ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

NGUYỄN HỒNG DƢƠNG

TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG HỌC TÍCH CỰC, TỰ LỰC VÀ SÁNG TẠO
CỦA HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG TRONG DẠY HỌC
CHUYÊN ĐỀ CÁC ĐỊNH LUẬT CHẤT KHÍ

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƢ PHẠM VẬT LÍ

HÀ NỘI - 2015

i


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

NGUYỄN HỒNG DƢƠNG

TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG HỌC TÍCH CỰC, TỰ LỰC VÀ SÁNG TẠO
CỦA HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG TRONG DẠY HỌC
CHUYÊN ĐỀ CÁC ĐỊNH LUẬT CHẤT KHÍ

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƢ PHẠM VẬT LÍ
CHUYÊN NGÀNH: LÝ LUẬN VÀ PHƢƠNG PHÁP DẠY HỌC
(BỘ MÔN VẬT LÍ)
Mã số: 60 14 01 11

Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: PGS.TS. Nguyễn Xuân Thành

1.2.6. Năng lực nhận thức sáng tạo của học sinh trong học tập ............... Error!
Bookmark not defined.
1.3. Các pha của tiến trình dạy học giải quyết vấn đềError! Bookmark not
defined.
1.3.1. Các pha của tiến trình dạy học giải quyết vấn đềError! Bookmark not
defined.

iii


1.3.2. Hình thức hoạt động nhóm trong các pha của tiến trình dạy học giải
quyết vấn đề .................................................... Error! Bookmark not defined.
1.4. Dạy học giải quyết vấn đề về các định luật vật líError! Bookmark not
defined.
1.4.1. Đặc điểm của định luật vật lí ................ Error! Bookmark not defined.
1.4.2. Dạy học giải quyết vấn đề về các định luật vật líError! Bookmark not
defined.
1.5. Sử dụng hiệu quả các tài liệu bổ trợ trong tiến trình dạy học giải quyết
vấn đề .............................................................. Error! Bookmark not defined.
1.5.1. Sử dụng thí nghiệm trong tiến trình dạy học giải quyết vấn đề ..... Error!
Bookmark not defined.
1.5.2. Sử dụng các tài liệu bổ trợ trong quá trình giải quyết vấn đề học tập
......................................................................... Error! Bookmark not defined.
1.6. Thực trạng việc dạy học theo chuyên đề trong dạy học Vật lí ở trung học
phổ thông ......................................................... Error! Bookmark not defined.
1.6.1. Mục đích điều tra .................................. Error! Bookmark not defined.
1.6.2. Đối tƣợng điều tra ................................. Error! Bookmark not defined.
1.6.3. Phƣơng pháp điều tra ............................ Error! Bookmark not defined.
1.6.4. Kết quả điều tra ..................................... Error! Bookmark not defined.
KẾT LUẬN CHƢƠNG 1................................ Error! Bookmark not defined.

2.4.2. Nội dung kiến thức cần xây dựng ......... Error! Bookmark not defined.
2.4.3. Định hƣớng phát triển năng lực................ Error! Bookmark not defined.
2.4.4. Chuẩn bị của giáo viên và học sinh ......... Error! Bookmark not defined.
2.4.5. Sơ đồ lôgíc tiến trình xây dựng kiến thức Error! Bookmark not defined.
2.5. Tiến trình dạy học cụ thể.......................... Error! Bookmark not defined.
2.5.1. Hoạt động đề xuất vấn đề nghiên cứu .. Error! Bookmark not defined.
2.5.2. Hoạt động đề xuất giải pháp giải quyết vấn đề Error! Bookmark not
defined.
2.5.3. Hoạt động thực hiện giải pháp để giải quyết vấn đề Error! Bookmark
not defined.
2.5.4. Hoạt động thông báo bổ sung, thể chế hóa kiến thức và vận dụng kiến
thức ................................................................. Error! Bookmark not defined.
KẾT LUẬN CHƢƠNG 2................................ Error! Bookmark not defined.
CHƢƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƢ PHẠM .... Error! Bookmark not defined.

v


3.1. Mục đích, đối tƣợng, phƣơng pháp và nội dung thực nghiệm .......... Error!
Bookmark not defined.
3.1.1. Mục đích thực nghiệm .......................... Error! Bookmark not defined.
3.1.2. Đối tƣợng thực nghiệm ......................... Error! Bookmark not defined.
3.1.3. Phƣơng pháp thực nghiệm .................... Error! Bookmark not defined.
3.1.4. Nội dung thực nghiệm ........................... Error! Bookmark not defined.
3.2. Kế hoạch thực nghiệm sƣ phạm ............... Error! Bookmark not defined.
3.3. Phân tích và đánh giá kết quả thực nghiệm sƣ phạmError!

Bookmark

not defined.

thể tác động kịp thời nhằm nâng cao chất lƣợng của các hoạt động dạy học và
giáo dục.
Báo cáo chính trị Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI chỉ rõ: “ Đổi mới
chương trình, nội dung, phương pháp dạy và học, phương pháp thi, kiểm tra
theo hướng hiện đại, nâng cao chất lượng toàn diện, đặc biệt coi trọng giáo
dục lí tưởng, giáo dục truyền thống lịch sử cách mạng, đạo đức, lối sống,
năng lực sáng tạo, kĩ năng thực hành, tác phong công nghiệp, ý thức trách
nhiệm xã hội ”.
Nghị quyết Hội nghị Trung ƣơng 8 khóa XI về đổi mới căn bản toàn
diện giáo dục và đào tạo: “ Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và
học theo hướng hiện đại, phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận
dụng kiến thức, kĩ năng của người học, khắc phục lối truyền thụ áp đặt một
chiều, ghi nhớ máy móc. Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự
học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kĩ năng, phát
triển năng lực. Chuyển từ học chủ yếu trên lớp sang tổ chức các hoạt động xã
hội, ngoại khóa, nghiên cứu khoa học. Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông
tin và truyền thông trong dạy và học”.

1


Trong những năm qua, đại đa số giáo viên đã đƣợc tiếp cận với các
phƣơng pháp và kĩ thuật dạy học tích cực. Các thuật ngữ nhƣ phƣơng pháp
dạy học tích cực, dạy học dựa trên dự án, dạy học giải quyết vấn đề, phƣơng
pháp “Bàn tay nặn bột”…, các kĩ thuật dạy học nhƣ động não, khăn trải bàn,
bản đồ tƣ duy… không còn xa lạ với đông đảo giáo viên hiện nay. Tuy nhiên,
việc nắm vững và vận dụng chúng còn hết sức hạn chế, có khi còn rất máy
móc, lạm dụng. Hầu hết giáo viên vẫn chƣa tìm đƣợc “chỗ đứng” của mỗi kĩ
thuật dạy học trong cả tiến trình tổ chức hoạt động dạy học. Cũng chính vì thế
nên giáo viên vẫn chủ yếu lệ thuộc vào tiến trình các bài học trong sách giáo

theo phƣơng pháp dạy học tích cực còn hạn chế.
- Các hình thức kiểm tra kết quả học tập của học sinh còn lạc hậu, chủ
yếu là sự đánh giá sự ghi nhớ của học sinh mà chƣa đánh giá đƣợc khả năng
vận dụng sáng tạo, kĩ năng thực hành và năng lực giải quyết vấn đề của học
sinh, vì thế chƣa tạo đƣợc động lực cho đổi mới phƣơng pháp và hình thức tổ
chức dạy học.
Xét cụ thể trong chƣơng “ Chất khí ”, ba định luật chất khí đều đƣợc
phát hiện bằng thực nghiệm: Định luật Bôi-lơ – Ma-ri-ốt (1662), định luật
Sác-lơ (1787), định luật Gay-Luy-xác (1802). Sau này Cla-pê-rôn gộp kết quả
của ba định luật vào một phƣơng trình (1834), đó là phƣơng trình trạng thái.
Logic trình bày trong sách giáo khoa bắt đầu từ việc đặt vấn đề: Tìm mối liên
hệ giữa ba đại lƣợng p,V,T đặc trƣng cho trạng thái của một lƣợng khí xác
định. Và để đơn giản, cố định một đại lƣợng bất kì và nghiên cứu quan hệ của
hai đại lƣợng còn lại.
Tuy nhiên, tại sao không nghiên cứu quá trình đẳng áp trƣớc mà lại
nghiên cứu quá trình đẳng nhiệt và đẳng tích trƣớc? Trong khi, theo lịch sử
hình thành, cả ba định luật này đƣợc nghiên cứu độc lập và đều bằng con
đƣờng thực nghiệm. Trong chƣơng trình vật lí phổ thông, quan trọng là việc
xây dựng mối quan hệ giữa ba đại lƣợng p, V, T của một lƣợng khí xác định.
Vì vậy, nếu tổ chức dạy học nhằm xây dựng ba định luật chất khí, từ đó khái
quát lên thành phƣơng trình trạng thái của khí lí tƣởng theo con đƣờng nghiên

3


cứu đồng thời, độc lập ba đẳng quá trình thì sẽ có nhiều cơ hội phát huy tính
tích cực nhận thức và năng lực sáng tạo của học sinh trong học tập.
Với những nguyên nhân và lí do nhƣ trên, để có thể tổ chức hoạt động
tự chủ chiếm lĩnh kiến thức của học sinh trong dạy học chƣơng chất khí nhằm
phát huy các năng lực của học sinh, chúng tôi chọn đề tài nghiên cứu là:

nghiên cứu sau:
- Phƣơng pháp nghiên cứu lí luận: nghiên cứu các tài liệu có liên quan đến
đề tài.
- Phƣơng pháp nghiên cứu thực nghiệm: tổ chức dạy học, dự giờ, quan sát,
ghi chép, chụp ảnh, quay phim, thu thập dữ liệu, phân tích, đánh giá kết quả
học tập và kết quả từ các phiếu điều tra.
- Phƣơng pháp thống kê toán học: thống kê kết quả điều tra, bài kiểm tra
của lớp đối chứng và lớp thực nghiệm.
7. Những đóng góp của đề tài
Về lí luận : Góp phần làm rõ thêm lí luận về dạy học theo chuyên đề, lí
luận và dạy học tiếp cận năng lực.
Về thực tiễn : Xây dựng đƣợc chuyên đề dạy học theo định hƣớng chỉ
đạo của Bộ GD-ĐT, có thể làm tài liệu tham khảo ở tổ bộ môn, tiến tới xây
dựng nhiều chuyên đề khác trong chƣơng trình Vật lí THPT.
8. Cấu trúc luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận, phụ lục và tài liệu tham khảo, luận văn
gồm 3 chƣơng:
Chƣơng 1. Cơ sở lí luận của đề tài
Chƣơng 2. Tổ chức hoạt động học tích cực, tự lực, sáng tạo của học sinh
trong dạy học chuyên đề Các định luật chất khí.
Chƣơng 3. Thực nghiệm sƣ phạm.

5


TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Lƣơng Duyên Bình (Tổng chủ biên kiêm chủ biên), Nguyễn Xuân Chi, Tô
Giang, Trần Chí Minh, Vũ Quang, Bùi Gia Thịnh (2006), Sách giáo khoa
Vật lí 10, Nxb Giáo dục, Hà Nội.
2. Nguyễn Thế Khôi (Tổng chủ biên), Phạm Quý Tƣ (chủ biên), Lƣơng Tất Đạt,

11. Phạm Hữu Tòng (2002), Chức năng tổ chức, kiểm tra, định hướng hành
động dạy học, Bài giảng chuyên đề cao học.
12. Phạm Hữu Tòng (2004), Dạy học vật lí ở trường phổ thông theo định
hướng phát triển hoạt động tích cực, tự chủ, sáng tạo và tư duy khoa học,
Nxb Đại học Sƣ phạm Hà Nội, Hà Nội.
13. Thái Duy Tuyên (1991), Những vấn đề cơ bản giáo dục hiện đại, Nxb
Giáo dục, Hà Nội.
14. Phạm Viết Vƣợng (1997), Phương pháp luận nghiên cứu khoa học, Nxb
Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội

7