến hóa đa dạng, có sự kết
hợp giữa giọng hướng ngoại và hướng nội - độc
thoại nội tâm.
Hoạt đ ng 3: Tổ chức tổng kết
III. Tổng kết
- GV định hướng cho HS tự tổng * Chủ đề: Từ một truyện cổ dân gian Lưu Quang Vũ
kết.
đã đưa ra một quan niệm cao đẹp về cách sống:
Lớp/ sĩ s
Điểm 1 - 2
Điểm 3 - 4
Điểm 5 - 6
Điểm 7 - 8
SL
SL
SL
SL
%
%
%
%
Điểm 9 10
SL %
Hướng dẫn học sinh tiếp cận đoạn trích “Hồn Trương Ba, da hàng thịt theo đặc trưng thể loại”
33,3 2
4,8
0
00
9
21,4
24
50
8
26,2 1
2.4
Nhận x t:
Từ kết quả thu được từ hai lớp như trên, ta có thể thấy mức độ hiểu bài của lớp
thực nghiệm tốt hơn ở lớp đối chứng. Kết quả thực nghiệm là căn cứ quan trọng để
đánh giá khả năng ứng dụng của đề tài.
V. ĐỀ XUẤT KHUYẾN NGHỊ VÀ KHẢ NĂNG ÁP DỤNG
Việc tìm kiếm một hướng tiếp cận tối ưu luôn là vấn đề đặt ra cho mỗi người
giáo viên dạy Ngữ văn, bởi khi có được phương pháp ph hợp trong giờ dạy sẽ phát
huy tính tích cực, chủ động học tập của các em nhằm đem lại kết quả cao trong quá
loại,https://nguyenhuudinh.wordpress.com/2015/03/22/day-hoc-tac-phamtruyen-theo-dac-trung-thi-phap-loai-the/, đăng ngày 22/3/2015.
6. Tài liệu Bồi dưỡng GV thực hiện chương tr nh SGK ớp 11 môn Ngữ văn
(2007). Nhà xuất bản Giáo dục.
7. Nguyễn Viết Chữ (2006). Phương pháp dạy học tác phẩm văn chương theo
loại thể, Nhà xuất bản Đại học sư phạm.
8. Lưu Khánh Thơ 2009 . Lưu Quang Vũ tác phẩm chọn lọc, Nhà xuất bản Giáo
dục Việt Nam.
9.
Nguyễn Thị Ngọc Hà (2010). Phương pháp dạy học kịch bản văn học trong
trường trung học phổ thông theo đặc trưng oại thể. Luận văn Thạc sĩ Chuyên
ngành Lý luận và phương pháp dạy học, Trường Đại học Giáo dục 2010.
http://dl.vnu.edu.vn/bitstream/11126/13011/1/00050000211.pdf
Hướng dẫn học sinh tiếp cận đoạn trích “Hồn Trương Ba, da hàng thịt theo đặc trưng thể loại”
25
Copyright: Tài liệu đại học ©