PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC, SÁNG TẠO
CỦA HỌC SINH QUA GIẢI TOÁN HÌNH HỌC GIẢI TÍCH
TRONG MẶT PHẲNG TỌA ĐỘ OXY BẰNG CÁCH
KHAI THÁC MỘT SỐ TÍNH CHẤT
CỦA HÌNH HỌC PHẲNG
I. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI:
Luật giáo dục nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam qui định về giáo dục phổ
thông như sau : “Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác
chủ động, tư duy sáng tạo của học sinh, phù hợp với đặc điểm từng lớp học, từng môn
học, bồi dưỡng năng lực tự học, rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn,
tác động đến tình cảm đem lại niềm vui hứng thú học tập cho học sinh”.
(Luật giáo dục chương II, mục 2, điều 28).

Trong công cuộc đổi mới giáo dục Bộ giáo dục và Đào tạo tiến hành theo ba hướng :
+ Đổi mới chương trình và sách giáo khoa.
+ Đổi mới phương pháp dạy học.
+ Đổi mới cách kiểm tra đánh giá học sinh.
Đi đôi với đối mới sách giáo khoa,đổi mới chương trình dạy học là đổi mới phương
pháp dạy học. Vấn đề đổi mới phương pháp dạy học để phát huy năng lực của học
sinh là một đòi hỏi cấp bách trong tiến trình đổi mới giáo dục hiện nay.
Trong những năm qua, các thầy, cô giáo Tổ Toán trường THPT Long Khánh đã có
nhiều cố gắng trong việc đổi mới và cải tiến phương pháp dạy học. Tuy nhiên các
thầy, cô vẫn còn gặp những vướng mắc nhất định, nhất là các vấn đề khó. Trong các
đề thi đại học trong các năm học gần đây. Đặc biệt chuẩn bị cho kỳ thi : “Trung học
phổ thông Quốc Gia”, bài toán hình học giải tích trong mặt phẳng là câu khó không
những đối với học sinh mà giáo viên cũng lúng túng. Làm sao để dạy cho học sinh tiếp
thu được kiến thức này một cách tốt nhất, chủ động, tích cực sáng tạo, để các em đạt
được kết quả cao trong kỳ thi ? làm sao để cùng các đồng nghiệp giải quyết được
những vướng mắc về dạng Toán này ? Bởi vậy qua nhiều lần trao đổi cùng các đồng
nghiệp và học sinh, chúng tôi thấy cần thiết phải có các giải pháp về dạy học chủ đề
này nhằm nâng cao chất lượng học tập của các em không những tại đơn vị mình mà

- Thông qua phương pháp học sinh tiếp thu kiến thức chủ động, sáng tạo.
- Phương pháp này đòi hỏi giáo viên phải đầu tư nhiều thời gian và công sức.
Bởi vậy năng lực của giáo viên cũng được rèn luyện và phát triển.

2


b) Kiến thức hình học giải tích trong mặt phẳng học sinh được học từ lớp 10, tuy
nhiên với đặc điểm tư duy các em còn hạn chế khi phải tiếp thu kiến thức mới, nên yêu
cầu còn chưa cao. Chủ yếu là yêu cầu các em hoàn thiện các kiến thức cơ bản.
c) Khó khăn:
+ Học sinh rất yếu với môn học “Hình học phẳng” vốn chỉ được học ở cấp hai.
+ Học sinh không có thói quen “ Khai thác các tính chất của hình học phẳng” để giải
bài toán “ hình giải tích trong mặt phẳng”.
+ Số tiết luyện tập ít nên rèn luyện kĩ năng nâng cao là không thực hiện được.

+ Thực tế bài tập thi yêu cầu cao, đa dạng, đòi hỏi có nhiều kỉ năng, kỉ xảo bởi vậy
học sinh phải được luyện tập nhiều.
+ Số lượng bài tập tham khảo không đầy đủ và đồng bộ.
Từ các thực tế nói trên, mục đích của đề tài là:
+ Xây dựng được phương pháp tìm tòi có căn cứ để giải được bài toán
+ Góp phần giúp cho học sinh củng cố, khắc sâu kiến thức, hứng thú trong học tập từ
đó vận dụng để giải tốt các bài tập về hình học phẳng oxy, đạt được các kết quả cao
trong các kỳ thi vào đại học, thi chọn học sinh giỏi.
Để tìm được hướng đi cho lời giải, đó là chất “men” để học sinh có hứng thú khi học
bài. Thế nhưng dựa vào đâu để tìm tòi? Theo tôi đó là dấu hiệu của mỗi phương pháp.
Chúng ta phải làm cho học sinh tiếp cận được với những dấu hiệu đó. Để phát hiện ra
các dấu hiệu theo chúng tôi.
- Dựa vào các tính chất trong hình học phẳng.
- Dùng trực giác để từ hình vẽ tìm thấy nét đặc biệt trong các quan hệ của các


cos(a; b) =

urur

ur ur

a ⊥ b ⇔ a.b = 0 ⇔ a1.b1 + a2 .b2 = 0

a1.b1 + a2 .b2
+ b12 . a22 + b22

a12

II. Đường thẳng:
1. Vectơ chỉ phương
của đường thẳng
r r
Vectơ u ≠ 0 được gọi là vectơ chỉ phương của đường thẳng ∆ nếu giá của nó song
song hoặc trùng với
∆.
r
r
u
Nhận xét:– Nếu là một VTCP của ∆ thì ku (k ≠ 0) cũng là một VTCP của ∆.
– Một đường thẳng hoàn toàn được xác định nếu biết một điểm và một VTCP.
2. Vectơ phápr tuyến của đường thẳng
r
Vectơ n ≠ 0 là vectơ pháp tuyến của đường thẳng ∆ nếu giá của nó vuông góc với ∆.
r

 x = x0 + tu1
 y = y + tu
0
2.
Nhận xét: – M(x; y) ∈ ∆ ⇔ ∃ t ∈ R: 

4. Phương trình chính tắc của đường thẳng

r

Cho đường thẳng ∆ đi qua M0 ( x0 ; y0 ) và có VTCP u = (u1; u2 ) .
Phương trình chính tắc của ∆:

x − x0 y − y0
=
u1
u2

(2) (u1 ≠ 0, u2 ≠ 0).

5. Phương trình tham số của đường thẳng
2
2
PT ax + by + c = 0 với a + b ≠ 0 là phương trình tổng quát của đường thẳng.

Nhận xét: – Nếu ∆ có phương trình ax + by + c = 0 thì ∆ có:
r

r


2
2
a1

• ∆1 cắt ∆2 ⇔ hệ (1) có một nghiệm ⇔ a2

• ∆1 // ∆2 ⇔ hệ (1) vô nghiệm

⇔

≠

b1

b2

a1 b1 c1
=
≠
a2 b2 c2

• ∆1 ≡ ∆2 ⇔ hệ (1) có vô số nghiệm ⇔

(1)
(nếu a2 , b2 , c2 ≠ 0 )
(nếu a2 , b2 , c2 ≠ 0 )

a1 b1 c1
=
=

ax0 + by0 + c
a2 + b 2

5


• Vị trí tương đối của hai điểm đối với một đường thẳng

Cho đường thẳng ∆: ax + by + c = 0 và hai điểm M ( x M ; yM ), N ( x N ; yN ) ∉ ∆.
– M, N nằm cùng phía đối với ∆ ⇔ (ax M + byM + c)(ax N + byN + c) > 0 .
– M, N nằm khác phía đối với ∆ ⇔ (axM + byM + c)(ax N + byN + c) < 0 .

• Phương trình các đường phân giác của các góc tạo bởi hai đường thẳng

Cho hai đường thẳng ∆1: a1x + b1y + c1 = 0 và ∆2: a2 x + b2 y + c2 = 0 cắt nhau.

Phương trình các đường phân giác của các góc tạo bởi hai đường thẳng ∆1 và ∆2 là:
a1 x + b1y + c1
a12 + b12

=±

a2 x + b2 y + c2
a22 + b22

III. Đường tròn:
1)Đường tròn(C) có tâm I (a; b) bán kình R có phương trình là:
( x − a ) 2 + ( y − b) 2 = R 2
2
2

6


Đường thẳng đi qua ba điểm : O, G, H gọi là đường thẳng Ơle.

Chúng ta phân tích bài tập sau : “ Trong mặt phẳng với hệ trục tọa độ Oxy cho tam
giác ABC có trực tâm H(3;-2), tâm đường tròn ngoại tiếp O(8;11) và hình chiếu của A
xuống BC là K(4;-1).Xác định tọa độ các đỉnh A,B,C.

Từ gỉa thiết bài toán ta dễ dàng viết được phương trình đường thẳng BC ( đi qua K và
uuur

có véc tơ pháp tuyến HK ). Do đó ta xác định được trung điểm I của BC. Điều gì xảy
ra khi biết được tọa độ ba điểm H, O, I ? Điểm A có liên quan gì đến O , H , I ?Từ hệ
uuur uur
thức véc tơ AH = 2OI đã nói ở trên ta xác định được tọa độ điểm A. Xác định được tọa

độ A chính là giải quyết được điểm then chốt của bài toán. Từ đây ta viết được
phương trình đường tròn ngoại tiếp tam giác ABC. Giao điểm của đường tròn với BC
là B, C cần tìm.
7


Như vậy để giải được bài toán này các em vận dụng tính chất của hình học phẳng, đó
uuur uur
là AH = 2OI . Ngoài ra nếu ta suy nghỉ thêm chút nữa là ngoài điểm A ở trên đường

tròn mà ta xác định được tọa độ, còn có thể xác định được điểm nào nữa ?
Ta cũng thấy điểm H’ đối xứng với H qua BC là điểm thuộc đường tròn. Có tọa độ H
và có phương trình BC thì xác định được tọa độ H’. Như vậy,ở đây chúng ta lại khai

học phẳng , từ đó các em biết vận dụng vào giải các bài toán hình học giải tích trong
mặt phẳng một cách tốt nhất.Qua việc tìm tòi lời giải phát huy được tư duy sáng tạo
cho các em trong học tập.Trong quá trình hướng dẫn các em , chúng tôi xây dựng
được các giải pháp để giải loại Toán này.Sau đây chúng tôi xin phép lần lượt trình bày
các giải pháp trong sáng kiến kinh ngiệm này.
Giải pháp 1: Khai thác các tính chất đường phân giác.
Tính chất: Hai đường thẳng ∆1; ∆ 2 cắt nhau tại I, đường phân giác của góc của ∆1; ∆ 2
là (d).M là điểm ∈ ∆1 , và M’ là điểm đối xứng với M qua (d), thì M’∈ ∆ 2
Chứng minh:

9


ˆ ' ⇒M’∈ ∆ 2
M’ đối xứng với M qua(d)⇒∆MIM’cân tạ I⇒ (d) là phân giác của MIM
Trong số các bài toán về hình phẳng có khá nhiều bài giả thiết cho phương trình
đường phân giác của một góc tam giác. Khai thác được tính chất gì của đường phân
giác ? Đó là khi biết tọa độ của điểm trên một tia của góc thì ta xác định được điểm
đối xứng của nó qua đường phân giác trên tia còn lại.
Ví dụ 1:
Trong mặt phẳng với hệ trục tọa độ Oxy, cho tam giác ABC, có đỉnh B(-4;1), trọng
tâm G(1;1) và đường thẳng chứa phân giác trong của góc A có phương trình
x − y − 1 = 0 .Tìm tọa độ A và C.
(Đề thi khối D-2011)
*Tìm tòi lời giải:

M là trung điểm AC, G là trọng tâm tam giác.Từ mối quan hệ ba điểm
B;G;M em tìm tọa độ điểm nào? Từ đó các em tìm được tọa đọ diểm M.
10


2
uuuurur

BK = ( x + 4; y −1) ⊥ với vectơ chỉ phương của AD là a = (1;1) .Ta có BK .a = 0

⇔ xK + yK = −3 .Mà I ∈AD ⇒ xK − yK = 7 Từ đó K(2;-5)
+Phương trình AC là: 4 x − y −13 = 0
+Tọa độ A là nghiệm của hệ phương trình:
Vậy A (4;3).
+Tọa độ C:
M là trung điểm AC, ta có:
 xC = 2 xM − x A = 3

 yC = 2 yM − y A = −1

Vậy C (3;-1).

11


Ví dụ 2: Cho tam giác ABC, trong mặt phẳng với hệ trục Oxy, phân giác trong của
góc A có phương trình: x − y + 2 = 0 , đường cao kẻ từ B có phương trình:
4 x + 3 y −1 = 0 , H (-1;-1) là hình chiếu vuông góc của C lên AB. Tìm tọa độ C?
(Đề thi khối B – 2008)
*Tìm tòi lời giải:

AD là phân giác góc A, H thuộc AB. K là điểm đối xứng với H qua AB ⇒ K thuộc
AC. Trên đường thẳng AC xác định được tọa độ điểm K, đường thẳng AC đi qua K và
vuông góc với BE ⇒ phương trình AC ⇒ tọa độ A. Do A và H xác định được tọa độ
nên viết được phương trình AB, tìm được B, phương trình AC ⇒ tọa độ C.

.K(6;2)∈AC.Tìm tọa độ các đỉnh tam giác.
*Tìm tòi lời giải:

H là điểm đối xứng với O qua phân giác BD, xác định tọa độ H.
B∈BD: x + 2 y − 5 = 0 ⇒B(5-2t; t) ⇒C(2t-5; -t)
uuuuur

uuuuur

Các em phải tìm một phương trình với ẩn t. Xét mối quan hệ KC và HB ? Học sinh
uuuuruuuur

phát hiện được tính vuông góc của hai vectơ vậy KC.HB = 0 .Với phương trình vừa
xác lập được ta tìm được t tức là xác định được tọa độ B, từ đó tìm được tọa độ C. A là
giao điểm của CK và BH, vậy tìm được tọa độ A.
*Lời giải:
H là điểm đối xứng với O qua BD⇒H∈AB và H(2;4)
B∈BD⇒B(5-2t; t), C là điểm đối xứng B qua O vậy C(2t-5; -t)
uuuur

uuuur

KC =(2t-11; -t-2), HB =(3-2t; t-4)
 B1 (3;1)
C (−3; −1)
t = 1
và  1


KC.HB = 0 ⇔ t 2 − 6t + 5 = 0 ⇔ t = 5 ⇒  B2 (−5;5) C2 (5; −5)

; )
5 5 B(3;1) C(5;-5)

Ví dụ 4:
Trong mặt phẳng với hệ trục Oxy, cho tam giác ABC vuông tại A,C(-4;1), phân giác
trong của góc A có phương trình: x + y − 5 = 0 .Viết phương trình BC, biết diện tích
∆ABC =24 và x>0.
*Tìm tòi lời giải:

Để viết được phương trình BC ta phải xác định được tọa độ B. D là điểm đối xứng của
C qua phân giác trong của góc A thì D∈AB và D xác định được tọa độ.
A∈AD⇒A(a; 5-a). Để xác định được a ta phải giải quyết được phương trình với ẩn a?
Từ đó hướng các em về tính chất vuông góc tại A. Tìm được tọa độ A dẫn tới có
phương trình đường thẳng AD. Dùng tính chất B∈AD và diện tích tam giác ta tìm
được B.
*Lời giải:
+D là điểm đối xứng với C qua đường phân giác trong của góc A ⇒D(4;9)
uuuuruuuur

+A∈phân giác góc A⇒A(a;5-a); CA.DA = 0 ⇒A(4;1)⇒AC=8
14


+Phương trình AD: x=4⇒B(4;b)
 b = −5

uuuur
uuuur
b=7
+Diện tích ∆ABC =24 ⇒AB=6 ⇒ 

nếu gọi D là giao của đường phân giác với đường tròn thì cung BD = cung DC , suy ra
uuur

DI vuông góc với BC . Đến đây đường thẳng BC xác định được véctơ pháp tuyến DI .
Lời giải :

+Ta chứng minh D là trung điểm của cung BC , suy ra DI vuông góc với BC.
3
125
( x + )2 + y 2 =
2
4
+Phương trình đường tròn (O) :

+D(1;-5)
+Phương trình BC : x -2y – 6 = 0
+ B(-4;5) , C(4;-1)
*Nhận xét:
Qua sáu ví dụ trên, bằng cách cho học sinh phát hiện tính chất điểm đối xứng qua
đường phân giác. Từ đó hình thành cho các em hướng tìm tòi lời giải khi làm bài toán
16


cho giả thiết về đường phân giác của một góc. Qua đó giúp các em có được đinh
hướng rõ ràng và quá trình tìm tòi lời giải của các em khi gặp bài toán có tình chất
đường phân giác sẽ được nâng lên rõ rệt. Điều đó được thể hiện khi tôi cho các em
làm các bài tập sau.
Bài tập luyện tập
Bài 1.
Trong mặt phẳng với hệ trục Oxy, cho tam giác ABC, phân giác trong góc A có


+Nếu a ⊥ b thì a.b = 0
Các bài toán để khai thác tính chất vuông góc của hai đường thẳng hầu hết tính vuông
góc đều “ẩn”. Dựa vào hình vẽ và bằng trực giác hướng dẫn học sinh phát hiện. Bởi
vậy việc vẽ hình chính xác là một điều kiện dẫn đến sự phán đoán đúng.
Ví dụ 6 : Trong mặt phẳng với hệ trục Oxy, cho tam giác ABC cân tại A (-1;3), D là
điểm nằm trên cạnh AB sao cho AB = 3AD và H là hình chiếu vuông góc của B lên
18


1 3
;− )
CD. Điểm M( 2 2 là trung điểm của HC. Xác định tọa độ C, biết B thuộc đường

thẳng x + y + 7 = 0.
Tìm tòi lời giải :
Đề bài yêu cầu tìm tọa độ điểm C,trong khi ta lại có tọa độ trung điểm M của CH. Vậy
ta phải tìm tọa độ H.Mà H là giao điểm của AH và BH. Để làm được điều đó ta phải
tìm được tọa độ điểm B ? Xét mối quan hệ B với A và M ta phán đoán AM ⊥ BM Nếu
chứng minh được điều đó bài toán sẽ giải xong.
Để chứng minh AM ⊥ BM ta có thể dùng phương pháp hình phẳng thông thường hoặc
dùng phương pháp véc tơ hay phương pháp tọa độ. Chúng tôi đưa ra phương pháp tọa
độ như sau :
Chọn hệ trục tọa độ với gốc là I, IC là trục hoành, IA là trục tung. I(0;0) A(0;a), B
(−c;0) C(c;0). Phương trình CD là ax+2cy - ac =0; BH là 2cx – ay +2c 2 = 0 ⇒ tọa độ
a 2 c − 4c3 4ac 2
a 2c
2ac 2
;
)

9 2
; )
vuông góc của B xuống AC, M( 5 5 là trung điểm AH, K(9;2) là trung điểm CD. Tìm

tọa độ các đỉnh của hình chử nhật biết hoành độ của C >4.
(Trích đề thi thử lần 3- 2013 K2pi.net )
Tìm tòi lời giải :
Từ giả thiết, xét mối quan hệ ba điểm B, M, K dựa vào hình vẽ ta phán đoán BM
vuông góc MK ? Nếu đúng thì ta tìm được tọa độ B. Tìm được tọa độ B là bài toán
được giải xong.
20


Lời giải :
Chứng minh BM ⊥ MK : Gọi N là trung điểm AB ⇒ MN là đường trung bình của tam
giác ABH ⇒ MN ⊥ AC. Vậy M thuộc đường tròn (C) đường kính MN ⇒ BM vuông
góc MK (góc nội tiếp chắn nữa đường tròn đường kính BK).
Đường thẳng MK có phương trình : 2x – 9y = 0.Vì BM ⊥ MK ⇒ BM có phương trình
uuur uuur
là : 9x +2y – 17 = 0. Tọa độ B(1;4), C thuộc : x – y – 5 = 0 và BC.KC = 0. Do đó

C(9;4) vì hoành độ C > 4.
Nhận xét : Tại sao ta hướng về mối quan hệ ba điểm B, M,K ? Thực tế là M và K đề
bài cho biết tọa độ, B giả thiết cho thuộc một đường thẳng có phương trình, thực chất
cũng cho biết một toa độ.Khi hướng dẫn học sinh tìm tòi lời giải chúng ta nhấn mạnh
điềm này để học sinh có phương hướng, từ đó phát hiện vấn đề là BM ⊥ MK
Ví dụ 8
Trong mặt phẳng với hệ trục Oxy, cho hình vuông ABCD, có A(-2;6), B∈(d):
x − 2 y + 6 = 0 . M và N là hai điểm trên hai cạnh BC và CD sao cho BM=CN. I là giao
2 14

)
BI = ( − 2b; − b) uuuruuur
5 5 ; B(2b-6; b)⇒
5
5
+
; AI .BI = 0 ⇔b=4⇒B(2;4)
uuur

+Phương trình BC: 2 x − y = 0 ⇒C(c;2c). Do BC=AB⇒c=0 hoặc c=4. Vậy C(0;0)
hoặc C(4;8).
Ví dụ 9.
Trong mặt phẳng với hệ trục tọa dộ Oxy, cho hình vuông ABCD có A∈(d):
x − y − 4 = 0 . M(4;0)∈ BC; N(0;2)∈CD sao cho tam giác MAN cân tại A. Xác định tọa
độ các đỉnh hình vuông.
(Đề thi của trường THPT Đặng Thúc Hứa-Nghệ An)
22


*Tìm tòi lời giải:

Ta dễ dàng tìm được tọa độ điểm A. Từ yếu tố MC⊥NC ta có được một phương trình
cho C, vì c có hai ẩn vậy phải tìm một phương trình nữa. Dựa vào hình vẽ các em có
uuuuruuuuur

thể phán đoán AC⊥MN. Nếu phán đoán đúng thì khi đó ta có AC.MN = 0 ta được
phương trình thứ hai, vậy giải quyết được C. Khi biết được C thì B và D dễ dàng tìm
được. Vậy mấu chốt là chứng minh được AC⊥MN.
*Lời giải:
+Chứng minh AC⊥MN

*Tìm tòi lời giải:

Bằng trực giác các em có thể phán đoán về sự vuông góc của MN với MD. Nếu có
tính chất vuông góc đó cũng chưa đủ để giải quyết được tọa độ của hai điểm liên quan
là M và D. Dự đoán tam giác MND còn cân tại N. Đến đây ta sẽ tìm được D và M.
Tìm được D và M là giải quyết được nút thắt cho ta giải quyết tiếp được các đỉnh còn
lại.
*Lời giải:
+Chứng minh tam giác MND vuông cân tại N. O là giao điểm hai đường chéo AC với
BD, I là trung điểm DO. Tứ giác MNIC là hình bình hành và I là trực tâm ∆DNC ⇒CI
0
⊥DN⇒ MN⊥DN⇒ Tứ giác MNDC nội tiếp ⇒ Góc NMD bằng góc NCD bằng 45

⇒ ∆DNM vuông cân tại N.
+D∈ x −1 = 0 ⇒D(1; t)
·

cos NDM = cos450 =

2  d = −2
⇒
2
 d = 3

24


Khi d=-2⇒D(1;-2)⇒ M(1;3) và A(-3;0); B(-1;4); C(3;2).
Khi d=3⇒ D(1;3)⇒M(1;-2) và A(-3;1); B(-1;-3); C(3;-1).