BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP. HỒ CHÍ MINH

Nguyễn Hồng Hà

VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP “BÀN TAY NẶN BỘT”
TRONG DẠY HỌC HÓA HỌC LỚP 10
TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC

Thành phố Hồ Chí Minh – 2014


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP. HỒ CHÍ MINH

Nguyễn Hồng Hà

VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP “BÀN TAY NẶN BỘT”
TRONG DẠY HỌC HÓA HỌC LỚP 10
TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
Chuyên ngành: Lí luận và phương pháp dạy học bộ môn Hoá học
Mã số: 60 14 01 11

LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:
TS. HOÀNG THỊ CHIÊN

Thành phố Hồ Chí Minh – 2014

1.1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu ....................................................................5
1.1.1. Trên thế giới ........................................................................................5
1.1.2. Tại Việt Nam .......................................................................................6
1.1.3. Một số bài viết, hướng dẫn, đề tài nghiên cứu về phương pháp
“Bàn tay nặn bột” ................................................................................7
1.2. Nhu cầu đổi mới phương pháp dạy học hiện nay ......................................7
1.2.1. Sự cần thiết phải đổi mới phương pháp dạy học ................................7
1.2.2. Một số xu hướng đổi mới phương pháp dạy học hóa học hiện nay ...9
1.3. Lí luận cơ bản về phương pháp “Bàn tay nặn bột” ................................. 10
1.3.1. Khái quát về phương pháp “Bàn tay nặn bột” ..................................11
1.3.2. Cơ sở khoa học của phương pháp “Bàn tay nặn bột” .......................11
1.3.3. Các nguyên tắc cơ bản của phương pháp “Bàn tay nặn bột” .......... 12
1.3.4. Tiến trình dạy học theo phương pháp “Bàn tay nặn bột” ................ 13
1.3.5. Mối quan hệ giữa phương pháp “Bàn tay nặn bột” với các phương
pháp dạy học khác ............................................................................ 18
1.4. Một số kỹ thuật dạy học trong phương pháp “Bàn tay nặn bột” ............ 22
1.4.1. Kỹ thuật tổ chức lớp học .................................................................. 22
1.4.2. Kỹ thuật lựa chọn quan niệm ban đầu ............................................. 24
1.4.3. Kỹ thuật tổ chức hoạt động thảo luận .............................................. 28
1.4.4. Kỹ thuật tổ chức hoạt động nhóm .................................................... 33
1.4.5. Kỹ thuật đặt câu hỏi của giáo viên ................................................... 36
1.4.6. Kỹ thuật chọn ý tưởng, nhóm ý tưởng của học sinh ........................ 38
1.4.7. Kỹ thuật phát triển ngôn ngữ cho học sinh ...................................... 40


1.5. Thực trạng việc vận dụng phương pháp “Bàn tay nặn bột” trong dạy
học hóa học hiện nay ở các trường phổ thông ....................................... 44
1.5.1. Thuận lợi .......................................................................................... 44
1.5.2. Khó khăn .......................................................................................... 45
Tóm tắt chương 1 ............................................................................................... 46

2.5. Đánh giá kết quả học tập và một số năng lực học tập của học sinh trong
phương pháp “Bàn tay nặn bột” ............................................................. 58
2.5.1. Đánh giá năng lực sử dụng ngôn ngữ viết ....................................... 58
2.5.2. Đánh giá năng lực sử dụng ngôn ngữ nói ........................................ 59
2.5.3. Đánh giá năng lực thực hành ........................................................... 59
2.5.4. Phương pháp đánh giá ...................................................................... 59
2.6. Một số bài lên lớp có vận dụng phương pháp “Bàn tay nặn bột” ........... 60
2.6.1. Bài “Phản ứng oxi hóa khử” ............................................................ 60
2.6.2. Bài “Clo” .......................................................................................... 66
2.6.3. Bài “Ozon và Hidro peoxit” ............................................................. 74
2.6.4. Bài “Lưu huỳnh” .............................................................................. 82
2.7. Một số đề kiểm tra đánh giá .................................................................... 90
2.7.1. Đề kiểm tra 15 phút .......................................................................... 90
2.7.2. Đề kiểm tra 1 tiết .............................................................................. 94
Tóm tắt chương 2 ............................................................................................... 99
Chương 3. THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM ..................................................... 100
3.1. Mục đích thực nghiệm .......................................................................... 100
3.2. Nhiệm vụ thực nghiệm .......................................................................... 100
3.3. Đối tượng thực nghiệm ......................................................................... 100
3.4. Tiến hành thực nghiệm .......................................................................... 101
3.4.1. Chọn lớp thực nghiệm và lớp đối chứng........................................ 101
3.4.2. Trao đổi với giáo viên dạy thực nghiệm ........................................ 101
3.4.3. Tiến hành dạy ở lớp thực nghiệm – đối chứng .............................. 102
3.4.4. Kiểm tra, chấm bài, thu kết quả ..................................................... 102
3.5. Phương pháp xử lý kết quả thực nghiệm .............................................. 102
3.6. Kết quả thực nghiệm ............................................................................. 105
3.5.1. Kết quả định lượng......................................................................... 105
3.5.2. Kết quả định tính .............................................................................118
Tóm tắt chương 3 ............................................................................................. 120
KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ ....................................................................... 121


:

Hoạt động

HS

:

Học sinh

Nxb

:

Nhà xuất bản

PPDH

:

Phương pháp dạy học

PP BTNB

:

Phương pháp Bàn tay nặn bột

SGK

DANH MỤC CÁC BẢNG
Bảng 2.1. Nội dung chương trình Hóa học 10 nâng cao ..................................... 49
Bảng 2.2. Một số nội dung có thể vận dụng phương pháp “Bàn tay nặn
bột” trong chương trình Hóa học lớp 10 nâng cao ............................. 52
Bảng 2.3. Phiếu đánh giá năng lực sử dụng ngôn ngữ viết................................. 58
Bảng 2.4. Phiếu đánh giá năng lực sử dụng ngôn ngữ nói ................................. 59
Bảng 2.5. Phiếu đánh giá năng lực thực hành ..................................................... 59
Bảng 3.1. Danh sách các lớp thực nghiệm và đối chứng .................................. 101
Bảng 3.2. Tổng hợp kết quả các bài kiểm tra.................................................... 106
Bảng 3.3. Bảng phân phối tần số, tần suất lũy tích và % số HS đạt
điểm xi của bài kiểm tra 15 phút lần 1 .............................................. 107
Bảng 3.4. Các tham số thống kê của bài kiểm tra 15 phút lần 1 ....................... 108
Bảng 3.5. Bảng phân phối tần số, tần suất lũy tích và % số HS đạt
điểm xi của bài kiểm tra 15 phút lần 2 .............................................. 109
Bảng 3.6. Các tham số thống kê của bài kiểm tra 15 phút lần 2 ....................... 110
Bảng 3.7. Bảng phân phối tần số, tần suất lũy tích và % số HS đạt
điểm xi của bài kiểm tra 45 phút lần 1 .............................................. 111
Bảng 3.8. Các tham số thống kê của bài kiểm tra 45 phút lần 1 ....................... 112
Bảng 3.9. Bảng phân phối tần số, tần suất lũy tích và % số HS đạt
điểm xi của bài kiểm tra 45 phút lần 2 .............................................. 113
Bảng 3.10. Các tham số thống kê của bài kiểm tra 45 phút lần 2 ..................... 114
Bảng 3.11. Bảng kết quả đánh giá các năng lực học tập lần 1 và lần 2 ............ 115
Bảng 3.12. Tổng hợp đại lượng kiểm định T .................................................... 118
Bảng 3.13. Những lợi ích sau khi tham gia tiết học theo phương pháp
“Bàn tay nặn bột” .............................................................................. 118
Bảng 3.14. Mức độ yêu thích phương pháp “Bàn tay nặn bột” ........................ 119
Bảng 3.15. Ý kiến học sinh về việc nên hay không nên duy trì phương
pháp “Bàn tay nặn bột” ..................................................................... 119



phương pháp “Nêu và giải quyết vấn đề”, “Dạy học dự án”, “Dạy học hợp
đồng” … và gần đây là phương pháp “Bàn tay nặn bột”
Phương pháp “Bàn tay nặn bột” không chỉ tập trung vào phát triển kiến
thức mà còn chú trọng đến việc hình thành các kĩ năng cần thiết cho học sinh.
Với đặc điểm trên, phương pháp “Bàn tay nặn bột” là một phương pháp thích
hợp trong giảng dạy các môn khoa học đặc biệt là môn Hóa học. Tuy nhiên,
hiện nay việc vận dụng phương pháp này vào dạy học hóa học THPT chưa
được phổ biến rộng rãi và còn gặp rất nhiều khó khăn.
Từ những lý do đó, chúng tôi đã chọn đề tài “VẬN DỤNG PHƯƠNG
PHÁP “BÀN TAY NẶN BỘT” TRONG DẠY HỌC HÓA HỌC LỚP 10
TRUNG HỌC PHỔ THÔNG” để nghiên cứu và xây dựng một số bài giảng
nhằm góp phần xây dựng nguồn tư liệu cho giáo viên và học sinh trong quá
trình dạy học hóa học THPT, nâng cao chất lượng dạy và học phù hợp với


2

mục tiêu giáo dục của Đảng và Nhà nước.
2. Mục đích nghiên cứu
Vận dụng PP BTNB để thiết kế một số giáo án dạy học hóa học 10 nâng cao
THPT một cách thích hợp và hiệu quả, góp phần hình thành năng lực học tập
cho học sinh, nâng cao chất lượng dạy học hóa học THPT.
3. Đối tượng và khách thể nghiên cứu
- Đối tượng: Việc vận dụng PP BTNB trong dạy học hóa học 10 nâng cao
THPT.
- Khách thể: Quá trình dạy học hóa học 10 nâng cao ở trường THPT.
4. Nhiệm vụ nghiên cứu
- Nghiên cứu tổng quan về đề tài nghiên cứu.
- Nghiên cứu một số vấn đề lý luận cơ bản về:
+ Đổi mới phương pháp dạy học.

7.1. Nhóm các phương pháp nghiên cứu lý luận
- Đọc và nghiên cứu các tài liệu liên quan đến đề tài.
- Phương pháp phân tích, tổng hợp.
- Phương pháp phân loại, hệ thống hoá.
7.2. Nhóm các phương pháp nghiên cứu thực tiễn
- Phương pháp điều tra.
- Phương pháp quan sát.
- Trao đổi, rút kinh nghiệm với các các giáo viên và các chuyên gia.
- Phương pháp thực nghiệm sư phạm nhằm đánh giá tính hiệu quả và
khả thi của đề tài.
7.3. Nhóm các phương pháp thống kê toán học
Dùng thống kê toán học để xử lý các số liệu thực nghiệm sư phạm
8. Những đóng góp mới của đề tài
- Đề xuất một số biện pháp giúp vận dụng hiệu quả PP BTNB trong dạy
học hóa học 10 nâng cao.
- Thiết kế một số phiếu đánh giá năng lực sử dụng ngôn ngữ viết, năng lực
sử dụng ngôn ngữ nói, năng lực thực hành.


4

- Xây dựng một số bài lên lớp có vận dụng PP BTNB trong chương trình
hóa học 10 nâng cao.
- Đề tài là nguồn tư liệu bổ ích giúp giáo viên vận dụng thuận lợi PP
BTNB trong dạy học hóa học và một số môn học khác.


5

Chương 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI

dự án Pollen (Hạt phấn) của Châu Âu, dự án phát triển phương pháp BTNB
trong hệ thống các lớp song ngữ tại Đông Nam Á của VALOFRASE
(Valofrase du Francais en Asie du Sud-Est - Chương trình phát triển tiếng
Pháp ở Đông Nam Á), dự án giảng dạy khoa học cho các nước nói tiếng Ảrập…
1.1.2. Tại Việt Nam
Từ tháng 09/1999 đến tháng 03/2000, tổ chức BTNB Pháp (LAMAP
France) đã tiếp nhận và tập huấn cho một nữ thực tập sinh Việt Nam là giáo
viên Vật lý tại một trường trung học dạy song ngữ tiếng Pháp ở thành phố Hồ
Chí Minh. [12]
Tháng 01/2000, "Bàn tay nặn bột - Khoa học trong trường tiểu học" cuốn sách đầu tiên về BTNB tại Việt Nam được xuất bản.
Ngày 30/01/2000, GS.Trần Thanh Vân, GS. Georger Charpak và ông
Léon Lederman - phụ trách tổ chức BTNB Pháp đã nhóm họp tại Paris về
chương trình hành động BTNB tại Việt Nam.
Tháng 6/2000, Hội Gặp gỡ Việt Nam cùng nhóm phóng viên của kênh
truyền hình VTV1 của Việt Nam thực hiện một phóng sự về phương pháp
BTNB phát trên truyền hình Việt Nam.
Từ năm 2000 đến 2002, phương pháp BTNB đã được phổ biến cho sinh
viên Đại học Sư phạm Hà Nội, được áp dụng thử nghiệm tại trường Tiểu học
Đoàn Thị Điểm, trường Herman Gmeiner Hà Nội và trường thực hành
Nguyễn Tất Thành (thuộc Đại học Sư phạm Hà Nội). Chủ đề giảng dạy là:
nước, không khí và âm thanh.
Năm 2002, nhóm nghiên cứu tăng thêm các lớp tiểu học áp dụng
phương pháp BTNB tại Hà Nội và mở thêm các lớp tại Huế và tại Thành phố
Hồ Chí Minh. Lớp tập huấn về phương pháp BTNB cho giáo viên được tổ
chức vào tháng 9/2002 tại Hà Nội.
Từ 2002 đến nay, dưới sự giúp đỡ của Hội Gặp gỡ Việt Nam các lớp


7


8

sinh có thể tiếp nhận các thông tin từ nhiều nguồn khác nhau. Lượng thông tin
đa chiều mà học sinh tiếp nhận đã làm thay đổi cách nhìn đối với vai trò của
dạy học, do đó cách thức tổ chức các hoạt động giáo dục và học tập trong nhà
trường không thể thực hiện như trước đây. Hệ thống giáo dục đang đứng
trước áp lực rất lớn về việc cần phải đổi mới.
Vấn đề đặt ra với nhà trường là làm thế nào để học sinh có thể làm chủ
kiến thức để có thể giải quyết được những vấn đề nảy sinh trong cuộc sống
xung quanh họ? Lựa chọn nội dung kiến thức, thông tin như thế nào để đáp
ứng được điều đó? Và khi đã lựa chọn được những nội dung cần dạy thì làm
thể nào để tổ chức tốt những nội dung đó sao cho người học tích cực, tự lực
chiếm lĩnh kiến thức?
Đây thực sự là những thách thức đối với giáo viên, họ cần phải thực hiện
công việc dạy học của mình theo cách hoàn toàn mới. GV không chỉ là người
đưa đến cho học sinh một lượng kiến thức xác định mà thay vào đó, GV cần
dạy cho học sinh cách xây dựng, chiếm lĩnh kiến thức để đảm bảo việc tự học
suốt đời.
1.2.1.2. Những đòi hỏi từ sự phát triển kinh tế - xã hội
Sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong bối cảnh hội nhập quốc tế
đòi hỏi cần những người có trình độ học vấn rộng, có thể thực hiện được
nhiều nhiệm vụ và chuyên môn hoá nhằm đảm bảo chất lượng công việc. Vì
thế, người lao động phải thể hiện đẳng cấp chuyên nghiệp cao và sẵn sàng
gánh vác trách nhiệm. Dám chịu trách nhiệm là một trong các mối quan tâm
hàng đầu của các tổ chức kinh doanh. Yêu cầu đối với người lao động không
chỉ đơn thuần là kiến thức mà còn là năng lực giải quyết các vấn đề. Cách giải
quyết vấn đề linh hoạt để đối phó với các tình huống mới và sự dám chịu
trách nhiệm đang đặt lên vai nền giáo dục nước nhà trách nhiệm đào tạo
nguồn nhân lực đáp ứng sự phát triển của kinh tế - xã hội. Giáo viên phải
không ngừng trau dồi chuyên môn, nghiệp vụ để có thể đào tạo ra lớp trẻ năng

hóa cao độ, tiến lên theo nhịp độ cá nhân.


10

- Hướng 4: Liên kết nhiều phương pháp dạy học riêng lẻ thành tổ hợp
phương pháp dạy học phức hợp.
- Hướng 5: Liên kết phương pháp dạy học với các phương tiện kỹ thuật
dạy học hiện đại (phương tiện nghe nhìn, máy vi tính…) tạo ra các tổ hợp
phương pháp dạy học có dùng kỹ thuật.
- Hướng 6: Chuyển hóa phương pháp khoa học thành phương pháp dạy
học đặc thù của môn học.
- Hướng 7: Đa dạng hóa các phương pháp dạy học phù hợp với các cấp
học, bậc học, các loại hình trường và các môn học.
• Chú ý 1:
Hướng 1, 2, 3 để hoàn thiện chất lượng các phương pháp dạy học hiện
có. Hướng 4, 5, 6, 7 để sáng tạo ra những phương pháp dạy học mới.
• Chú ý 2:
Việc đổi mới phương pháp dạy học hóa học cũng theo 7 hướng đổi mới
của phương pháp dạy học nói chung như đã nêu ở trên, nhưng trước mắt tập
trung vào 2 hướng sau:
- Phương pháp dạy học hóa học phải đặt người học vào đúng vị trí chủ
thể của hoạt động nhận thức, làm cho họ hoạt động trong giờ học, rèn luyện
cho họ tập giải quyết các vấn đề của khoa học từ dễ đến khó, có như vậy họ
mới có điều kiện tốt để tiếp thu và vận dụng kiến thức một cách chủ động
sáng tạo.
- Phương pháp nhận thức khoa học hóa học là thực nghiệm, cho nên
phương pháp dạy học hóa học phải tăng cường thí nghiệm thực hành và sử
dụng thật tốt các thiết bị dạy học giúp mô hình hóa, giải thích, chứng minh
các quá trình hóa học.

vững. Điều quan trọng của phương pháp dạy học này là phải đảm bảo rằng
học sinh thực sự hiểu những gì được học mà không phải đơn giản chỉ là học
để nhắc lại nội dung kiến thức và thông tin thu được. Dạy học khoa học dựa
trên tìm tòi nghiên cứu không quan tâm đến lượng thông tin được ghi nhớ
trong một thời gian ngắn mà ngược lại là những ý tưởng hay khái niệm dẫn