ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

TRƢƠNG THỊ HỒNG VÂN

HƯỚNG DẪN HỌC SINH ĐỌC HIỂU ĐOẠN TRÍCH
“HỒN TRƯƠNG BA, DA HÀNG THỊT” TỪ ĐẶC TRƯNG
THỂ LOẠI VÀ PHONG CÁCH NGHỆ THUẬT KỊCH
CỦA LƯU QUANG VŨ

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƢ PHẠM NGỮ VĂN

HÀ NỘI - 2014


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

TRƢƠNG THỊ HỒNG VÂN

HƯỚNG DẪN HỌC SINH ĐỌC HIỂU ĐOẠN TRÍCH
“HỒN TRƯƠNG BA, DA HÀNG THỊT” TỪ ĐẶC TRƯNG
THỂ LOẠI VÀ PHONG CÁCH NGHỆ THUẬT KỊCH
CỦA LƯU QUANG VŨ

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƢ PHẠM NGỮ VĂN

Chuyên ngành: Lý luận và phƣơng pháp dạy học (bộ môn Ngữ văn)
Mã số: 60 14 01 11

Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: TS. NGUYỄN ÁI HỌC

giảng dạy cũ chủ yếu là thuyết giảng sang phương pháp giảng dạy mới là một
điều không đơn giản. Một điều dễ thấy trong nhiều trường phổ thông hiện nay

1


là tuy phương pháp đọc - hiểu văn bản đã được áp dụng từ khá lâu song các
giáo viên rất lúng túng khi dạy một giờ đọc hiểu văn bản theo đúng nghĩa.
Nhiều giáo viên chưa nhận thức rõ ràng đọc hiểu là như thế nào vì vậy giờ
học văn trở thành giờ tập đọc, câu hỏi rời rạc, nhàm chán khiến học sinh
không hiểu, không hứng thú. Trước thực trạng như vậy, chúng tôi muốn góp
phần nhỏ bé của mình vào công cuộc đổi mới phương pháp dạy học văn hiện
nay, giúp người dạy người học có cái nhìn rõ hơn về hoạt động đọc hiểu văn
bản văn học.
Tác phẩm văn học nào cũng tồn tại trong một hình thức thể loại nhất
định. Dạy học đọc hiểu văn bản để giúp học sinh có thể tiếp nhận được các
lớp thông tin tiềm ẩn sau bề mặt ngôn từ, tất yếu phải tháo gỡ cấu trúc bề mặt
ấy một cách hợp lí, đúng quy luật của sáng tạo văn chương. Đọc hiểu văn bản
theo đặc trưng thể loại sẽ giúp học sinh không chỉ hiểu một văn bản cụ thể
trong chương trình mà còn có thể tự đọc hiểu những văn bản cùng loại khác
trong đời sống. Chính vì vậy, dạy học văn theo đặc trưng thể loại mặc dù đã
sớm được nghiên cứu nhưng vẫn cần được tìm tòi, suy ngẫm sâu hơn trong
quá trình đổi mới nâng cao hiệu quả của phương pháp dạy học văn. Điều đó
càng trở nên đúng đắn khi những kịch bản văn học Việt Nam sau một thời
gian “vắng bóng” đã “có mặt trở lại” trong chương trình Ngữ văn phổ thông
để hoàn thiện năng lực đọc hiểu văn bản kịch cho học sinh. Khai thác sức
mạnh riêng bằng chính đặc trưng của thể loại kịch trong quá trình giáo dục và
đào tạo vừa phù hợp quy luật của sáng tạo văn học, vừa đáp ứng được những
yêu cầu của tiến trình vận động đổi mới cách dạy học văn trong nhà trường
phổ thông hiện nay.

tìm hiểu phong cách nghệ thuật kịch của Lưu Quang Vũ nói chung. Việc tìm
hiểu phong cách nghệ thuật kịch Lưu Quang Vũ sẽ là tiền đề quan trọng giúp
giáo viên và học sinh đọc và hiểu văn bản “Hồn Trương Ba, da hàng thịt”
Xuất phát từ những lí do trên chúng tôi quyết định chọn đề tài nghiên
cứu của luận văn là: HƢỚNG DẪN HỌC SINH ĐỌC HIỂU ĐOẠN
TRÍCH “HỒN TRƢƠNG BA, DA HÀNG THỊT” TỪ ĐẶC TRƢNG
THỂ LOẠI VÀ PHONG CÁCH NGHỆ THUẬT KỊCH CỦA LƢU
QUANG VŨ

3


2. Lịch sử vấn đề
2.1. Công trình, bài viết nghiên cứu về các tác phẩm kịch của Lưu Quang
Vũ nói chung
Lưu Quang Vũ là một con người có tài năng về nhiều mặt: thơ ca, phê
bình, truyện ngắn, sân khấu. Trong đó, sân khấu là lĩnh vực ông thành công
hơn hẳn, để lại dấu ấn sâu đậm trong lòng mọi người và thể hiện tài năng đặc
biệt của mình. Thậm chí GS Phan Ngọc còn khẳng định: “Lưu Quang Vũ là
nhà viết kịch lớn nhất thế kỉ này của Việt Nam” [49; tr. 264]
Lịch sử nghiên cứu về tác gia Lưu Quang Vũ và những tác phẩm kịch
của ông đã được bắt đầu ngay khi những tác phẩm của ông ra đời. Chúng đã
được công chúng đón nhận và đưa ra những nhận xét khác nhau. Ngay từ
những ngày đầu hàng loạt bài báo, bài nghiên cứu về các tác phẩm của Lưu
Quang Vũ liên tục xuất hiện như: “Sống mãi tuổi 17” hay bài ca về người cộng
sản trẻ tuổi” (Văn nghệ - 3/1980) (Vũ Quang Vinh) ““Nguồn sáng trong đời”
một vở diễn đẹp” (Tạp chí sân khấu – 3/1985) (Nguyễn Thị Minh Thái), “Kịch
Lưu Quang Vũ những trăn trở về lẽ sống, lẽ làm người” (Tạp chí văn học –
5/1986) (Phan Trọng Thưởng), “Một vở diễn hướng thiện”(Tạp chí sân khấu 4/1988) (Lam Hồng), “Sự kiện Lưu Quang Vũ” (Tuổi trẻ chủ nhật – 4/1988)
(Phong Lê), “Nhân đọc và xem “Hồn Trương Ba, da hàng thịt”” (Tạp chí văn

của Lưu Quang Vũ. Tuy nhiên, khác với tác giả Vũ Thị Thanh Hoài, chúng tôi
không chỉ tìm hiểu kịch như những tác phẩm văn học đơn thuần mà còn tiến
hành tìm hiểu những đặc điểm, tính chất nổi bật, đặc trưng cho phong cách
nghệ thuật của ông và dễ hiểu với học sinh nhằm định hướng cho việc đọc hiểu văn bản trong nhà trường phổ thông.
2.2. Các bài viết về tác phẩm “Hồn Trương Ba, da hàng thịt” và về vấn đề
giảng dạy văn bản trên trong nhà trường phổ thông
Từ xưa đến nay, các bài nghiên cứu, phê bình thường tập trung vào các
vở kịch của Lưu Quang Vũ. Trong đó, vở kịch được các nhà nghiên cứu quan
tâm nhất là vở “Hồn Trương Ba, da hàng thịt”. Chúng ta có thể kể tên một
số bài viết tiêu biểu như:

5


- “Hồn Trương Ba, da hàng thịt” từ truyện cổ dân gian đến kịch của
Lưu Quang Vũ – xét về mặt tư tưởng triết học. Tạp chí sân khấu, số 10/2003
của Đặng Hiển
- Chung quanh vở diễn “Hồn Trương Ba, da hàng thịt” của Lưu
Quang Vũ. Báo Văn nghệ, số ngày 3/1/1989.
- Sự khai thác motip dân gian trong kịch Lưu Quang Vũ của Lưu Khánh Thơ.
- Nhân đọc và xem “Hồn Trương Ba, da hàng thịt”. Tạp chí Văn học.
Số 1/1989 của Phan Trọng Thưởng.
- “Hồn Trương Ba, da hàng thịt” ở Liên Xô. Báo Văn nghệ số ngày
2/6/1990 của Viễn Triều.
- Nghĩ về Lưu Quang Vũ nhân xem vở “Hồn Trương Ba, da hàng
thịt”, tạp chí Nghiên cứu nghệ thuật, số 1/1988 của Trần Việt.
- Hồn và xác trong “Hồn Trương Ba, da hàng thịt”. Tạp chí Văn học
và tuổi trẻ. Số 2/2009 của Lê Huy Bắc
Ngoài ra các nhà nghiên cứu, phê bình khác cũng có đề cập đến kịch
bản trên trong những bài viết của mình như Ngô Thảo, Phạm Vĩnh Cư, …

nhưng là những tư liệu quan trọng cho việc xác định sự thể hiện của đặc điểm
kịch Lưu Quang Vũ trong tác phẩm "Hồn Trương Ba, da hàng thịt".
Từ khi “Hồn Trương Ba, da hàng thịt” được đưa vào chương trình
phổ thông, tác phẩm bắt đầu nhận được sự quan tâm của các nhà nghiên
cứu PPDH Văn và các nhà giáo. Các tác giả đã chỉ ra những giá trị về nội
dung và nghệ thuật của tác phẩm để định hướng giáo viên và học sinh tiếp
cận văn bản. Tuy nhiên, sự tiếp cận này mới chỉ dừng lại ở việc đi sâu vào
văn bản nhưng lại chưa đặt văn bản trong hệ thống những kịch bản của Lưu
Quang Vũ để thấy được tính chất đặc trưng của nó, từ đó có hướng dạy học
tác phẩm thích hợp.
Về phương pháp dạy học đoạn trích trên còn có khóa luận tốt nghiệp
“Dạy học "Hồn Trương Ba, da hàng thịt" theo đặc trưng thể loại” của Trần
Thị Diệu Linh, ĐHSPHN 2006, “Dạy học đoạn trích “Hồn Trương Ba, da
hàng thịt” (SGK Ngữ văn 12) từ đặc điểm tính thời sự và những giá trị
muôn thuở của xung đột kịch Lưu Quang Vũ” của Đặng Thị Mai Hoa,
ĐHSPHN, 2009, “Định hướng đọc hiểu “Hồn Trương Ba, da hàng thịt” từ
7


đặc điểm kịch Lưu Quang Vũ”, ĐHSPHN, 2009 của Trương Thị Hồng Vân,
“Tổ chức thảo luận nhóm trong giờ học trích đoạn kịch bản văn học “Hồn
Trương Ba, da hàng thịt” của Lưu Quang Vũ” của Quản Thị Thu Phương,
ĐHSPHN, 2011. Các công trình nghiên cứu này đã đưa ra các biện pháp tiếp
cận đoạn trích hoặc từ góc độ thể loại hoặc từ đặc điểm kịch của Lưu Quang
Vũ, hoặc đề xuất một hướng dạy học hiện đại đối với đoạn trích “Hồn
Trương Ba, da hàng thịt”. Đó đều là những hướng tiếp cận đúng. Tuy nhiên,
những tài liệu nghiên cứu trên còn quá ít ỏi, chưa có tài liệu nào đề xuất việc
giáo viên cần hướng dẫn học sinh đọc hiểu văn bản có sự kết hợp đặc trưng
thể loại kịch và phong cách nghệ thuật tác giả. Chính vì vậy, việc thực hiện đề
tài “Hướng dẫn học sinh đọc hiểu đoạn trích “Hồn Trương Ba, da hàng

6. Vấn đề nghiên cứu
Sử dụng những biện pháp nào để hướng dẫn học sinh đọc hiểu văn bản
“Hồn Trương Ba, da hàng thịt” từ đặc trưng thể loại và phong cách nghệ
thuật kịch Lưu Quang Vũ.
7. Giả thuyết khoa học
Nếu sử dụng một số biện pháp như trong luận văn thì sẽ rèn được kĩ
năng đọc hiểu văn bản “Hồn Trương Ba, da hàng thịt” từ đặc trưng thể loại
và phong cách nghệ thuật kịch Lưu Quang Vũ, từ đó nâng cao hiệu quả dạy
học văn bản này.
8. Giới hạn và phạm vi nghiên cứu
- Văn bản “Hồn Trương Ba, da hàng thịt” – Lưu Quang Vũ SGK Ngữ
văn 12, tập 2, Cơ bản, NXB Giáo dục, Hà Nội, 2011
- Đặc trưng thể loại kịch
- Một số đặc điểm quan trọng trong phong cách nghệ thuật kịch Lưu
Quang Vũ
9. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
- Ý nghĩa lý luận của đề tài:
Bước đầu xác định được cơ sở lí luận của việc xây dựng những biện
pháp nhằm hướng dẫn học sinh lớp 12 đọc hiểu văn bản “Hồn Trương Ba, da
hàng thịt” từ đặc trưng thể loại và phong cách nghệ thuật kịch Lưu Quang Vũ.

9


- Ý nghĩa thực tiễn của đề tài:
+ Nội dung luận văn có thể giúp giáo viên có thêm tư liệu phục vụ việc
giảng dạy văn bản “Hồn Trương Ba, da hàng thịt” của Lưu Quang Vũ nói
riêng, các tác phẩm kịch nói chung.
+ Giúp học sinh có kỹ năng đọc hiểu văn bản từ đặc trưng thể loại kết
hợp với phong cách nghệ thuật của tác giả, từ đó góp phần nâng cao chất

6. Nguyễn Viết Chữ (2007), Việc bồi d-ỡng kĩ năng đọc nghe nói viết
cho học sinh trong dạy học Ngữ văn. Tạp chí Giáo dục (172), tr.26-27
7. inh Th Hng Giang (2005), Quan nim v s sng v cỏi cht trong
kch Lu Quang V. Khúa lun tt nghip, H Ni.
8. V H, Ngụ Tho (1988), Lu Quang V - mt ti nng, mt i ngi.
NXB Thụng tin.
9. Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi (đồng chủ biên) (2004),
Từ điển thuật ngữ văn học. NXB Giỏo dc, H Ni.
10. ng Hin (2003), Hn Trng Ba, da hng tht t truyn c tớch dõn
gian n kch ca Lu Quang V xột v mt t tng trit hc, Tp
chớ Sõn khu, (10), tr. 34-35
11. ng Th Mai Hoa (2009), Dy hc on trớch Hn Trng Ba, da
hng tht (SGK Ng vn 12) t c im tớnh thi s v nhng giỏ tr
muụn thu ca xung t kch Lu Quang V. Khúa lun tt nghip, i
hc S phm H Ni.
12. V Th Thanh Hoi (2003), c im kch Lu Quang V. Lun vn
thc s, i hc S phm H Ni.
13. Nguyn i Hc (2009), T duy h thng trong dy hc vn, Bỏo Vn
ngh (14), tr 7-8. H Ni.
11


14. Nguyn i Hc (2010), Phng phỏp t duy h thng trong dy hc vn.
NXB Giỏo dc Vit Nam, H Ni.
15. Lê Văn Hồng (chủ biên) (1999), Tâm lí học lứa tuổi và tâm lí học sphạm. NXB i hc Quc gia, H Ni.
16. Hong Ngc Hin. Tp bi ging nghiờn cu vn hc. NXB Giỏo dc
17. Hong Ngc Hin (dch v gii thiu) (1992), Nhp mụn vn hc.
Trng vit vn Nguyn Du. 1992
18. Hong Ngc Hin (2006), Nhng ng ng vo vn hc. NXB Giỏo
dc. H Ni.

văn học 12 nâng cao. NXB GD.
34. Lờ c Ngc (2005), Giỏo dc i hc phng phỏp dy v hc. NXB
HQG H Ni. H Ni.
35. Hong Phờ (ch biờn) (2004), T in ting Vit. NXB Nng. H Ni.
36. Qun Th Thu Phng (2011), T chc tho lun nhúm trong gi hc
trớch on kch bn vn hc Hn Trng Ba, da hng tht ca Lu
Quang V. Lun vn thc s, i hc S phm H Ni.
37. S Giỏo dc v o to H Ni, Ti liu phõn phi chng trỡnh THPT
mụn Ng vn (Dựng cho cỏc c quan qun lớ giỏo dc v giỏo viờn ỏp
dng t nm hc 2008 - 2009)
38. Trần Đình Sử (2003), c hiu vn bn mt khõu t phỏ trong ni dung
v phng phỏp dy hc vn hin nay, Bỏo Vn Ngh (31), tr. 12-13.
39. Trần Đình Sử (ch biờn) (2005), Lớ lun vn hc (tp 2) Tỏc phm v
th loi vn hc. NXB i hc S phm, H Ni.
40. Trn ỡnh S (tng ch biờn) (2006), Ng Vn 10 (2 tp). Ban KHXH
& NV NXB Giỏo dc.
41. Trần Đình Sử (2007), Dạy học văn là dạy học sinh đọc - hiểu văn bản Tạp
chí Văn học và tuổi trẻ, (9), tr 24-25
42. Trần Đình Sử (2007) Đọc hiểu văn bản là nh- thế nào?, Tạp chí Văn
học và tuổi trẻ, (11), tr 20-21.
43. Trần Đình Sử (đồng chủ biên) (2008), Ng vn 12 (Nõng cao). tp 1. NXB
Giỏo dc.
13


44. TrÇn §×nh Sö (®ång chñ biªn) (2008), Ngữ văn 12 – Sách giáo viên
(Nâng cao). tập 1. NXB Giáo dục.
45. Tất Thắng (1971), “Chủ đề của tác phẩm kịch”, Tạp chí văn học (1), tr
30-31
46. Đỗ Ngọc Thống (2009), “Pisa đánh giá năng lực đọc - hiểu của học sinh

59. Lƣu Quang Vũ (1994), Tuyển tập kịch Lưu Quang Vũ. NXB Sân khấu,
Hà Nội.
60. Phạm Viết Vƣợng (2000), Giáo dục học. NXB Đại học Quốc gia Hà
Nội. Hà Nội.
61. Trần Khánh Yên (2006), Dấu ấn Lưu Quang Vũ qua vở kịch nói “Hồn
Trương Ba, da hàng thịt”. Báo cáo khoa học, Đại học Sư phạm Hà Nội.

15