Thừa kế theo pháp luật - một số vấn đề lý luận và
thực tiễn
Nguyễn Hương Giang
Khoa Luật
Luận văn Thạc sĩ ngành: Luật dân sự; Mã số: 60 38 30
Người hướng dẫn: PGS.TS. Bùi Đăng Hiếu
Năm bảo vệ: 2014
Keywords. Thừa kế; Pháp luật Việt Nam; Luật dân sự
Content
1. Tính cấp thiết của đề tài
Chế định thừa kế là một trong những chế định đặc biệt quan trọng trong pháp luật dân sự nên
trong bất kỳ Bộ luật dân sự (BLDS) nào, chế định thừa kế luôn chiếm vị trí trọng tâm. Ngay trong
Hiến pháp - đạo luật gốc của hệ thống pháp luật Việt Nam, thừa kế được ghi nhận là một quyền cơ
bản của công dân. Tại Điều 19 Hiến pháp năm 1959 quy định: "Nhà nước chiếu theo pháp luật bảo hộ
quyền thừa kế tài sản tư hữu của công dân" [27]. Tiếp đó, Điều 27 Hiến pháp năm 1980 đã có sự kế
thừa và sửa đổi cho phù hợp với thực tiễn: "…Pháp luật bảo hộ quyền thừa kế tài sản của công dân"
[29]. Trải qua quá trình phát triển, Hiến pháp năm 1992 tiếp tục ghi nhận và khẳng định "…Nhà
nước bảo hộ quyền sở hữu hợp pháp và quyền thừa kế của công dân" [31, Điều 58]. Trên tinh thần
của Hiến pháp năm 1992 và kế thừa quy định của BLDS năm 1995, chế định thừa kế được ghi nhận
trong BLDS năm 2005 đã có sự thay đổi tích cực, phù hợp với sự phát triển của xã hội và mang tính
khả thi hơn. Những quy định về thừa kế trong BLDS năm 2005 được xem là kết quả vượt bậc của
quá trình pháp điển hóa, không ngừng hoàn thiện để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp liên quan đến
vấn đề thừa kế của công dân. Theo đó, chế định thừa kế được quy định bao gồm hai hình thức, đó là
thừa kế theo di chúc và thừa kế theo pháp luật. Một trong những nét đẹp truyền thống về gia đình
trong văn hóa Việt Nam chính là việc chuyển những thành quả của thế hệ đi trước dành tặng cho
con cháu. Tuy nhiên, hiện nay, trên thực tế thói quen lập di chúc của người Việt Nam vẫn chưa phổ
biến do còn coi trọng các phong tục, tập quán, tình cảm giữa cha con, vợ chồng, anh em… Bên
cạnh đó, có rất nhiều trường hợp lập di chúc nhưng bản di chúc này lại không có giá trị pháp lý vì
không đáp ứng các điều kiện theo quy định của pháp luật, chẳng hạn như vi phạm về chủ thể lập di
chúc, hình thức di chúc, nội dung di chúc. Do đó, phần lớn các vụ việc thừa kế ở Việt Nam được
giải quyết theo quy định về thừa kế theo pháp luật.

- Nhóm sách giáo trình, sách chuyên khảo: ở nhóm này, trước tiên phải kể đến cuốn sách
chuyên khảo "Luật Thừa kế Việt Nam" của Tiến sĩ Phùng Trung Tập, Nxb Hà Nội, 2008 và cuốn
"Pháp luật thừa kế của Việt Nam - Những vấn đề lý luận và thực tiễn" của Nguyễn Minh Tuấn được
xuất bản vào năm 2009. Ngoài ra, còn có một số giáo trình và sách bình luận khoa học Luật dân sự
Việt Nam. Hầu hết các công trình này mới chỉ dừng lại ở việc phân tích, bình luận các quy định của
pháp luật thừa kế chứ chưa hoặc ít đề cập đến thực tiễn thi hành các quy định của pháp luật về vấn
đề trên.
- Nhóm các bài báo, tạp chí chuyên ngành luật: Các bài nghiên cứu thuộc nhóm này chủ
yếu được đề cập trên các tạp chí như Tạp chí Dân chủ và pháp luật, Tạp chí Tòa án nhân dân, Tạp
chí Nghiên cứu lập pháp, Tạp chí Luật học… Trong đó phải kể đến bài viết "Hoàn thiện chế định
thừa kế trong Bộ luật Dân sự" của Nguyễn Văn Mạnh, đăng trên tạp chí Nghiên cứu lập pháp, số 4,
5 năm 2002; "Hoàn thiện quy định về thừa kế trong Bộ luật Dân sự" của Phạm Văn Tuyết, đăng
trên Tạp chí Luật học (số Đặc san), năm 2003; "Về việc cháu, chắt nội, ngoại thừa kế thế vị và
hưởng di sản thừa kế theo hàng của ông, bà nội ngoại, các cụ nội, ngoại" của Phùng Trung Tập,
đăng trên Tạp chí Tòa án nhân dân, số 24 năm 2005; "Di sản không có người thừa kế hoặc từ chối
nhận di sản - vấn đề cần có hướng dẫn" của Đỗ Văn Chỉnh, đăng trên Tạp chí Tòa án nhân dân, số
20, năm 2006; hay bài viết của tác giả Phùng Trung Tập "Tiến trình phát triển pháp luật thừa kế
Việt Nam trong 60 năm qua", được đăng trên Tạp chí Nhà nước và pháp luật, số 2, năm 2006.
Đây thực sự là những công trình có giá trị lớn trong cả khoa học lý luận và thực tiễn. Tuy
nhiên, những công trình nghiên cứu này hoặc đề cập đến những vấn đề mang tính khái quát chung
về chế định thừa kế qua các thời kỳ hoặc chỉ đi sâu vào phân tích một quan hệ thừa kế nhất định
chứ chưa nghiên cứu một cách toàn diện, đầy đủ về vấn đề thừa kế theo pháp luật hiện hành. Thừa
kế theo pháp luật không phải là đề tài mới nhưng với sự thay đổi từng ngày từng giờ của các quan
hệ xã hội, quan hệ tài sản đòi hỏi phải có những quy phạm pháp luật mới để điều chỉnh. Do đó, việc
nghiên cứu kịp thời để có hướng đề xuất các quy định pháp luật điều chỉnh vấn đề này cho phù hợp
với thực tiễn là hết sức cần thiết.
3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu


quy định về thừa kế theo pháp luật của công dân Việt Nam.
- Luận văn cũng nghiên cứu các quy định trong pháp luật của một số nước điều chỉnh về
thừa kế theo pháp luật, có sự so sánh và đối chiếu với pháp luật thừa kế của Việt Nam, qua đó tham
khảo, học hỏi, tiếp thu có chọn lọc những điểm phù hợp để bổ sung, hoàn thiện các quy định về
thừa kế theo pháp luật trong BLDS Việt Nam.
5. Phương pháp nghiên cứu
Việc nghiên cứu dựa trên cơ sở phương pháp luận của triết học Mác-Lênin về chủ nghĩa
duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm của Đảng, Nhà
nước ta trong lĩnh vực thừa kế. Ngoài ra, để đạt được mục đích nghiên cứu, luận văn còn vận dụng,
kết hợp các phương pháp nghiên cứu khác như phương pháp phân tích, phương pháp tổng hợp,
phương pháp so sánh, phương pháp thống kê.
6. Kết cấu của luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của luận văn gồm 3
chương:
Chương 1: Khái quát chung về thừa kế theo pháp luật.
Chương 2: Diện và hàng thừa kế theo pháp luật.
Chương 3: Thực tiễn áp dụng và hướng hoàn thiện những quy định về thừa kế theo pháp
luật.

References
1. Ph. Ăngghen (1884), Nguồn gốc gia đình, của chế độ tư hữu và của nhà nước, Nxb Sự thật, Hà
Nội.


2. Lê Đức Bền (2009), Thừa kế theo pháp luật của cháu, chắt theo quy định của pháp luật Việt
Nam, Luận văn thạc sĩ Luật học, Trường Đại học Luật Hà Nội, Hà Nội.
3. Bộ Dân luật Bắc Kỳ (1931).
4. Bộ Dân luật Trung kỳ (1936).
5. Bộ luật Dân sự và Thương mại Thái Lan (1995), Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội.
6. Bộ Tư pháp (1956), Thông tư số 1742-BNC ngày 18/9/1956 về thừa kế, Hà Nội.

lập pháp, (4), tr. 53-58.
22. Nguyễn Văn Mạnh (2002), "Hoàn thiện chế định thừa kế trong Bộ luật Dân sự", Nghiên cứu
lập pháp, (5), tr. 58-63.
23. Vũ Thị Thanh Nga (2012), Quyền và nghĩa vụ của người thừa kế theo pháp luật trong Bộ luật
Dân sự Việt Nam, Luận văn thạc sĩ Luật học, Trường Đại học Luật Hà Nội, Hà Nội.
24. Lê Đình Nghị (2011), Giáo trình Luật Dân sự Việt Nam, Nxb Giáo dục, Hà Nội.
25. Nhà Pháp luật Việt - Pháp (2005), Bộ luật Dân sự Pháp, Nxb Tư pháp, Hà Nội.
26. Quốc hội (1946), Hiến pháp, Hà Nội
27. Quốc hội (1959), Hiến pháp, Hà Nội.
28. Quốc hội (1959), Luật Hôn nhân và gia đình, Hà Nội.
29. Quốc hội (1980), Hiến pháp, Hà Nội.


30.
31.
32.
33.
34.
35.
36.
37.
38.
39.
40.
41.

42.
43.

44.

Tòa án nhân dân tối cao (1978), Thông tư số 60/DS ngày 22/02/1978 hướng dẫn giải quyết các
việc tranh chấp về hôn nhân và gia đình của cán bộ, bộ đội có vợ, có chồng trong Nam, tập kết
ra Bắc lấy vợ, lấy chồng khác, Hà Nội.
Tòa án nhân dân tối cao (1981), Thông tư số 81/TANDTC ngày 24/7/1981 hướng dẫn giải quyết
các tranh chấp về thừa kế, Hà Nội.
Tòa án nhân dân tối cao (1988), Nghị quyết số 01/NQ-HĐTP ngày 20/01/1988 của Hội đồng thẩm
phán Tòa án nhân dân tối cao hướng dẫn áp dụng một số quy định của Luật Hôn nhân và gia
đình năm 1986, Hà Nội.
Tòa án nhân dân tối cao (1990), Nghị quyết số 02/NQ-HĐTP ngày 19/10/1990 của Hội đồng thẩm
phán Tòa án nhân dân tối cao hướng dẫn áp dụng một số quy định của Pháp lệnh Thừa kế, Hà
Nội.
Tòa án nhân dân tối cao (2003), Nghị quyết số 01/NQ-HĐTP ngày 16/4/2003 của Hội đồng thẩm
phán Tòa án nhân dân tối cao hướng dẫn áp dụng áp dụng pháp luật trong việc giải quyết một
số loại tranh chấp dân sự, hôn nhân và gia đình, Hà Nội.
Nguyễn Đình Toàn (2009), "Một số vấn đề về thừa kế theo pháp luật", Tòa án nhân dân, (17),
tr. 15-16.
Trường Đại học Luật Hà Nội (1999), Từ điển Giải thích thuật ngữ luật học, Nxb Công an nhân
dân, Hà Nội.
Trường Đại học Luật Hà Nội (2007), Giáo trình Luật dân sự Việt Nam, Nxb Công an nhân dân,
Hà Nội.
Trường Đại học Luật Hà Nội (2007), Giáo trình Luật Hôn nhân và gia đình Việt Nam, Nxb
Công an nhân dân, Hà Nội.
Nguyễn Minh Tuấn (2007), Cơ sở kế lý luận và thực tiễn của những qui định chung về thừa kế
trong Bộ luật Dân sự, Luận án tiến sĩ Luật học, Trường Đại học Luật Hà Nội, Hà Nội.
Nguyễn Minh Tuấn (2007), "Di sản thừa kế và thời điểm xác lập quyền sử hữu đối với di sản
thừa kế", Luật học, (11), tr. 66-69.
Nguyễn Minh Tuấn (2009), Pháp luật về thừa kế của Việt Nam - Những vấn đề lý luận và thực
tiễn, Nxb Lao động - xã hội, Hà Nội.
Phạm Văn Tuyết (2005), "Cần xác định nội dung cụm từ "những người có quyền thừa kế di sản
của nhau" trong Điều 644 Bộ luật Dân sự", Luật học (2), tr. 42-45