ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

NGUYỄN MINH PHÚC

XÂY DỰNG TÀI LIỆU VÀ HƢỚNG DẪN SỬ DỤNG
THEO MÔ ĐUN PHẦN QUANG HÌNH HỌC - VẬT LÍ 11
GÓP PHẦN BỒI DƢỠNG NĂNG LỰC TỰ HỌC CHO HỌC SINH

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƢ PHẠM VẬT LÍ

HÀ NỘI – 2015


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

NGUYỄN MINH PHÚC

XÂY DỰNG TÀI LIỆU VÀ HƢỚNG DẪN SỬ DỤNG
THEO MÔ ĐUN PHẦN QUANG HÌNH HỌC - VẬT LÍ 11
GÓP PHẦN BỒI DƢỠNG NĂNG LỰC TỰ HỌC CHO HỌC SINH

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƢ PHẠM VẬT LÍ
(Chuyên ngành: Lý luận và phƣơng pháp dạy học bộ môn Vật lý)
Mã số: 60 14 01 11

Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: TS. Lê Thị Thu Hiền

HÀ NỘI - 2015


1.1.

Các nghiên cứu tiêu biểu về tự học trên Thế giới và Việt Nam

4

1.1.1.

Các nghiên cứu trên Thế giới…………………………………….

4

1.1.2.

Các nghiên cứu ở Việt Nam………………………………………

5

1.2.

Vấn đề tự học……………………………………………………

6

1.2.1.

Quan niệm về tự học……………………………………………..

6


1.3.2.

Năng lực tự học của học sinh…………………………………….

11

1.3.3

Vai trò của giáo viên và học sinh trong việc bồi dưỡng năng lực tự
học cho học sinh………………………………………………….

12

1.3.4

Đặc trưng về năng lực tự học……………………………………..

18

1.3.5

Bồi dưỡng năng lực tự học môn Vật lý cho học sinh THPT…….

19

1.4.

Xây dựng và sử dụng tài liệu tự học có hướng dẫn theo mô đun
môn Vật lí………………………………………………………..



1.5

Thực trạng bồi dưỡng năng lực tự học môn Vật lí của học sinh

1.6

THPH……………………………………………………………..

33

Kết luận chương 1………………………………………………

35

Chƣơng 2: XÂY DỰNG TÀI LIỆU TỰ HỌC CÓ VÀ HƢỚNG DẪN
THEO MÔĐUN MỘT SỐ BÀI PHẦN” QUANG HÌNH HỌC”- VẬT LÍ
11……………………………………………………………….

36

2.1.

Tổng quan về phần “ Quang hình học”- Vật lí 11 cơ bản

36

2.1.1.

Vai trò, vị trí của phần “ Quang hình học”trong chương trình môn


Nguyên tác chung của việc thiết kế tài liệu tự học có hướng dẫn
theo môđun………………………………………………………

2.2.2.

38

40

Sử dụng tài liệu tự học có hướng dẫn theo môđunphần “Quang
hình học”- Vật lí 11 cơ bản…………………………..

56

2.3.1

Đối với học sinh………………………………………………….

56

2.3.2

Đối với giáo viên………………………………………………….

59

2.3.3

Soạn thảo một số tiến trình dạy học có sử dụng tài liệu hướng dẫn


68

3.4.

Chọn mẫu thực nghiệm………………………………………….

70

3.5

Nội dung thực nghiệm……………………………………………

71

3.6

Kết quả thực nghiệm sư phạm…………………………………

72

3.7

Kết luận chương 3……………………………………………….

77

KẾT LUẬN………………………………………………………

78

Bộ Giáo và Đào tạo đã ban hành công văn số 4099/BGDĐT-GDTrH ngày
05/8/2014 về hướng dẫn thực hiện nhiệm vụ năm học 2014 dục - 2015 đã chỉ đạo rõ về
đổi mới hình thức tổ chức dạy học: "Đa dạng hóa các hình thức học tập, chú ý các hoạt
động trải nghiệm sáng tạo, nghiên cứu khoa học của học sinh; sử dụng các hình thức dạy
học trên cơ sở ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông như: dạy học trực tuyến,
trường học ảo;... Ngoài việc tổ chức cho học sinh thực hiện các nhiệm vụ học tập ở trên
lớp, cần coi trọng giao nhiệm vụ và hướng dẫn học sinh học tập ở nhà, ở ngoài nhà
trường"
Như vậy bên cạnh việc đổi mới nội dung chương trình và kiểm tra đánh giá kết
quả học, đổi mới phương pháp giảng dạy thì vấn đề nâng cao năng lực tự học của HS
được các nhà giáo dục và các nhà khoa học đặc biệt chú ý. Vấn đề này cũng được đề
cập đến tại điều 5, chương I, Luật Giáo dục: "Phương pháp giáo dục phải phát huy tính
tích cực, tự giác, chủ động, tư duy sáng tạo của HS; bồi dưỡng năng lực tự học, khả
năng thực hành, lòng say mê và ý chí vươn lên”.
Về mặt lý luận cũng như thực tiễn, TH là một hoạt động có ý nghĩa quan trọng
trong việc tạo ra chất lượng và hiệu quả của quá trình dạy học. Bồi dưỡng năng lực TH
cho HS là khâu then chốt để tạo ra "nội lực" nhằm nâng cao chất lượng và hiệu quả dạy
học các môn học nói chung và môn Vật lí nói riêng. Tuy nhiên, trong thực tế NLTH của

4


HS còn nhiều hạn chế, hơn nữa những công trình nghiên cứu về bồi dưỡng NLTH môn
Vật lí cho HS thông qua các phương tiện dạy học hiện đại còn chưa được phổ biến. Việc
bồi dưỡng NLTH cho HS trở thành một yêu cầu cấp bách, một nhiệm vụ quan trọng
trong dạy học hiện nay.
Môđun dạy học là một đơn vị chương trình dạy học được cấu trúc một cách đặc
biệt nhằm phục vụ cho người học. Nó chứa đựng cả mục tiêu, nội dung, phương pháp
dạy học và công cụ đánh giá kết quả học tập, gắn bó chặt chẽ với nhau thành một thể
hoàn chỉnh. Môđun dạy học có nhiều cấp độ: môđun lớn gồm các môđun thứ cấp và

nâng cao chất lượng dạy học môn Vật lí ở trường THPT.
5. Phƣơng pháp nghiên cứu.
5.1 Phương pháp nghiên cứu lý luận: Tìm hiểu các tài liệu nhằm hệ thống hoá
cơ sở lý luận của việc xây dựng và sử dụng tài liệu tự học có hướng dẫn theo môđun
trong dạy học Vật lí.
5.2

Phương

pháp

nghiên

cứu

thực

tiễn:

Đánh

giá

thực

trạng

bồi dưỡng năng lực tự học trong dạy học môn Vật lí cho HS hiện nay.
5.3 Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Tổ chức thực nghiệm sư phạm để đánh
giá tính hiệu quả và khả thi của các nội dung được đề xuất.



Chƣơng 1
CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC XÂY DỰNG TÀI LIỆU TỰ HỌC
VÀ HƢỚNG DẪN THEO MÔ ĐUN TRONG DẠY HỌC VẬT LÍ

1.1 Các nghiên cứu tiêu biểu về tự học trên thế giới và Việt Nam
1.1.1 Các nghiên cứu trên thế giới
Từ những năm trước công nguyên, nhà giáo dục Xô Cơ Rát (469- 339 TCN) đã
có quan điểm giáo dục trong đó có nêu rõ về vai trò của tự học: "Giáo dục phải giúp
con người tự khẳng định chính mình". Theo ông, trong quá trình dạy học thì người thầy
cần phải tạo cho người học tự suy nghĩ, tự tìm tòi, cần giúp người học tự phát hiện thấy
sai lầm của mình và tự khắc phục những sai lầm đó [7].
Ở thế kỷ XVIII- XIX, rất nhiều nhà khoa học đã đi sâu nghiên cứu về sự phát
triển trí tuệ, tính tích cực, tính độc lập, sáng tạo của người học trong dạy học như Jan
Jac Rousseau (1712- 1778), Johann Heinrich Pestalozzi (1746- 1827), Adolf Distervers
(1790- 1866), Konstantin Dmitrievich Usinxki (1824- 1870). Các tác giả đã đề cập đến
vai trò của nhà trường và của người thầy trong việc tổ chức và bồi dưỡng kỹ năng tự học
cho người học [dẫn theo 20].
Một số tác giả khác không chỉ khẳng định vai trò to lớn của hoạt động tự học
như tác giả X.P.Baranov, Ilina. T.A [10], I.F Kharlamop[11] mà còn quan tâm tới các
hoạt động tổ chức nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động tự học của người học. Tác giả
Rubakin .N.A [18] đã nhấn mạnh: giáo dục động cơ học tập đúng đắn là điều kiện cơ
bản để học sinh tích cực, chủ động trong tự học. Tác giả X.G.Luconhin, B.P.Exipop [7]
đã nghiên cứu đưa ra những kỹ năng TH cần thiết nhằm đảm bảo cho người học đạt kết
quả cao. Trong số các kỹ năng TH, các tác giả đặc biệt nhấn mạnh vai trò và ý nghĩa
của kỹ năng đọc sách, kỹ năng này được đánh giá là quan trọng nhất trong hoạt động
TH.
Tác giả I.F Kharlamop nghiên cứu về tự học trên cơ sở tìm ra những biện pháp
để phát huy tính tích cực học tập của học sinh bằng cách: Tăng cường việc nghiên cứu,

của tác giả Nguyễn Duy Cẩn bàn về "Tăng cường NLTH cho sinh viên hóa học ở
trường đại học sư phạm bằng phương pháp tự học có hướng dẫn theo môđun" [3],
Nguyễn Thị Thanh Hồng nghiên cứu về "Tổ chức tự học Giáo dục học cho sinh viên
đại học sư phạm qua e-learning"[9] …các tác giả đã nghiên cứu về tự học và vai trò,
cách thức đổi mới và phát triển NLTH của người học.

9


TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Lương Duyên Bình – Vũ Quang (Đồng chủ biên), Nguyễn Xuân Chi – Bùi Quang
Hân, Đoàn Duy Hinh (2006), “Bài tập Vật lí 11”, NXB Giáo dục.
2. Lương Duyên Bình (Tổng chủ biên), Vũ Quang (Chủ biên), Nguyễn Xuân Chi –
Đàm Trung Đồn, Bùi Quang Hân – Đoàn Duy Hinh (2010), “Vật lí 11”, NXB Giáo
dục.
3. Nguyễn Duy Cẩn (2010), Tăng cường năng lực tự học cho sinh viên hóa học ở
trường đại học sư phạm bằng phương pháp tự học có hướng dẫn theo môđun, Luận
án Tiến sĩ Giáo dục học, Trường Đại học sư phạm Hà Nội.
4. Phạm Thị Châm (2014), Xây dựng và sử dụng tài liệu có hướng dẫn theo mô đun
chương "Động lực học chất điểm" góp phần bồi dưỡng năng lực tự học của học
sinh, Luận văn thạc sĩ giáo dục học, Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên.
5. Nguyễn Hữu Châu (2005), Những vấn đề cơ bản về chương trình và quá trình dạy
học, NXB Giáo dục.
6. Lê Hiển Dương(2006), Hình thành và phát triển năng lực tự học cho sinh viên cao
đẳng ngành sư phạm toán, Luận án tiến sĩ Giáo dục học, Trường đại học Vinh
7. Exipop B.P(1997), Những cơ sở lý luận dạy học, Tập 1+2, NXB Giáo dục
8. Nguyễn Thị Bích Hạnh(2006), Biện pháp hoàn thiện kỹ năng tự học môn giáo dục
học cho sinh viên Đại học sư phạm theo quan điểm sư phạm tương tác, Luận án
Tiến sĩ Giáo dục học.
9. Nguyễn Thị Thanh Hồng (2012), Tổ chức tự học Giáo dục học cho sinh viên đại

23. Nguyễn Cảnh Toàn (2001), Dạy –tự học , NXB Giáo dục.
24. Nguyễn Cảnh Toàn (Chủ biên), Nguyễn Kì, Vũ Văn Tảo, Bùi Tường (1998), Quá
trình dạy –tự học, NXB Giáo dục.
25. Nguyễn Cảnh Toàn (2001), Tuyển tập tác phẩm: Tự giáo dục – tự học – tự nghiên
cứu (tập 1). Trường ĐHSP. Trung tâm văn hóa – ngôn ngữ Đông Tây
26. Thái Duy Tuyên (2008), Phương pháp dạy học truyền thống và đổi mới, NXb Giáo
dục.

11