NHỮNG QUAN ĐIỂM CƠ BẢN CỦA LÊ NIN VỀ NHÀ NƯỚC TƯ SẢN
TRONG TÁC PHẨM “NHÀ NƯỚC VÀ CÁCH MẠNG”. Ý NGHĨA PHƯƠNG
PHÁP LUẬN TRONG VIỆC XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN
XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở NƯỚC TA HIỆN NAY

Vấn đề nhà nước là vấn đề đặc biệt quan trọng trong các cuộc cách
mạng, là một trong những vấn đề trung tâm trong cuộc đấu tranh tư tưởng lý
luận hiện nay. Đối tượng của cuộc đấu tranh tư tưởng lý luận xung quanh vấn
đề nhà nước tập trung vào một số vấn đề: nguồn gốc, bản chất và vai trò của
nhà nước. Những người đại diện cho triết học, kinh tế chính trị học và chính
luận tư sản cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX đã cố tình làm rối vấn đề nhà nước,
như Lê nin đã chỉ ra: đây là một trong những vấn đề lý luận khó nhất. Họ đưa ra
rất nhiều thứ lý luận về nhà nước nhằm biện hộ cho sự thống trị của các giai cấp
bóc lột, xoá nhoà tính chất giai cấp của nhà nước tư sản, nhằm làm cho nhân dân
lao động sao nhãng những vấn đề cơ bản của đời sống xã hội. Các nhà tư tưởng
tư sản tán dương nhà nước, miêu tả nó như một nhà nước “siêu giai cấp”, nhà
nước “phồn vinh chung”, phủ nhận tính chất phản động của nhà nước tư sản
trong đời sống xã hội.
Một trong những thời điểm mà các lý luận gia tư sản, những đại biểu
của chủ nghĩa cơ hội ra sức chống phá lý luận về nhà nước là vào cuối thế kỷ
XIX, đầu thế kỷ XX, khi mà nhà nước Xô Viết – nhà nước chủ nghĩa xã hội
đầu tiên có xu hướng được hình thành ở Liên Xô. Giai đoạn này, chủ nghĩa tư
bản phát triển sang giai đoạn đế quốc chủ nghĩa, sự can thiệp của hệ thống quân
sự vào các cơ quan nhà nước rất sâu sắc và toàn diện đã làm cho bộ máy nhà
nước trở nên quan liêu, quân phiệt, từ đó làm cho mâu thuẫn vốn có của chủ
nghĩa đế quốc phát triển cao độ. Các nước đế quốc chủ trương đẩy mâu thuẫn
ra ngoài biên giới quốc gia, vì vậy đã gây nên cuộc chiến tranh thế giới thứ nhất
(1914 – 1918), ảnh hưởng của nó càng làm sâu sắc cuộc khủng hoảng toàn diện


2

cần phải tổng kết một cách sáng tạo kinh nghiệm cách mạng mới cuộc đấu


3

3

tranh của giai cấp vô sản và trên cơ sở đó phát triển hơn nữa lý luận Mác-xít về
cách mạng xã hội chủ nghĩa, học thuyết về nhà nước. Một trong những vấn đề
đặc biệt quan trọng là đấu tranh khôi phục, bảo vệ và phát triển quan điểm của
Mác và Ăngghen về nguồn gốc, bản chất của nhà nước phù hợp với hoàn cảnh
lịch sử mới. Lê nin nhấn mạnh: “Vấn đề thái độ của cách mạng xã hội chủ
nghĩa của giai cấp vô sản đối với nhà nước không những chỉ có ý nghĩa chính
trị, thực tiễn mà còn có tính chất nóng hổi nhất nữa – vì đây là vấn đề làm cho
quần chúng thấy rõ những việc họ sẽ phải làm trong một tương lai gần đây, để
tự giải phóng khỏi ách tư bản”1.
Từ yêu cầu đó, Lê nin đã viết tác phẩm “Nhà nước và cách mạng” vào
khoảng tháng tám – tháng chín năm 1917, tác phẩm đã được xuất bản thành
sách riêng vào năm 1918. Đúng như quan điểm của Viện nghiên cứu chủ nghĩa
Mác - Lê nin trực thuộc Ban chấp hành Trung ương Đảng cộng sản Liên Xô
viết trong lời tựa trong lần xuất bản cuốn “Nhà nước và cách mạng” “Thời đại
chủ nghĩa đế quốc đã đặt ra trước giai cấp vô sản và các đảng mác xít của nó
nhiệm vụ lật đổ ách thống trị của giai cấp tư sản và giành chính quyền về tay
giai cấp công nhân”
Những nhiệm vụ của các nhà lý luận tư tưởng được Lê nin thực hiện
xuất sắc trong tác phẩm “Nhà nước và cách mạng”: “Tác phẩm của Lê nin, mà trong đó lần đầu tiên học thuyết Mác xít về nhà nước được trình bày có hệ
thống và đầy đủ nhất, - là lời giải thích khoa học hoàn thiện nhất, về chiều sâu
và về tính chất nhiều mặt; lý luận về nhà nước, là mẫu mực sáng chói về tính
đảng trong cuộc đấu tranh với kẻ thù của chủ nghĩa Mác”2 .
Kết cấu của tác phẩm gồm 6 chương, trong lần xuất bản thứ hai, Lê nin

Quan điểm về nhà nước tư sản được Lê nin đề cập trong tác phẩm một
cách khái quát, bao gồm: nguồn gốc hình thành nhà nước tư sản, các hình thức
tồn tại, bản chất của nhà nước tư sản, đồng thời Lê nin đã vạch rõ tính tất yếu
phải đập tan nhà nước tư sản và chỉ ra con đường, biện pháp đập tan nhà nước
tư sản. Trình bày hệ thống các quan điểm về nhà nước tư sản cần phải có
phương pháp khái quát toàn diện bản chất các vấn đề, song để làm sâu sắc từng
nội dung, tác giả đi sâu phân tích một số vấn đề cụ thể:
Một là, về nguồn gốc sâu xa để hình thành nhà nước tư bản chủ
nghĩa và bản chất của nhà nước tư bản chủ nghĩa.
Bằng cách tiếp cận lịch sử phát triển của xã hội loài người là một quá
trình lịch sử tự nhiên bắt nguồn từ những quy luật kinh tế khách quan. Từ cơ sở


5

5

kinh tế, từ lý luận về những quy luật kinh tế, Lê nin khẳng định nguồn gốc sâu
xa để hình thành nhà nước tư bản chủ nghĩa xuất phát từ nguyên nhân kinh tế,
nhà nước là sản phẩm và biểu hiện của những mâu thuẫn giai cấp không thể
điều hoà được. Bất cứ ở đâu, hễ lúc nào và chừng nào mà về mặt khách quan,
những mâu thuẫn giai cấp không thể điều hoà được thì nhà nước xuất hiện. Là
một tổ chức chính trị mang tính giai cấp, nhà nước bóc lột sử dụng các công cụ
quyền lực, nhờ đó giai cấp thống trị bắt quần chúng nhân dân lao động – bộ
phận chiếm đa số trong dân cư phải phục tùng mình.
Nguồn gốc ra đời của nhà nước quy định tính lịch sử, tính giai cấp của
nhà nước, cũng như quy định tính lịch sử, tính giai cấp của nhà nước tư sản. Từ
sự luận giải một cách khoa học, sáng tạo của C.Mác, Ph.Ăngghen, Lê nin tiếp
tục khẳng định “giai cấp vô sản cần đến nhà nước không phải là vì tự do, mà là
để trấn áp kẻ địch của mình, và ngày nào có thể nói đến tự do thì nhà nước

hiện đại cũng là công cụ để tư bản bóc lột lao động làm thuê” 5. Như vậy, nhà
nước tư sản là công cụ trấn áp bóc lột của giai cấp tư sản, điều đó đã được Lê
nin tiếp tục khẳng định nhà nước là một “lực lượng đặc biệt để trấn áp” 6. Điều
đó cũng có nghĩa là: nhà nước là lực lượng đặc biệt của giai cấp tư sản để trấn
áp giai cấp vô sản, nhà nước là của một nhóm người giàu có đối với hàng triệu
người làm thuê. Rõ ràng, giai cấp tư sản luôn cần đến nhà nước để duy trì địa vị
thống trị bóc lột của chúng đối với quần chúng nhân dân lao động. Tiếp tục
nghiên cứu, phân tích những tư tưởng của Mác qua thực tiễn của công xã Pari,
Lê nin đã chứng minh một cách khoa học các cuộc cách mạng trong lịch sử có
sự tiến bộ nhất định nhưng bản chất thống trị bóc lột của nhà nước ngày càng
bọc lộ ... do đó, khi giai cấp tư sản nắm quyền thống trị xã hội thì bản chất
thống trị bóc lột tàn bạo của nó ngày càng thể hiện rõ hơn và Mác còn chỉ rõ
sau cách mạng 1848 – 1849, chính quyền nhà nước biến thành “vũ khí dân tộc
trong cuộc đấu tranh của tư bản chống lao động”.
Hai là, trong tác phẩm Lê nin đã phân tích một cách sâu sắc các
hình thức nhà nước tư sản.
Để duy trì sự thống trị bóc lột, giai cấp tư sản tổ chức ra nhà nước của
chúng với nhiều hình thức khác nhau. Lê nin viết “Cứ mấy năm lại một lần quyết
định xem người nào trong giai cấp thống trị sẽ chà đạp và đè nén nhân dân trong
5 Lê nin,
6 Lê nin,

Toàn tập, Tập 33. Sđd. Tr.16
Toàn tập, Tập 33. Sđd. Tr.23


7

7



8

8

đứng trên đầu xã hội”10, cho nên, không có nhà nước chung chung đại diện cho
lợi ích của mọi giai cấp trong xã hội, dù nhà nước tư sản có thể tiến bộ vượt bậc
so với nhà nước chiếm hữu nô lệ, nhà nước phong kiến nhưng nó vẫn là nhà
nước thống trị bóc lột của giai cấp tư sản. Thực chất, nó chỉ thay thế bộ máy
thống trị này bằng bộ máy thống trị khác hoàn bị hơn, cũng như những nhà
nước khác nhà nước tư sản “tất cả các đảng tư sản, ngay cả những đảng dân chủ
nhất, kể cả các đảng “dân chủ cách mạng” tất phải tăng cường đàn áp giai cấp
vô sản cách mạng, củng cố bộ máy đàn áp, nghĩa là củng cố chính bộ máy nhà
nước ấy”11. Rõ ràng, không có nhà nước - một tổ chức bạo lực chuyên được
dùng để trấn áp thì giai cấp tư sản không thể duy trì được ách áp bức, bóc lột
của nó đối với giai cấp vô sản và quần chúng nhân dân lao động. Do vậy, nhà
nước tư sản là một bộ máy áp bức của giai cấp tư sản bảo vệ quyền lợi địa vị
thống trị của giai cấp tư sản đối với xã hội.
Ba là, Trên cơ sở làm rõ bản chất của nhà nước tư sản, Lê nin đồng
thời luận chứng tính tất yếu phải đập tan nhà nước tư sản và thay vào đó là
nhà nước chuyên chính vô sản.
Lê nin chỉ ra rằng nhà nước tư sản ngày càng trở thành gánh nặng ăn
bám xã hội. Nó không còn là bộ máy làm “dịu” xung đột giai cấp. Trong thực
hiện chức năng, nhà nước tư sản ít coi trọng chức năng xã hội, chúng coi trọng
chức năng chính trị của giai cấp, do vậy nhà nước tư sản ngày càng vơ vét bóc
lột của cải trong xã hội. Lê nin viết: “Tổ chức quan lại và quân đội thường trực
là những “vật ký sinh” sống trên thân thể của xã hội tư sản, những vật ký sinh
do những mâu thuẫn bên trong đang xé nát xã hội đó sinh ra, chính lại là những
vật ký sinh đang “bịt kín” tất cả những lỗ chân lông của xã hội ấy”12.
Theo Lê nin, nhà nước tư sản là những thứ rác rưởi vô dụng đối với xã

trị. Như vậy, giai cấp vô sản tất yếu phải đập tan nhà nước tư sản để thiết lập
nên chuyên chính vô sản.
Về vấn đề con đường, biện pháp thủ tiêu nhà nước tư sản.
Lê nin đã chỉ ra con đường, biện pháp để thủ tiêu nhà nước tư sản. Trên
cơ sở quan điểm của các nhà Mác xít cùng với kinh nghiệm hoạt động thực
tiễn, Lê nin khẳng định: “Nhà nước tư sản bị thay thế bởi nhà nước vô sản
(chuyên chính vô sản) không thể bằng con đường “tiêu vong” được mà chỉ có
13
14

Lê nin, Toàn tập, Tập 33. Sđd. Tr.57
Lê nin, Toàn tập, Tập 33. Sđd. Tr.48


10

10

thể theo quy luật chung bằng một cuộc cách mạng bạo lực thôi” 15. Xuất phát từ
bản chất của giai cấp tư sản là không thể nhường quyền thống trị cho giai cấp
vô sản. Mặt khác, để duy trì địa vị thống trị của mình, giai cấp tư sản phải tổ
chức ra nhà nước với những công cụ như quân đội, cảnh sát, nhà tù để bắt giai
cấp vô sản và các tầng lớp nhân dân khác phải phục tùng và phục vụ cho lợi ích
của mình. Do vậy, chỉ có con đường cách mạng bạo lực mới lật đổ được địa vị
thống trị của giai cấp tư sản, của nhà nước tư sản. Mặt khác, bạo lực như Mác
nói còn là bà đỡ cho xã hội cũ đương thai nghén một xã hội mới. Lê nin tiếp tục
khẳng định vai trò của của cách mạng bạo lực “Không có cách mạng bạo lực
thì không thể thay nhà nước tư sản bằng nhà nước vô sản được. Việc thủ tiêu
nhà nước vô sản, nghĩa là việc thủ tiêu mọi nhà nước chỉ có thể thực hiện được
bằng con đường “tiêu vong” thôi”16. Như vậy, kinh nghiệm thực tiễn cách mạng

kẻ đã nói: “giai cấp phải biết tự kiềm chế những nguyện vọng của mình” 17. Như
vậy, tư tưởng cách mạng bạo lực không phải là ý muốn chủ quan của Mác mà
chính là những tổng kết kinh nghiệm thực tiễn quý báu của phong trào cách
mạng để Mác, Ăngghen và Lê nin khẳng định con đường cách mạng bạo lực.
Tuy nhiên, khẳng định con đường cách mạng bạo lực là không thể
tránh khỏi, nhưng các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác – Lê nin chưa bao giờ
tuyệt đối hoá cách mạng bạo lực, không phải các ông là những người “say mê”
bạo lực. Cần khẳng định rằng, đây cũng không phải là những lời nói khoa
trương trống rỗng hay là mánh khoé, bút chiến, mà là sự cần thiết phải giáo dục
một cách có hệ thống cho quần chúng nhận thức được tư tưởng ấy. Như vậy
con đường cách mạng bạo lực là không thể tránh khỏi và chỉ có cách mạng bạo
lực mới đập tan nhà nước tư sản, thiết lập nền chuyên chính vô sản.
Bằng tác phẩm “Nhà nước và cách mạng” với những nội dung sâu sắc
về cách mạng và về vấn đề nhà nước nói chung, nhà nước tư sản nói riêng,
quan điểm, lý luận của Lê nin đã đáp ứng được yêu cầu đòi hỏi bức thiết của
cuộc đấu tranh tư tưởng lý luận, của thực tiễn cách mạng, góp phần to lớn vào
thắng lợi của cách mạng tháng Mười Nga vĩ đại. Đây là tác phẩm xuất sắc của
chủ nghĩa Mác – Lê nin. Lần đầu tiên, học thuyết Mác xít về nhà nước được
trình bày có hệ thống và đầy đủ nhất, là lời giải thích khoa học hoàn thiện nhất
về chiều sâu và về tính chất nhiều mặt, lý luận về nhà nước là mẫu mực sáng
chói về tính Đảng trong cuộc đấu tranh với kẻ thù của chủ nghĩa Mác.
Lê nin đã đấu tranh kiên quyết, bền bỉ không khoan nhượng, trên cơ sở
trích dẫn, phân tích, khẳng định và phát triển sáng tạo những tư tưởng cơ bản
17

Lê nin, Toàn tập, Tập 33. Sđd. Tr.60


12




13

13

phát triển tư bản chủ nghĩa này đi liền với những hậu quả xã hội là áp bức, bóc
lột, nô dịch người lao động, làm lao động bị tha hóa và tha hóa bản chất con
người. Nó cũng tạo ra lực lượng xã hội phủ định nó một cách ngoài ý muốn là
giai cấp vô sản và công nhân cách mạng - đúng như quan điểm của các nhà
kinh điển Mác xít đã khẳng định.
Ngày nay, chủ nghĩa đế quốc, đứng đầu là đế quốc Mỹ với bộ máy
khổng lồ đang ngày càng mở rộng âm mưu bá chủ thế giới. Chủ nghĩa tư bản
độc quyền nhà nước ngày càng lũng đoạn, sự liên kết giữa nhà nước với các tập
đoàn tư bản làm cho chúng ngày càng có quyền lực “vô hại”. Những thảm họa
và những thiên tai chưa từng thấy của các cuộc chiến tranh dai dẳng làm cho
đời sống của quần chúng nhân dân lao động ngày càng khốn khổ. Bên cạnh đó,
sự sụp đổ của Liên Xô và các nước xã hội chủ nghĩa ở Đông Âu vào thập niên
80, 90 của thế kỷ XX đã làm cho tình hình thế giới hiện nay biến đổi hết sức
phức tạp.
Đối với cách mạng Việt nam, vấn đề xây dựng, củng cố bộ máy Nhà
nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa là vấn đề cần thiết, không chỉ về mặt lý luận
mà cả về mặt thực tiễn. Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa là một nội dung
trong mục tiêu xây dựng của chúng ta. Đó vẫn là nhà nước giai cấp, nhưng
nhấn mạnh phương pháp, cách thức quản lý xã hội bằng pháp quyền, theo pháp
luật; nêu cao vai trò của pháp chế, yêu cầu mọi tổ chức, mọi công dân đều phải
tôn trọng và tuân thủ luật pháp đi đôi với phát huy các giá trị đạo đức và văn
hoá dân tộc. Đương nhiên pháp luật nào cũng mang tính giai cấp sâu sắc.
Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa do nhân dân ta xây dựng là nhà
nuớc pháp quyền của dân, do dân và vì dân, có bản chất khác hẳn với bản chất

chống quan liêu hoá bộ máy nhà nước.
Hiện tượng bộ máy nhà nước cồng kềnh kém hiệu quá, tệ cửa quyền,
sách nhiễu nhân dân, nạn tham nhũng là những vấn đề nóng bỏng, nổi cộm
trong xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay.
Những vấn đề đó đang thực sự là những nguy cơ hiển hiện đe doạ sự
sống còn của nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Để đảm bảo
xây dựng thành công và nâng cao hiệu lực của nhà nước pháp quyền xã hội chủ
nghĩa ở nước ta hiện nay, chúng ta cần tập trung hướng vào thực hiện tốt các


15

15

chủ trương, biện pháp chủ yếu sau: tăng cường sự lãnh đạo của Đảng cộng sản
đối với Nhà nước, nhất là trong việc xây dựng bản chất giai cấp công nhân gắn
với tính nhân dân và tính dân tộc cho nhà nước; tăng cường cải cách thể chế và
hoạt động của nhà nước, xây dựng một nền hành chính nhà nước dân chủ, trong
sạch, vững mạnh, từng bước hiện đại hoá; phát huy dân chủ, giữ vững kỷ luật,
kỷ cương, tăng cường pháp chế; xây dựng đội ngũ cán bộ, công chức nhà nước
trong sạch, có năng lực; tăng cường hiệu quả cuộc đấu tranh chống tham
những, chống các tệ nạn tiêu cực: quan liêu, mệnh lệnh hành chính, sách nhiễu
nhân dân.....
Quân đội nhân dân Việt nam là công cụ bạo lực sắc bén của Đảng, của
Nhà nước cần thiết phải luôn quán triệt sâu sắc đường lối quân sự của Đảng,
đường lối quốc phòng toàn dân, xây dựng quân đội vững mạnh về chính trị,
tuyệt đối trung thành với Đảng, với nhà nước, sẵn sàng bảo vệ vững chắc Tổ
quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa. Quá trình phát triển, trưởng thành của Quân
đội nhân dân Việt Nam đều dựa chắc trên nền tảng chính trị xã hội của xã hội
ta, từng bước được xây dựng, phát triển cùng với chính quyền nhân dân, các

Minh và điều kiện cụ thể cách mạng Việt Nam để có nội dung, biện pháp phù
hợp. Không ngừng đấu tranh phê phán các quan điểm sai trái của các thế lực
phản động xuyên tạc nguồn gốc, bản chất, chức năng của nhà nước và xuyên
tạc Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay.