ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

LÊ THỊ ĐIỆP

SỬ DỤNG DẠY HỌC KHÁM PHÁ RÈN LUYỆN
NĂNG LỰC TƢ DUY CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC
CHƢƠNG I “CHUYỂN HÓA VẬT CHẤT VÀ
NĂNG LƢỢNG”, SINH HỌC 11-TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

LUẬN VĂN THẠC SỸ SƢ PHẠM SINH HỌC

HÀ NỘI – 2015


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

LÊ THỊ ĐIỆP

SỬ DỤNG DẠY HỌC KHÁM PHÁ RÈN LUYỆN
NĂNG LỰC TƢ DUY CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC
CHƢƠNG I “CHUYỂN HÓA VẬT CHẤT VÀ NĂNG LƢỢNG”
SINH HỌC 11- TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

LUẬN VĂN THẠC SỸ SƢ PHẠM SINH HỌC
Chuyên ngành: LÝ LUẬN VÀ PHƢƠNG PHÁP DẠY HỌC
(BỘ MÔN SINH HỌC)
Mã số: 60 14 01 11
Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: PGS. TS. Mai Văn Hƣng


DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

STT

Chữ viết đầy đủ

Chữ viết tắt

1

CNTT

Công nghệ thông tin

2

DHKP

Dạy học khám phá

3

ĐC

Đối chứng

4

GV


Phó giáo sư

10

PHT

Phiếu học tập

11

PP

Phương pháp

12

PPDH

Phương pháp dạy học

13

SBT

Sách bài tập

14

SGK


Trung học phổ thông

20

TB

Trung bình

ii


MỤC LỤC
Lời cảm ơn .................................................................................................................................. i
Danh mục chữ viết tắt ............................................................................................................... ii
Danh mục các bảng ................................................................................................................... v
Danh mục các sơ đồ, hình vẽ, biểu đồ .................................................................................... vi
MỞ ĐẦU ................................................................................................................................... 1
CHƢƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI............................... 7
1.1. Lịch sử vấn đề nghiên cứu. ............................................................................................... 7
1.1.1. Trên thế giới .................................................................................................................... 8
1.1.2. Trong nước ...................................................................................................................... 9
1.2. Cơ sở lí luận của đề tài.......................................................................................10
1.2.1. Một số quan niệm về dạy học khám phá…………………………………….10
1.2.2. Một số khái niệm về dạy học khám phá………………………………..........12
1.2.3. Phương pháp dạy học tích cực………………………………………………23
1.2.4. Lí luận về năng lực tư duy. .......................................................................................... 24
1.3. Cơ sở thực tiễn ……………………………………………………………….29
1.3.1. Mục đích điều tra………………………………………………...………….29
1.3.2. Phương pháp điều tra………………………………………………………..29
1.3.3. Đối tượng điều tra…………………………………………………………...30

Nhiệm

vụ

thực

nghiệm………………………………………………………...82
3.4. Ðối tượng thực nghiệm.................................................................................................... 83
3.5. Phương pháp thực nghiệm sư phạm............................................................................... 83
3.6. Kế t quả thực nghiê ̣m…………………………………………… ……………84
3.6.1. Đánh giá định tính......................................................................................................... 84
3.6.2. Đánh giá định lượng ..................................................................................................... 85
3.7. Đánh giá chung về việc tổ chức dạy học khám phá ..................................................... 92
TIỂU KẾT CHƢƠNG 3 ...................................................................................................... 92
KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ .................................................................................... 94
TÀI LIỆU THAM KHẢO................................................................................................... 96
PHỤ LỤC................................................................................................................................ 98

iv


DANH MỤC CÁC BẢNG
Bảng 1.1. Kết quả điều tra việc học tập của học sinh ...............................................31
Bảng 1.2. Mức độ sử dụng các phương pháp dạy học ..............................................33
Bảng 2.1. Các hình thức đánh giá sử dụng trong dạy học theo phương pháp khám phá.... 76
Bảng 2.2. Tiêu chí đánh giá kết quả phiếu học tập ...................................................78
Bảng 2.3. Tiêu chí đánh giá quá trình làm việc của nhóm ........................................78
Bảng 2.4. Tiêu chí đánh giá hoạt động của các thành viên trong nhóm ...................79
Bảng 2.5. Tiêu chí đánh giá việc thuyết trình báo cáo kết quả học tập ....................80
Bảng 3.1. Điểm hoạt động hợp tác của các nhóm tại trường THPT Đan Phượng bài


Bookmark

not

defined.
Sơ đồ 1.6. Sơ đồ phương pháp thảo luận vòng tròn .. Error! Bookmark not defined.
Sơ đồ 1.7. Sơ đồ phương pháp làm việc cùng chủ đềError!

Bookmark

not

defined.
Sơ đồ 1.8 Sơ đồ phương pháp làm việc khác chủ đề Error! Bookmark not defined.
Sơ đồ 1.9. Sơ đồ về mối quan hệ giữa GV với HS trong dạy và học tích cực.........24
Sơ đồ 1.10. Sơ đồ mối quan hệ giữa các yếu tố thúc đẩy tư duy ..............................28
Sơ đồ 2.1. . Quá trình hấp thụ vật chất và năng lượng từ môi trường.......................44
Sơ đồ 2.2.Sơ đồ minh họa một số nguồn nito cung cấp cho cây…………………..48
Sơ đồ 2.3. Sự hấp thụ nước và muối khoáng ở rễ.....................................................61
Hình 3.1. Các nhóm HS đang làm việc với PHT. .....................................................85
Hình 3.2. Nhóm học sinh đang hoàn thành nội dung PHT vào bảng phụ ................85
Biểu đồ 3.1. Đường phân phối tần suất .....................................................................92
Biểu đồ 3.2. Đường phân phối tần suất tích luỹ........................................................92

vi


MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài

1


Muốn vậy, ngành giáo dục phải đổi mới chiến lược đào tạo con người đáp
ứng yêu cầu của thời đại. Thực tế chúng ta đang thực hiện đổi mới nội dung và
PPDH ở hầu hết các cấp học. PPDH ở bậc phổ thông phải hướng tới hoạt động học
tập tích cực, chủ động, sáng tạo, thói quen và khả năng tự học, tinh thần hợp tác; tạo
niềm tin, niềm vui, hứng thú; thay đổi lối dạy học truyền thụ một chiều sang dạy
học theo “ PPDH tích cực”. Luật Giáo dục 2005, tại khoản 2 điều 28, quy định:
“ PP giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo
của HS, phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng PP tự học,
khả năng làm việc theo nhóm; rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn;
tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho HS’’[5]
Dạy học tích cực được Dự án Việt - Bỉ, là Dự án song phương giữa Bộ Giáo
dục và Đào tạo Việt Nam với Cơ quan Hợp tác Kĩ thuật Bỉ, triển khai áp dụng tại
mười bốn tỉnh miền núi phía Bắc Việt Nam. Dự án được thực hiện với các phương
pháp dạy học tích cực đã áp dụng thành công ở nhiều nước trên thế giới như : dạy
học theo dự án, dạy học theo góc, dạy học hợp đồng. Hiện nay, các trường học
trong nước đang từng bước triển khai áp dụng các PPDH tích cực nhưng chưa được
quan tâm nghiên cứu thích đáng.
1.2. Xuất phát từ vai trò của dạy học khám phá
Dạy học khám phá là một trong những phương pháp dạy học hiện đại. Đặc
điểm của phương pháp này là giảm bớt thuyết trình, tăng cường dẫn dắt, điều khiển,
tổ chức nhằm phát huy năng lực tư duy, phát triển kỹ năng giải quyết vấn đề của
học sinh nhằm khám phá ra tri thức một cách chủ động. Từ đó, học sinh sẽ mở được
kho tàng tri thức, trở thành những con người thành đạt sau này.
- Trong dạy học khám phá, vai trò và các hoạt động của học sinh luôn được quan
tâm chú ý. Họ sinh là trung tâm của quá trình dạy học, bản thân học sinh được cuốn
hút vào các quá trình hoạt động do giáo viên tổ chức chỉ đạo. Thông qua đó học
sinh tự lực khám phá ra tri thức chứ không phải thụ động tiếp thu những tri thức đã


6.

Nguyễn Thành Đạt (2011), Sinh học 11 ban cơ bản. Nxb Giáo dục Việt Nam

7.

Nguyễn Thành Đạt, Lê Đình Tuấn (2007), Sinh học 11, Sách giáo viên. Nxb
Giáo dục.

8.

Trịnh Nguyên Giao – Nguyễn Đức Thành (2009), Dạy học sinh học ở
trường phổ thông. Nxb Giáo dục Việt Nam.

9.

Phạm Minh Hạc(10/1996), “Phương pháp tiếp cận hoạt động- nhân cách và
lí luận chung về phương pháp dạy học”, Tạp chí nghiên cứu giáo dục, số 173.

10. Nguyễn Thị Phƣơng Hoa(2008), Kĩ năng tổ chức hoạt động nhóm.
foreman:nexo.com/kinang/30-40k.
11. Trần Bá Hoành (2004), Dạy học bằng các hoạt động khám phá có hướng
dẫn. Thông tin Khoa học Giáo dục, số 102.
12. Mai Văn Hƣng (2002), “Yếu tố người học và vấn đề đổi mới phương pháp
dạy học”. Tạp chí Giáo dục (0), tr.25 - 26.
13. Mai Văn Hƣng (2003), Sinh học phát triển cá thể động vật. Nxb Đại học Sư
Phạm, Hà Nội.
14. Mai Văn Hƣng và cs (2009). “Một số yếu tố ảnh hưởng đến hoạt động nhóm
trong dạy học khám phá”. Tạp chí Khoa học – ĐHQG Hà Nội, (25), No1S, tr

21. Nguyễn Đức Thành (1989), Phương pháp tích cực trong dạy học KTNN
trường THCS, Luận án PTS, Trường Đại học sư phạm Hà Nội.
22. Lê Đình Trung (1994), Xây dựng và sử dụng bài toán nhận thức để nâng cao
hiệu quả dạy học phần cơ sở vật chất và cơ chế di truyền trong chương trình
sinh học THPT, Luận án PTS, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội.
23. Nguyễn Thị Yến (2010), Vận dụng dạy học khám phá trong dạy học chương
II “Tính qui luật của hiện tượng di truyền” Sinh học 12 –Trung học phổ
thông, Luận văn thạc sỹ sư phạm sinh học
24. Vũ Văn Vụ (chủ biên), Vũ Thanh Tâm,Hoàng Minh Tấn (2007), Sinh lý
học thực vật. Nxb Giáo dục
25. Phạm Viết Vƣợng(2010), Giáo dục học. Nhà xuất bản Đại học sư phạm.
26. Nguyễn Thị Khánh Vân (2012), Vận dụng dạy học khám phá trong dạy học
chương II phần Di truyền học – Sinh học 12 THPT, Luận văn thạc sỹ sư phạm
sinh học.
27

Okon (1986), Những cơ sở lý luận của dạy học nêu vấn đề. Nxb Giáo dục

28

Veczilin.N.M – Cooxunskaia – VM (1996), Đại cương về phương pháp dạy
học sinh học, tập I và tập II (Trần Bá Hoành – Trần Doãn dịch). Nxb Giáo
dục.

4