Sáng kiến kinh nghiệm môn Địa lí

ĐỀ TÀI: RÈN LUYỆN KỸ NĂNG PHÁT HIỆN CÁC
MỐI LIÊN HỆ ĐỊA LÍ TRÊN BẢN ĐỒ CHO HỌC SINH
TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
**********
I . LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI:
1. Tính cấp thiết của đề tài:
Kỹ năng phát hiện các mối liên hệ địa lí trên bản đồ là một kĩ năng rất quan
trọng, vì bản chất của khoa học địa lí là gắn với bản đồ và gắn với các mối liên hệ giữa
các hiện tượng địa lí. Kỹ năng này không phải chỉ dựa vào sự hiểu biết về bản đồ học,
mà còn phải dựa vào kiến thức địa lí. Chính vì vậy, kỹ năng phát hiện các mối liên hệ
địa lí trên bản đồ cần được rèn luyện dần dần, từ đơn giản đến phức tạp.
Nhưng trong thực tế hiện nay, đa số học sinh chưa biết phát hiện các mối liên hệ
địa lí trên bản đồ trong quá trình học và kiểm tra môn địa lí. Phần lớn các em cho đây
là môn học thuộc lòng, do đó việc học và nhớ kiến thức của các em gặp rất nhiều khó
khăn. Chủ yếu các em “ học vẹt” để đối phó với các bài kiểm tra, bài thi.
Là một giáo viên giảng dạy môn địa lí, tôi luôn suy nghĩ làm sao để các em học
tập môn địa lí dễ dàng hơn, nhớ lâu hơn và làm bài thi, bài kiểm tra đạt kết quả cao
hơn. Các em không chỉ học thuộc lòng mà phải hiểu biết về các kiến thức địa lí để giải
thích các hiện tượng địa lí khác nhau. Chính vì vậy tôi đã chọn đề tài “Rèn luyện kỹ
năng phát hiện các mối liên hệ đỊa lí trên bản đồ”.
* Mục đích của đề tài: Giúp cho học sinh tự rèn luyện kĩ năng phát hiện các
mối liên hệ địa lí trên bản đồ, trong các giờ học trên lớp, học tập ở nhà và làm bài thi,
bài kiểm tra môn địa lí.
* Đối tượng và phạm vi áp dụng: Đề tài này được thực hiện cho đối tượng là
học sinh trong học tập môn địa lí và có thể áp dụng cho hầu hết các bài học địa lí thuộc
chương trình địa lí trung học phổ thông.
Với đề tài này tôi hy vọng sẽ là tài liệu tham khảo bổ ích và thiết thực cho các
em học sinh trong học tập môn địa lí. Bản thân tôi rất mong được sự góp ý chân thành
của quý thấy cô và đồng nghiệp để đề tài này được hoàn thiện hơn.

sinh.
3. Số liệu thống kê:
Số liệu thống kê ở một số lớp: 11a3, 11a7, 11a13, 12a5, 12a6…trước khi
hướng dẫn học sinh “ rèn luyện kĩ năng phát hiện các mối liên hệ địa lí trên bản đồ
“ như sau :

Giáo viên: Hoàng Thị Thoa

T rang 2


Sáng kiến kinh nghiệm môn Địa lí

Lớp

Sĩ số (HS)

Chưa biết (%)

Biết (%)

Thành thạo (%)

11a3

43

70

20


14

12a6

45

66

30

4

Qua số liệu thống kê thực tế đầu năm học 2011-2012, tôi nhận thấy đa số các em
chưa biết cách phát hiện các mối liên hệ địa lí trên bản đồ ( chiếm khoảng 64 % tổng
số học sinh các lớp), khoảng 27 % số học sinh biết cách làm nhưng còn chưa thành
thạo, không tự tin. Những học sinh được coi là thành thạo hơn các bạn trong lớp chỉ
khoảng 9 %. Đây là điều đáng để tôi suy nghĩ và phải nhanh chóng tìm ra hướng giải
quyết.
III. NỘI DUNG:
1.CƠ SỞ LÍ LUẬN :
- Tất cả các hiện tượng địa lí đều có tính quy luật, đều có mối quan hệ mật thiết với
nhau. Học sinh không phải chỉ học thuộc lòng mà phải hiểu rõ và giải thích được
các vấn đề, các hiện tượng địa lí, kể cả địa lí tự nhiên và địa lí kinh tế - xã hội.
Chính vì vậy phải rèn luyện cho học sinh khả năng tư duy.
- Để rèn luyện khả năng tư duy cho học sinh thì bản đồ địa lí là một phương tiện thiết
thực nhất, không chỉ đối với học sinh mà còn rất cần thiết đối với việc giảng dạy bộ
môn địa lí của giáo viên.
- Để góp phần vào việc rèn luyện khả năng tư duy cho học sinh thì việc “ rèn luyện
kỹ năng phát hiện các mối liên hệ địa lí trên bản đồ “ là một kỹ năng không thể

Bước 1: Chọn bản đồ phù hợp với nội dung cần tìm hiểu.

-

Bước 2: Nhận biết, chỉ và đọc tên các đối tượng địa lí trên bản đồ.

-

Bước 3: Xác định phương hướng, đo đạc, tính toán trên bản đồ .

-

Bước 4: Xác định vị trí địa lí, mô tả từng yếu tố, thành phần của tự nhiên, kinh
tế - xã hội, chính trị được biểu hiện trên bản đồ.

-

Bước 5 : Xác định các mối liên hệ địa lí trên bản đồ

-

Bước 6: Mô tả tổng hợp địa lí một khu vực về nhiều mặt: vị trí địa lí, địa hình,
khí hậu, thủy văn, động thực vật, dân cư, kinh tế...
VD : Dựa vào bản đồ kinh tế của một số nước ( khu vực ) đánh giá trình độ phát
triển kinh tế của các nước ( hoặc khu vực ) đó.

Giáo viên: Hoàng Thị Thoa

T rang 4


với vịnh biển hoặc hồ nơi nó đổ vào ...

Giáo viên: Hoàng Thị Thoa

T rang 5


Sáng kiến kinh nghiệm môn Địa lí

Áp dụng vào mục III, “một số sông lớn trên Trái Đất”, bài 15 ” Thủy quyển, một
số nhân tố ảnh hưởng tới chế độ nước sông, một số sông lớn trên Trái Đất” SGK địa lí
lớp 10, các em tìm hiểu về sông Nin theo các bước sau:
-Bước 1: Chọn bản đồ cần khai thác là bản đồ địa lí tự nhiên Châu Phi.
-Bước 2:Tìm hiểu kĩ phần chú thích và các kí hiệu trên bản đồ.
-Bước 3: Xác định vị trí, đặc điểm của sông Nin.
-Bước 4: Nhận xét về chiều dài, hướng chảy của sông.
-Bước 5:Tìm ra các mối liên hệ địa lí của sông Nin trên bản đồ như mối quan hệ với
nơi bắt nguồn, với khí hậu, với địa hình nơi sông chảy qua, với phụ lưu mà sông tiếp
nhận được…
-Bước 6: Vận dụng các kiến thức đã tích lũy được để giải thích về chế độ nước của
sông Nin.

Giáo viên: Hoàng Thị Thoa

T rang 6


Sáng kiến kinh nghiệm môn Địa lí

Thực hiên theo các bước ở trên các em sẽ nêu được như sau:


biển lạnh không gây mưa cho vùng ven bờ nên hình thành các vùng hoang
mạc ở ngay ven biển như hoang mạc Xahara ( Châu Phi )...
- Thực vật: nơi có rừng bao phủ thì khí hậu dịu mát hơn so với nơi đất trống,
đồi trọc .
Áp dụng vào bài 5, tiết 1: “ Một số vấn đề của Châu Phi “ SGK địa lí lớp 11.
Câu hỏi: Giải thích tại sao phần lớn lãnh thổ Châu Phi có khí hậu khô
nóng với cảnh quan chủ yếu là hoang mạc và bán hoang mạc ( Xahara ) ?
-Bước 1:Chọn bản đồ cần khai thác là bản đồ địa lí tự nhiên Châu Phi.
-Bước 2:Tìm hiểu kĩ phần chú thích và các kí hiệu trên bản đồ.
-Bước 3 :Xác định vị trí, đặc điểm của Châu Phi.
-Bước 4:Nhận xét về lục địa châu Phi, diện tích của hoang mạc Xahara.
-Bước 5:Tìm ra các mối liên hệ địa lí của hoang mạc Xahara trên bản đồ như mối
quan hệ với dòng biển, diên tích lãnh thổ, vị trí địa lí…
-Bước 6: Vận dụng các kiến thức đã tích lũy được để giải thích về tính khô hạn ở
Châu Phi.

Giáo viên: Hoàng Thị Thoa

T rang 8


Sáng kiến kinh nghiệm môn Địa lí

Thực hiện theo các bước trên
các em sẽ tìm ra các kiến thức
sau:
Vùng Tây Bắc của
Châu Phi, mặc dù nằm ở
ven bờ đại dương nhưng

Giáo viên: Hoàng Thị Thoa

T rang 9


Sáng kiến kinh nghiệm môn Địa lí

b.Những mối liên hệ giữa các hiện tượng địa lí kinh tế với nhau :
* Liên hệ giữa các ngành kinh tế :
VD: Giữa nông nghiệp và công nghiệp: nông nghiệp cung cấp lương thực thực phẩm,
nguyên liệu cho công nghiệp. Công nghiệp cung cấp cho nông nghiệp các thiết bị máy
móc, phân bón, thuốc trừ sâu, thuốc kích thích tăng trưởng cho cây trồng vật nuôi.
* Liên hệ trong phân bố sản xuất :
- Công nghiệp khai khoáng gắn liền với các vùng mỏ, khai thác gỗ gắn liền với rừng,
công nghiệp luyện kim thường đặt ở những vùng khai thác than và các quặng kim loại,
gần nguồn nước, điện .
- Các nhà máy nhiệt điện thường phân bố ở những vùng khai thác than , khai thác dầu
khí.Vd: nhà máy nhiệt điện Phú Mỹ ở Bà Rịa – Vũng Tàu nằm gần nguồn dầu mỏ, khí
tự nhiên ở thềm lục địa phía Nam.
- Các nhà máy thủy điện gắn liền với các dòng sông, thác nước …
VD : Nhà máy thủy điện Hòa Bình, Sơn La trên sông Đà, Trị An trên sông Đồng Nai
-Các nhà máy sản xuất máy nông nghiệp: máy gặt đập, máy cày, máy kéo... phân bố
gần các vùng nông nghiệp.
-Sản xuất các máy móc thiết bị chính xác: phân bố ở những nơi có nhiều nhân công kĩ
thuật lành nghề, các thành phố lớn.
- Công nghiệp hóa chất: gắn liền với vùng nguyên liệu như than, dầu mỏ, khí tự nhiên
- Nhà máy đường: phân bố ở vùng trồng mía.
- Nhà máy chè: phân bố ở vùng trồng chè.
- Các ngành công nghiệp sử dụng nguyên liệu, nhiên liệu nhập từ nước ngoài vào
thường được phân bố ở các hải cảng hoặc ở giáp biên giới các nước cung cấp nguyên

công nghiệp.
VD: Đồng bằng Sông Hồng là nơi có địa hình thấp và bằng phẳng thuận lợi cho việc
xây dựng cơ sở hạ tầng, là vùng sản xuất nông nghiệp lớn của nước ta. Đồng thời
cũng là nơi có lịch sử khai thác lâu đời, dân cư tập trung với mật độ cao nhất cả nước,
với nguồn lao động dồi dào có chuyên môn kĩ thuật cao…
Ngược lại vùng trung du miền núi Bắc Bộ của nước ta có địa hình chủ yếu là núi
non hiểm trở, khó khăn cho việc xây dựng các công trình giao thông , khai thác tài
nguyên khoáng sản, nền nông nghiệp cũng bị hạn chế,… cho nên đây là vùng thưa
dân nhất nước ta , hoạt động công nghiệp mới đang trong giai đoạn hình thành.

Giáo viên: Hoàng Thị Thoa

T rang 11


Sáng kiến kinh nghiệm môn Địa lí

* Khoáng sản và kinh tế: nhiều khoáng sản cung cấp nguyên liệu cho công nghiệp.
Vd: Hoa Kì là nước giàu tài nguyên khoáng sản, tập trung chủ yếu ở vùng Đông Bắc, vùng
phía Nam và ven Thái Bình Dương. Khoáng sản cung cấp nguyên liệu cho các ngành
công nghiệp. Chính vì vậy các ngành công nghiệp ở Hoa Kì cũng phân bố phù hợp với
sự phân bố nguồn tài nguyên khoáng sản.
* Khí hậu và kinh tế :sự phân bố cây trồng phụ thuộc vào khí hậu:
- Cây trồng của miền ôn đới: lúa mì, lúa mạch, củ cải đường, khoai tây ... phân bố chủ yếu
ở Hoa Kì, Canada, các nước Tây Âu…( do ở đây có nhiệt độ thấp )
- Cây trồng của miền nhiệt đới: lúa gạo, ngô, chè, cà phê, mía, cao su, dừa... phân bố
chủ yếu ở Đông Nam Á, Nam Mỹ, Châu Phi…( do ở những vùng này quanh năm có
nhiệt độ cao )
* Rừng và kinh tế: nhiều rừng thì ngành khai thác gỗ và lâm sản phát triển, thúc đẩy
công nghiệp sản xuất giấy phát triển.

rừng thì công nghiệp gỗ và sản
xuất giấy phát triển, có khoáng
sản thì công nghiệp luyện kim, cơ
khí phát triển. Việc khai thác, sử
dụng tự nhiên, xây dựng và phát
triển kinh tế còn tùy thuộc phần
lớn vào trí tuệ con người, trình độ
khoa học kĩ thuật, trình độ phát
triển kinh tế, đặc điểm của mỗi
dân tộc.
Ví dụ như Nhật Bản: là một
nước nghèo tài nguyên khoáng
sản nhưng là môt nước có nền
công nghiệp phát triển mạnh với
đầy đủ các ngành công nghiệp, là
nước thuộc nhóm G7. Nền kinh tế
của Nhật Bản phát triển mạnh phụ
thuộc chủ yếu vào nhân tố con
người.

Giáo viên: Hoàng Thị Thoa

T rang 13


Sáng kiến kinh nghiệm môn Địa lí

Do đó giáo viên luôn phải đặt câu hỏi để học sinh suy nghĩ, phân tích, trả lời
Có phải cứ ở gần biển thì
bao giờ khí hậu cũng ôn hòa

Sáng kiến kinh nghiệm môn Địa lí

tình hình phát triển kinh tế ); bài 9” Nhật Bản” ( tiết 2: các ngành kinh tế và các
vùng kinh tế ); bài 10 “Cộng hòa nhân dân Trung Hoa” ( tiết 1, tiết 2 ); bài 11 “ khu
vực Đông Nam Á” ( tiết 1, tiết 2 ); bài 12 “Ôxtraylia” (tiết 2: thực hành tìm hiểu về
dân cư Ôxtralia ).
Áp dụng cho một số bài trong sách giáo khoa địa lí lớp12 như: bài 2 “vị trí
địa lí, phạm vi lãnh thổ”; bài 8 “ thiên nhiên chịu ảnh hưởng sâu sắc của biển”; bài
9 “thiên nhiên nhiệt đới ẩm gió mùa”; bài 11”thiên nhiên phân hóa đa dạng”; bài
15 “bảo vệ môi trường và phòng chống thiên ta”; bài 16 “đặc điểm dân số và phân
bố dân cư nước ta”; bài 22 “vấn đề phát triển nông nghiệp”; bài 24 “vấn đề phát
triển ngành thủy sản và lâm nghiệp” bài 27 “vấn đề phát triển một số ngành công
nghiệp trọng điểm”; các bài thuộc chương địa lí các vùng kinh tế…
VD1 : Áp dụng cho bài 6 “Hoa Kì” (tiết 2: kinh tế ) SGK địa lí lớp 11.
Câu hỏi: Dựa vào bản đồ các trung tâm công nghiệp chính của Hoa Kì hãy nhân xét
và giải thích về sự phân bố công nghiệp của Hoa Kì ?
Để trả lời câu hỏi này các em phải làm theo các bước sau:
-Bước1: Chọn bản đồ cần khai thác là bản đồ các trung tâm công nghiệp
chính của Hoa Kì.
-Bước 2: Tìm hiểu kĩ phần chú thích và các kí hiệu trên bản đồ.
-Bước 3: Xác định vị trí các ngành công nghiệp của Hoa Kì
-Bước 4: Nhận xét về sự phân bố của các ngành, các trung tâm công nghiệp
trên lãnh thổ Hoa Kì.
-Bước 5: Tìm ra mối liên hệ địa lí của của các ngành công nghiêp với địa
hình, sự phân bố tài nguyên khoáng sản, dân cư, nguồn lao động, thị trường,
cơ sở hạ tầng, lịch sử khai thác lãnh thổ,…
-Bước 6: Vận dụng các kiến thức đã tích lũy được để giải thích về sự phân bố
của các trung tâm công nghiệp trên lãnh thổ Hoa Kì.
Kết quả các em sẽ tìm ra được các nôi dung sau:
Các trung tâm công nghiệp của Hoa Kì tập trung chủ yếu ở vùng Đông Bắc do ở đây


Sáng kiến kinh nghiệm môn Địa lí

VD2: Áp dụng cho bài 5 “một số vấn đề của châu lục và khu vực”
(tiết 1: một số vấn đề của Châu Phi ) SGK địa lí lớp 11
Nhìn vào bản đồ công nghiệp Châu Phi: chỉ có vài cơ sở chế biến
lương thực, dệt, cơ sở cơ khí sửa chữa...ta thấy công nghiệp mới đang trong
giai đoạn hình thành, còn là các nước nông nghiệp lạc hậu.
Các em có thể vận dụng các kiến thức đã học để giải thích nguyên nhân
của sự phát triển kinh tế ở Châu Phi. Sự phát triển kinh tế phụ thuộc vào
nhiều nhân tố như: nhân tố tự nhiên (khí hậu, đất đai, tài nguyên khoáng
sản,…) nhân tố kinh tế - xã hội (dân cư, nguồn lao động, trình độ dân trí,
KHKT, vốn, lịch sử, chính sách,… ).
Hình 14: BẢN ĐỒ CÔNG NGHIỆP CHÂU PHI

Giáo viên: Hoàng Thị Thoa

T rang 17


Sáng kiến kinh nghiệm môn Địa lí

VD3: Áp dụng cho bài 5 “ một số vấn đề của châu lục và khu vực”
(tiết 1: một số vấn đề của khu vực Tây Nam Á và Trung Á ) SGK địa lí
lớp 11.
Những nước có nền kinh tế phát triển mạnh, nhu cầu sử dụng năng
lượng cao nên thúc đẩy ngành công nghiệp năng lượng phát triển. Còn
những nước có tiềm năng lớn về nguồn dầu mỏ nhưng nền kinh tế chưa
phát triển mạnh, nhu cầu về năng lượng thấp nên chủ yếu khai thác
nguồn dầu thô để xuất khẩu như các nước ở khu vực Trung Đông( Ả Rập

điều thú vị của khoa học địa lí. Chính nhờ điều này đã xóa đi những giây phút
căng thẳng sau mỗi tiết học, các em không học vẹt như trước đây nữa.
Số liệu thống kê ở một số lớp: 11a3 ,11a7, 11a13, 12a5, 12a6… sau khi đã
hướng dẫn học sinh “ rèn luyện kĩ năng phát hiện các mối liên hệ địa lí trên bản
đồ” như sau :
Lớp

Sĩ

số Chưa

biết Biết

Thành thạo

(HS)

(%)

(%)

(%)

11a3

43

3

52


32

12a6

45

3

64

33

Bảng số liệu thống kê ở các lớp khi chưa triển khai hướng dẫn áp dụng:
Lớp

Sĩ số (HS)

Chưa biết (%)

Biết (%)

Thành

thạo

(%)
11a3

43


61

25

14

12a6

45

66

30

4

Qua số liệu thống kê ở trên, nhìn chung đa số các em đã biết cách phát hiện các mối
liên hệ địa lí trên bản đồ, chiếm khoảng 98 % so với trước đây, chỉ có khoảng 36 % kể
cả các em biết và thành thạo. Hiện nay số còn lại chỉ khoảng 2 % chưa biết cách khai
thác bản đồ trong quá trình học tập môn địa lí.
Giáo viên: Hoàng Thị Thoa

T rang 20


Sáng kiến kinh nghiệm môn Địa lí

V. BÀI HỌC KINH NGHIỆM :
Qua chuyên đề này tôi rút ra được một số kinh nghiệm khi rèn luyện kỹ

viên phải trang bị một bản đồ phù hợp với nội dung bài học, phải thường xuyên
đưa ra những câu hỏi liên quan đến bản đồ ( Atlat ) để học sinh có nhiều cơ hội
làm quen với bản đồ ( Atlat ). Hơn thế nữa, khi kiểm tra, đánh giá cũng phải
lồng ghép những câu hỏi vận dụng bản đồ (Atlat ). Chính nhờ những điều này
đã giúp các em đạt được kết quả cao hơn trong học tâp môn địa lí.

Giáo viên: Hoàng Thị Thoa

T rang 21


Sáng kiến kinh nghiệm môn Địa lí

VI. KẾT LUẬN :
Bản đồ là một thiết bị không thể thiếu trong việc dạy và học địa lí ở trường
THPT. Bản đồ không chỉ giúp chúng ta xác định được vị trí của các đối tượng
mà còn giúp ta thấy được mối quan hệ giữa các đối tượng địa lí trên bản đồ.
Đây là một chuyên đề rất thiết thực trong việc dạy và học địa lí ở trường
THPT. Tuy đề tài này chỉ mới đề cập đến một khía cạnh nhỏ trong nhiều kỹ
năng đọc và khai thác bản đồ địa lí, nhưng tôi mong rằng đây là tài liệu tham
khảo bổ ích và thiết thực cho các em học sinh trong việc học tập môn địa lí.
Qua đề tài này tôi xin có một số đề xuất nhỏ như sau: đối với nhà trường
cần cung cấp thêm một số bản đồ cần thiết để việc dạy và học đạt kết quả cao
hơn như: bản đồ hành chính thế giới và các châu lục, bản đồ tự nhiên các châu
lục, bản đồ tự nhiên Việt Nam…Đối với bộ phận thiết bị cần đóng lại những
bản đồ đã bị hư hỏng ( nhiều bản đồ không có dây treo hoặc bị rách nát …). Đối
với học sinh nên trang bị cho mình một tập bản đồ địa lí để thuận tiện cho việc
học tập hơn. Đối với việc kiểm tra đánh giá, giáo viên nên đưa ra hệ thống câu
hỏi liên quan đến bản đồ cho học sinh làm quen với các dang câu hỏi này, nhằm
đáp ứng yêu cầu kiểm tra đánh giá chung hiện nay, đồng thời nhằm đạt kết quả

2006.
13. Thiên nhiên Việt Nam, Lê Bá Thảo, NXB giáo dục 2004.
14. Địa lí tự nhiên Việt Nam, Vũ Tự Lập, NXB giáo dục 2001.
15. Tìm hiểu kiến thức địa lí 10, Nguyễn Minh Tuệ, Nguyễn Đức Vũ,
Phạm Thu Phương, NXB giáo dục 2006.
16. Bản đồ học, PGS. PTS Lê Huỳnh, NXB giáo dục 1998.
Trảng Bom, ngày 19 tháng 05 năm 2012
Người thực hiện:

HOÀNG THỊ THOA

Giáo viên: Hoàng Thị Thoa

T rang 23