VIỆN HÀN LÂM
KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

CAO PHƯƠNG THẢO

LỊCH SỬ ĐẤU TRANH CÁCH MẠNG
CỦA QUÂN VÀ DÂN BÌNH DƯƠNG
(1954-1975)
Chuyên ngành: LỊCH SỬ VIỆT NAM
Mã số: 62 22 03 13

LUẬN ÁN TIẾN SĨ SỬ HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:
1. PGS.TS. Hồ Sơn ĐÀI
2. TS. Trần Thị Nhung

HÀ NỘI, 2016


LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi. Các
số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực và chưa từng được công bố trong bất
kỳ công trình nào khác.
Tác giả luận án

Cao Phương Thảo


MỤC LỤC


MỘT
2.1. Đặc điểm địa lý, tự nhiên, hành chính, quân sự và cư dân

25

2.2. Truyền thống yêu nước, chống xâm lược của quân và dân tỉnh Thủ Dầu

34

Một đến trước năm 1954
Chương 3. DIỄN BIẾN ĐẤU TRANH CÁCH MẠNG CỦA QUÂN VÀ

42

DÂN THỦ DẦU MỘT TỪ 1954 ĐẾN 1965
3.1. Giai đoạn 1954-1960

42

3.2. Giai đoạn 1961-1965

59

Chương 4. DIỄN BIẾN ĐẤU TRANH CÁCH MẠNG CỦA QUÂN VÀ

75

DÂN THỦ DẦU MỘT TỪ 1965 ĐẾN 1975
4.1. Giai đoạn 1965-1968


TÀI LIỆU THAM KHẢO

147

PHỤ LỤC

159


MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài
Bình Dương là một tỉnh thuộc phía Bắc miền Đông Nam Bộ, phía Bắc giáp
tỉnh Bình Phước, phía đông giáp tỉnh Đồng Nai, phía Tây giáp tỉnh Tây Ninh, phía
Tây Nam và Nam giáp Thành phố Hồ Chí Minh. Đây là vùng đất có vị trí trọng yếu
về kinh tế và quân sự, do nằm tiếp giáp với Thành phố Hồ Chí Minh, thành phố lớn
nhất nước, và nằm ở vị trí cầu nối giữa Nam Trường Sơn với Nam Bộ. Trong hai
cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ xâm lược của quân và dân Việt Nam,
Bình Dương là bàn đạp tiến công vào sào huyệt cuối cùng của Mỹ và chính quyền
Sài Gòn từ hướng Bắc. Chiến trường Bình Dương rất thuận lợi cho các hoạt động
tác chiến với quy mô tập trung của các binh đoàn chủ lực cơ động và cũng là nơi mà
phong trào chiến tranh du kích rất phát triển. Chính vì vậy, cả thực dân Pháp và đế
quốc Mỹ đều xem Bình Dương là địa bàn mà họ tập trung dồn sức tiến công. Đặc
biệt, trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước (1954-1975), vùng đất Bình
Dương ngày nay là một trong những địa bàn đụng đầu vô cùng quyết liệt giữa quân
cách mạng và quân đội Mỹ và Sài Gòn1. Trên chiến trường Bình Dương, tất cả
những đơn vị “sừng sỏ” của đội quân viễn chinh Mỹ và đồng minh của họ đều có
mặt. Đây cũng là nơi mà quân đội Mỹ đã tiến hành những cuộc hành quân khốc liệt,
trong đó có sử dụng những loại vũ khí tối tân nhất lúc bấy giờ nhằm tiêu diệt lực
lượng cách mạng của Việt Nam.

về lịch sử kháng chiến chống thực dân Pháp của quân và dân Bình Dương (19451954), vì vậy những kinh nghiệm và tư liệu thu thập được từ quá trình nghiên cứu
sẽ giúp cho tác giả có thêm những hiểu biết cần thiết và điều kiện thuận lợi để nhận
thức một cách đầy đủ về lịch sử đấu tranh cách mạng của quân và dân Bình Dương
trong giai đoạn chống Mỹ cứu nước (1954-1975).
Từ những nhu cầu thực tiễn nêu trên, vấn đề “Lịch sử đấu tranh cách mạng
của quân và dân Bình Dương (1954-1975)” được tác giả chọn làm đề tài nghiên
cứu cho luận án tiến sĩ Khoa học Lịch sử với mong muốn góp phần vào việc tìm
hiểu một cách có hệ thống và toàn diện về lịch sử đấu tranh cách mạng của quân và
dân Bình Dương trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Trong thời kỳ kháng
chiến chống Mỹ, tỉnh Bình Dương ngày nay được gọi với tên là tỉnh Thủ Dầu
Một, vì vậy chúng tôi sẽ gọi là tỉnh Thủ Dầu Một trong luận án của mình.
2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
2.1. Mục đích nghiên cứu
Mục đích của việc nghiên cứu “Lịch sử đấu tranh cách mạng của quân và
dân tỉnh Bình Dương (1954-1975)” thứ nhất là nhằm tổng hợp, xâu chuỗi các nội

2


dung đấu tranh cách mạng của Bình Dương thành một hệ thống để đưa ra một cái
nhìn tổng thể về cuộc đấu tranh cách mạng của quân và dân tỉnh Thủ Dầu Một trong
thời kỳ kháng chiến chống Mỹ. Hai là từ việc xâu chuỗi và hệ thống hóa lại để rút ra
một số đặc điểm, nguyên nhân thắng lợi và bài học kinh nghiệm trong đấu tranh
cách mạng của quân và dân tỉnh Thủ Dầu Một.
2.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
Nhiệm vụ nghiên cứu của luận án là phục dựng chân thật và khoa học cũng
như đánh giá những đóng góp của quân và dân tỉnh Thủ Dầu Một trong cuộc kháng
chiến chống Mỹ cứu nước.
Ngoài ra, trên cơ sở mục đích nghiên cứu trên, đề tài tập trung giải quyết
những mục tiêu cụ thể sau:

Mặc dù đề tài chỉ giới hạn trong giai đoạn này, nhưng thực tế cuộc đấu tranh cách
mạng của quân và dân tỉnh Thủ Dầu Một có liên hệ rất lớn đối với các giai đoạn
trước. Do đó, luận án cũng đề cập khái quát đến lịch sử truyền thống của tỉnh Thủ
Dầu Một cho đến trước tháng 7-1954.
3.2.3. Không gian nghiên cứu
Luận án tập trung phản ánh các cuộc đấu tranh cách mạng chống Mỹ, cứu
nước của quân và dân trên địa bàn tỉnh Thủ Dầu Một trong thời kỳ kháng chiến
chống Mỹ cứu nước gồm có thị xã Thủ Dầu Một, huyện Tân Uyên, huyện Bến Cát,
huyện Thuận An, huyện Phú Giáo (tức phạm vi thuộc tỉnh Bình Dương hiện nay,
bao gồm thành phố Thủ Dầu Một; các thị xã Bến Cát, Tân Uyên, Thuận An, Dĩ An
và các huyện Bến Cát, Dầu Tiếng, Phú Giáo, Bàu Bàng, Bắc Tân Uyên).
Đồng thời, luận án cũng chú trọng mở rộng hướng nghiên cứu, đặt cuộc đấu
tranh cách mạng của quân và dân tỉnh Thủ Dầu Một trong tiến trình đấu tranh cách
mạng trên phạm vi toàn miền Nam và cả nước, để từ đó làm nổi bật những nét đặc
thù của tỉnh Bình Dương trong các cuộc đấu tranh cách mạng chống Mỹ, cứu nước.
4. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu
4.1. Phương pháp luận
Đề tài dựa trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin về phong trào đấu
tranh cách mạng của quần chúng nhân dân trong cuộc đấu tranh giành độc lập dân
tộc ở các nước thuộc địa.
4.2. Phương pháp nghiên cứu
- Hướng tiếp cận: Khác với các công trình nghiên cứu lịch sử Đảng bộ và
lịch sử kháng chiến (nghiên cứu quá trình hình thành, tổ chức và lãnh đạo của các tổ

4


chức Đảng), lịch sử cuộc đấu tranh cách mạng của quân và dân tỉnh Thủ Dầu Một
trong giai đoạn 1954-1975 là cuộc chiến tranh nhân dân. Do đó, luận án tập trung
làm rõ những nguyên nhân, quá trình diễn biến và đặc điểm lịch sử của cuộc đấu


chọn lọc và phân tích các tài liệu thu thập được.
5. Đóng góp mới của luận án
5.1. Về tài liệu
Sưu tầm và hệ thống hóa các tài liệu đa dạng và phong phú từ nhiều nguồn
như thư viện, bảo tàng, cục lưu trữ, nguồn tài liệu mà chúng tôi sưu tầm được,... về
lịch sử đấu tranh cách mạng của quân và dân tỉnh Thủ Dầu Một trong thời kỳ kháng
chiến chống Mỹ (1954-1975). Luận án góp phần bổ sung tài liệu phục vụ cho việc
tham khảo, nghiên cứu và giảng dạy lịch sử địa phương. Đây đồng thời là nguồn tài
liệu bổ khuyết cho việc nghiên cứu về lịch sử đấu tranh của quân và dân miền Đông
Nam Bộ nói chung và tỉnh Thủ Dầu Một nói riêng trong một giai đoạn kháng chiến
đầy cam go và thử thách.
5.2. Về nội dung
- Luận án góp phần phục dựng một cách hệ thống và toàn diện về tiến trình
đấu tranh cách mạng của quân và dân tỉnh Thủ Dầu Một trong 21 năm chiến tranh
giải phóng (1954-1975). Đặc biệt, chúng tôi chú ý đến việc làm rõ vai trò lãnh đạo
của Đảng bộ địa phương, vấn đề xây dựng căn cứ địa kháng chiến, vấn đề xây dựng
lực lượng vũ trang 3 thứ quân và vai trò của quần chúng nhân dân, vai trò của lực
lượng chủ lực, xây dựng hậu phương tại chỗ, xây dựng các tổ chức cách mạng trên
địa bàn tỉnh. Đây chính là những nhân tố tích cực, nêu bật tinh thần “lấy dân làm
gốc”, góp phần quan trọng làm nên chiến thắng của quân và dân Thủ Dầu Một.
- Làm rõ đặc điểm và bài học kinh nghiệm của cuộc kháng chiến chống Mỹ
của quân và dân tỉnh Thủ Dầu Một. Trong đó, chú trọng nêu bật vai trò lãnh đạo
sáng suốt và đường lối quân sự đúng đắn của Đảng Cộng sản Việt Nam trong việc
kết hợp sức mạnh tổng hợp của quân và dân Thủ Dầu Một “chung sức, chung lòng”
đấu tranh chống xâm lược.
6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài
- “Lịch sử đấu tranh cách mạng của quân và dân tỉnh Bình Dương (19541975)” là một bộ phận của cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước của nhân dân
miền Nam. Viết về lịch sử Bình Dương trong thời kỳ 1954-1975 có ý nghĩa góp
phần cụ thể để góp phần đánh giá, tổng kết về những năm đấu tranh hào hùng của

7


CHƯƠNG 1
TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CÁC VẤN ĐỀ
LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN

1.1. Nhóm các công trình nghiên cứu chung về cuộc kháng chiến chống Mỹ
có liên quan đến luận án
- Công trình “Lịch sử Việt Nam”, tập XII (từ năm 1954 đến năm 1965)
do Trần Đức Cường chủ biên (Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội, 2014) và Lịch sử
Việt Nam, tập XII (từ năm 1965 đến năm 1975) do Nguyễn Văn Nhật chủ biên
(Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội, 2014). Trong tập XII, ở chương 2, công trình đề
cập đến “Miền Nam dưới sự thống trị của Mỹ và chính quyền Sài Gòn. Nhân dân
miền Nam đấu tranh chính trị, giữ gìn và phát triển lực lượng, tiến lên Đồng
Khởi (1954-1960)” và chương 4: “Quân và dân miền Nam đánh thắng chiến
lược “Chiến tranh đặc biệt của Mỹ”; Sang tập XIII, nói đến cách mạng miền
Nam, có chương 2: “Đánh thắng chiến lược “Chiến tranh cục bộ” của Mỹ”,
chương 4: “Đánh thắng một bước quan trọng chiến lược “Việt Nam hoá chiến
tranh” của đế quốc Mỹ (1969-1973)” và Chương 6: “Hoàn thành sự nghiệp giải
phóng miền Nam (1973-1975)”. Hai tập Lịch sử Việt Nam (tập XII và tập XIII)
nói trên đã nêu khái quát về công cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa ở miền Bắc
làm hậu phương chi viện sức người và sức của cho công cuộc đấu tranh giải
phóng dân tộc ở miền Nam từ năm 1954 đến 1975 cũng như việc quân và dân
miền Nam từng bước đánh bại các chiến lược chiến tranh của đế quốc Mỹ, hoàn
thành thống nhất đất nước nói chung nhưng chưa đề cập chi tiết vào lịch sử đấu
tranh cách mạng của quân và dân tỉnh Thủ Dầu Một trong giai đoạn 1954-1975.
- Công trình “Tổng kết cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước: Thắng
lợi và bài học” (Ban chỉ đạo tổng kết chiến tranh, trực thuộc Bộ Chính trị, Nxb.
Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 1996) trình bày một cách hệ thống về nguyên nhân,

rừng núi, nông thôn đồng bằng và đô thị, sử dụng nghệ thuật quân sự đi từ khởi
nghĩa từng phần, tiến lên chiến tranh cách mạng, lần lượt đánh bại từng chiến
lược chiến tranh của Mỹ và chính quyền Sài Gòn, giải phóng hoàn toàn miền
Nam, thống nhất Tổ quốc. Đồng thời, công trình này cũng đã luận giải, phân tích

9


tính chất, đặc điểm, tầm vóc và những bài học lịch sử của cuộc kháng chiến
chống Mỹ cứu nước trên phạm vi cả nước.
- Công trình “Lịch sử Nam Bộ kháng chiến, tập II (1954-1975)” cùng 2
công trình khác là “Những vấn đề chính yếu của lịch sử Nam Bộ kháng chiến
(1945-1975) và “Biên niên sự kiện lịch sử Nam Bộ kháng chiến 1945-1975”
thuộc bộ sách Nam Bộ kháng chiến (Hội đồng chỉ đạo lịch sử Nam Bộ kháng
chiến, Nxb. Chính trị Quốc gia - Sự thật, Hà Nội, 2010). Đây là những công
trình nghiên cứu mà chúng tôi đặc biệt quan tâm vì nó có liên quan đến luận án.
Các công trình này phản ánh cuộc đấu tranh chống thực dân Pháp (1945-1954)
và đế quốc Mỹ (1954-1975) của nhân dân Nam Bộ nói chung và của nhân dân
tỉnh Thủ Dầu Một nói riêng. Công trình chủ yếu nêu lên cuộc kháng chiến, quá
trình tổ chức kháng chiến của nhân dân Nam Bộ dưới sự lãnh đạo của Đảng
Cộng sản Đông Dương, của Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng Xứ ủy và Ủy ban hành
chính kháng chiến Nam Bộ nhằm chống lại chính sách xâm lược của thực dân
Pháp và đế quốc Mỹ.
- Công trình “Lịch sử Đảng bộ miền Đông Nam bộ lãnh đạo kháng
chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ (1945-1975)” (Hội đồng chỉ đạo
biên soạn lịch sử Đảng bộ miền Đông Nam Bộ, Nxb. Chính trị Quốc gia, Hà Nội,
2003). Công trình này đã phục dựng các giai đoạn chống Mỹ (1954-1975) dưới sự
lãnh đạo của Đảng bộ đối với phong trào đấu tranh cách mạng của quân và dân
các tỉnh miền Đông Nam Bộ (trong đó có tỉnh Thủ Dầu Một). Công trình này
cũng làm rõ đường lối, nghệ thuật, kinh nghiệm lãnh đạo của Đảng bộ miền Đông

giả Hồ Sơn Đài (Nxb. Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2008). Công trình đã đề cập
đến nhiều nội dung có liên quan đến đề tài luận án như sự lãnh đạo của các đảng
bộ địa phương; vấn đề xây dựng lực lượng vũ trang, xây dựng căn cứ địa; vấn đề
đấu tranh chính trị, quân sự, kinh tế, văn hóa tại Nam Bộ trong 30 năm chiến
tranh giải phóng.
Ngoài những công trình khoa học đề cập chung đến cuộc kháng chiến
chống xâm lược của nhân dân và lực lượng vũ trang cả nước nói chung và Nam
Bộ nói riêng, còn có một số công trình nghiên cứu về từng lĩnh vực của cuộc đấu
tranh cách mạng có liên quan đến đề tài luận án. Cụ thể như sau:

11


- Về phương thức đấu tranh cách mạng, có:
1) Công trình “Đảng lãnh đạo cuộc đấu tranh chống phá “quốc sách”
ấp chiến lược của Mỹ - ngụy ở miền Nam Việt Nam (1961-1963)” được xuất
bản năm 2003, tác giả Trần Thị Thu Hương. Công trình này tập trung trình bày
vai trò, định hướng, chỉ đạo có tổ chức của Đảng Cộng sản Việt Nam trong công
cuộc đấu tranh chống Mỹ. Đặc biệt, đây là công trình nghiên cứu công phu với
nhiều tài liệu trong và ngoài nước đã mang lại cho chúng tôi một cái nhìn bao
quát hơn cho đề tài của luận án. Cụ thể là sự đoàn kết của quân và dân miền
Nam chống Mỹ đã được sự quan tâm và chỉ đạo tận tình của Đảng Cộng sản Việt
Nam về phương pháp và tinh thần đấu tranh cách mạng. Trong đó, hoạt động
chống phá ấp chiến lược được tác giả tập trung phân tích khá rõ nét. Những
thông tin từ công trình này cũng giúp luận án của chúng tôi có được cái nhìn bao
quát và phong phú hơn.
2) Công trình “Tổng kết chiến tranh nhân dân địa phương, Chuyên đề:
Kết hợp đấu tranh hai chân, ba mũi giáp công trên ba vùng chiến lược trong
kháng chiến chống đế quốc Mỹ ở miền đông Nam Bộ (1954-1975)” (Bộ Tổng
tham mưu, Nxb. Quân đội nhân dân, Hà Nội, 2001) (tài liêu lưu hành nội bộ).

hiệu quả và sáng tạo trong cuộc đấu tranh cách mạng chống Mỹ xâm lược.
4) Công trình “Phong trào đấu tranh chống phá ấp chiến lược” (Nguyễn
Công Thục, Nxb. Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2006) tập trung đề cập đến chiến
lược “chiến tranh đặc biệt” của Mỹ. Chính quyền Mỹ đã sử dụng “ấp chiến lược”
là xương sống của chiến lược “chiến tranh đặc biệt” và là một biện pháp chiến
tranh tổng lực nhằm tách lực lượng cách mạng ra khỏi nhân dân, để tiến tới bình
định miền Nam trong vòng 18 tháng. Công trình tập trung phân tích các phong
trào đấu tranh chống phá ấp chiến lược trong hai năm 1963 và 1964 mà tiêu biểu
là chiến thắng Ấp Bắc (Mỹ Tho) và Bình Giã (Bà Rịa) trên địa bàn miền Nam.
Trên cơ sở đó, công trình cũng đã đúc kết ý nghĩa thắng lợi và bài học kinh
nghiệm của phong trào đấu tranh này. Những ý nghĩa và bài học kinh nghiệm
này cũng cho thấy quân và dân miền Đông và miền Tây Nam Bộ đã đánh bại
chiến lược chiến tranh đặc biệt của Mỹ và chính quyền Sài Gòn như thế nào,
trong đó có quân và dân Thủ Dầu Một cũng đã hưởng ứng phong trào đấu tranh
để chống lại chiến lược “chiến tranh đặc biệt” này.

13


- Về xây dựng tiềm lực và căn cứ địa kháng chiến, có:
1) Công trình “Tổng kết công tác hậu cần chiến trường Nam Bộ - Cực
Nam Trung Bộ (B2) trong kháng chiến chống Mỹ” (Tổng cục Hậu cần xuất
bản, Hà Nội, 1986). Công trình này đã cung cấp cho người đọc những kiến thức
quan trọng về hệ thống cung cấp hậu cần trong cuộc kháng chiến chống đế quốc
Mỹ xâm lược trên toàn chiến trường Nam Bộ và Cực Nam Trung bộ, trong đó đề
cập về những hoạt động của các khu vực hậu cần quan trọng nằm trên đất Thủ
Dầu Một, được nhân dân che chở và ủng hộ (thuộc các Đoàn hậu cần 81, 82).
2) Công trình “Căn cứ địa ở miền Đông Nam Bộ trong cuộc kháng
chiến chống Mỹ (1954-1975)” là luận án tiến sĩ lịch sử của Trần Thị Nhung (bảo
vệ tại Viện Khoa học xã hội tại TP. Hồ Chí Minh năm 2001) đã tập trung trình

Trong đó, chúng tôi nhận thấy, tình đoàn kết quân và dân keo sơn gắn bó là một
trong những nguyên nhân hàng đầu mà người Mỹ đã chủ quan không tính đến kỹ
lưỡng. Đây là một trong những nội dung quan trọng để chúng tôi xem xét sự gắn
kết của quân và dân Thủ Dầu Một trong lịch sử kháng chiến chống Mỹ...
2) Các bài viết như: “Vài suy nghĩ về hậu phương chiến tranh nhân dân
Việt Nam” (Tạp chí Lịch sử Quân sự, số 3, năm 1993) của nhà nghiên cứu Trần
Bạch Đằng hay “Căn cứ địa cách mạng – truyền thống và hiện tại” (Tạp chí
Lịch sử quân sự, số 4, năm 1995) của nhà sử học Văn Tạo cũng có đề cập chi tiết
đến những đặc trưng của các căn cứ địa Việt Nam trong kháng chiến chống Mỹ.
Nhìn chung, các tác giả đã nhận định và đánh giá xác đáng về tầm quan trọng
của các căn cứ địa như là trận địa vững chắc để góp phần đưa hoạt động đấu
tranh cách mạng đến thắng lợi. Vai trò của các căn cứ địa cùng thực tiễn triển
khai hoạt động trong các căn cứ để phục vụ cho công cuộc đấu tranh cách mạng
là nội dung có giá trị tham khảo cho luận án. Chính vì vậy, chúng tôi xem đây là
nội dung quan trọng mà luận án cũng phải cần chú ý đến.
Nhìn chung, các công trình nghiên cứu mà chúng tôi đã đề cập như trên là
những kiến thức tổng quan nhiều mặt về cuộc đấu tranh cách mạng trên phạm vi
cả nước trong những năm 1954-1975, trong đó việc nghiên cứu riêng ở tỉnh Thủ
Dầu Một không thể đặt ngoài những vấn đề trên, nếu không nói là phải được
xem xét kỹ lưỡng dưới ảnh hưởng chung của vùng và cả nước.

15


1.2. Nhóm các công trình đề cập trực tiếp đến đấu tranh cách mạng ở Thủ
Dầu Một trong chống Mỹ
Trong những năm qua, đã có nhiều công trình nghiên cứu có đề cập trực
tiếp đến cuộc đấu tranh cách mạng của quân và dân Bình Dương trong cuộc
kháng chiến chống Mỹ cứu nước, tiêu biểu là các công trình sau đây:
- Về sự chỉ đạo và điều hành của đảng bộ, chính quyền địa phương, có:

Hà Nội, 2014). Chương III của chuyên khảo này tập trung nói về giai đoạn
chống Mỹ cứu nước của nhân dân tỉnh Thủ Dầu Một là “Chính quyền nhân dân
ở Bình Dương trong thời kỳ kháng chiến chống đế quốc Mỹ (1954-1975” gồm
149 trang (từ trang 104 đến trang 252). Chuyên khảo nêu lên tiến trình chiến
tranh cách mạng của nhân dân tỉnh Thủ Dầu Một đấu tranh chính trị kết hợp với
đấu tranh vũ trang, tiến tới Đồng khởi giành quyền làm chủ (1954-1960); Việc
xây dựng tổ chức cách mạng, đấu tranh vũ trang, kết hợp ba mũi giáp công, phá
ấp chiến lược để đánh bại chiến lược “Chiến tranh đặc biệt” của Mỹ; Phát huy
vai trò của chính quyền cách mạng để từng bước đánh bại các chiến “Chiến tranh
cục bộ”, “Việt Nam hoá chiến tranh” của đế quốc Mỹ và đẩy mạnh đấu tranh
tiến công và nổi dậy sau Hiệp định Paris năm 1973… Như vậy, chuyên khảo này
không có chủ ý nghiên cứu sâu về phong trào đấu tranh cách mạng của quân và
dân Bình Dương trong những năm 1954-1975 một cách hệ thống, toàn diện cũng
như chưa đưa ra những đánh giá đầy đủ về đặc điểm, ý nghĩa lịch sử và bài học
kinh nghiệm của quân và dân tỉnh Bình Dương.
- Về điều kiện tự nhiên, xã hội và các yếu tố liên quan đến đấu tranh
cách mạng ở Bình Dương, có các công trình “Địa chí Bình Dương, tập I: Tự
nhiên – Nhân Văn”, (Uỷ ban nhân dân tỉnh Bình Dương, Nxb. Chính trị Quốc
gia, Hà Nội, 2010); “Thủ Dầu Một Bình Dương Đất nước – con người” (Hồ
Sơn Diệp chủ biên, Nxb. Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2012)… Nói về kháng
chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ xâm lược của công trình này, ở
chương II, mục V: “Cư dân Bình Dương trong hai cuộc kháng chiến chống xâm
lược 1945-1975”, mục này gồm 4,5 trang (từ trang 77 đến trang 81) chủ yếu
trình bày về sự biến động dân cư của tỉnh Thủ Dầu Một trong những năm 19451975. Trong chương IV, mục I: “Tiến trình giữ nước” gồm 27 trang (từ trang

17


145 đến trang 171) công trình trình bày khái quát về tiến trình giữ nước của nhân
dân tỉnh Thủ Dầu Một cho đến thắng lợi của cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu

kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ xâm lược, quân và dân Thủ
Dầu Một đã sáng tạo ra nhiều cách đánh độc đáo, phong phú và linh hoạt. Đó là
cách đánh kết hợp các hình thức tác chiến tập trung của các đơn vị chủ lực đóng
trên địa bàn, các phương thức tác chiến kết hợp đánh nhỏ, đánh vừa và đánh lớn,
vừa để nâng cao năng lực đánh địch, vừa để củng cố và mở rộng không ngừng
quyền làm chủ của nhân dân trên khắp các địa bàn chiến lược. Tinh thần tiến
công địch của quân và dân Thủ Dầu Một còn được thể hiện trong việc vận dụng
một cách linh hoạt thế trận chiến tranh nhân dân, kết hợp đánh địch cả bằng quân
sự, chính trị và binh vận; bằng tiến công quân sự và khởi nghĩa của quần chúng
với phương châm mỗi thôn xóm là một pháo đài chiến đấu, mỗi người dân là
một chiến sĩ tự mình chủ động tìm mọi cách để chống địch, sáng tạo ra những
cách đánh địch thích hợp bằng 3 mũi giáp công: chính trị, quân sự, binh vận;
bằng mọi thứ phương tiện, mọi thứ vũ khí có trong tay. Công trình còn phản
ánh những đóng góp lớn lao về của cải vật chất, công sức, trí tuệ và cả máu
xương của các tầng lớp nhân dân Thủ Dầu Một và biết bao cán bộ, chiến sĩ từ
mọi miền đất nước đã từng công tác, chiến đấu trong hai cuộc kháng chiến
đầy gian lao mà anh dũng trên vùng đất Thủ Dầu Một. Công trình này không
những có giá trị lưu giữ những trang tư liệu lịch sử quý giá về cuộc chiến
tranh nhân dân, phục vụ công tác giáo dục truyền thống, là niềm tự hào của
thế hệ hôm nay và mai sau đối với thế hệ cha anh, mà còn là sự tri ân những
người đã cống hiến, hy sinh cho sự nghiệp cách mạng giải phóng dân tộc, cho
đất nước hòa bình. Những bài học kinh nghiệm được rút ra từ thực tiễn cuộc
chiến tranh nhân dân ở Thủ Dầu Một từ năm 1945 đến 1975 ngoài giá trị về
mặt học thuật, nó còn có ý nghĩa về mặt thực tiễn trong công cuộc xây dựng
và bảo vệ Tổ quốc hiện nay ở địa phương.
3) Công trình “Thủ Dầu Một – Bình Dương đất lành chim đậu” (Sở văn
hoá Thông tin tỉnh Bình Dương, Nxb. Văn nghệ Thành phố Hồ Chí Minh, 1999).
Ở chương I của công trình này với tiêu đề “300 năm một vùng đất”, công trình

19

đồng bằng, thị xã, thị trấn... Từ đó đề cập đến các bài học kinh nghiệm thiết thực

20


về xây dựng lực lượng vũ trang và đấu tranh vũ trang.
2) Công trình “Lịch sử chiến khu Đ” (Hồ Sơn Đài (chủ biên), Nxb. Đồng
Nai, 1997). Công trình này chủ yếu nói về lịch sử hình thành chiến khu Đ, việc
xây dựng và bảo vệ căn cứ địa trong kháng chiến cũng như việc chống phá kẻ
thù bao vây nhằm tiêu diệt căn cứ địa cách mạng. Trong lời nói đầu của công
trình, nhóm tác giả viết: “Trong dòng phát triển chung của lịch sử hai cuộc
kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ diễn ra trên địa bàn miền Đông Bam Bộ,
chúng tôi cố gắng tìm chọn, trình bày riêng lịch sử chiến khu Đ – với tư cách là
một căn cứ địa kháng chiến. Đó là sự hình thành chiến khu, quá trình xây dựng
đi đôi với bảo vệ chiến khu, mọi hoạt động xung quanh việc thực hiện nhiệm vụ
chức năng của một căn cứ, cùng toàn bộ những sự kiện lịch sử tiêu biểu đã diễn
ra trên vùng đất ngày càng được mở rộng của chiến khu Đ và địa bàn có liên
quan” (37, tr.10-11).
3) Các công trình “Phong trào đấu tranh cách mạng của công nhân cao
su miền Đông Nam Bộ” (Thành Nam, Nxb. Lao động, Hà Nội, 1982); Ký sự
lịch sử “70 năm lịch sử công nhân cao su Dầu Tiếng” (Lê Văn Khoa chủ biên,
Nxb. Tổng hợp Sông Bé, 1990) và “Lịch sử phong trào công nhân cao su Việt
Nam (1906-1990)” (Huỳnh Lứa, Nxb. Trẻ, 1993) có ý nghĩa tham khảo cho đề
tài của luận án vì chúng tôi nhận thấy vai trò của công nhân cao su là không thể
bỏ qua, bởi những đóng góp thiết thực và hiệu quả của họ trong hoạt động vừa
sản xuất vừa tham gia đấu tranh chống Mỹ.. Nhìn chung, những hoạt động đấu
tranh của công nhân Thủ Dầu Một được đề cập trong các công trình này có giá
trị tham khảo và bổ sung thêm tư liệu cho đề tài luận án.
4) Công trình “Phong trào đấu tranh của công nhân cao su Thủ Dầu
Một trong 30 năm chiến tranh giải phóng (1945-1975)” là luận án tiến sĩ khoa

Sông Bé chủ biên, 1986); “Thuận An những chặng đường lịch sử, tập I (19301954), tập II (1954-1975)” (Ban Thường vụ Huyện ủy Thuận An chủ biên,
1988); “Truyền thống cách mạng của quân và dân Bến Cát, tập I (1930-1954),
tập II (1954-1975)” (Ban Tuyên giáo Huyện ủy Bến Cát xuất bản, 1988); “Lịch
sử Đảng bộ huyện Dầu Tiếng (1945-1975”) (Đảng bộ huyện Dầu Tiếng chủ
biên, Nxb. Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2000); “Lịch sử huyện Tân Uyên, tập I
(1930-1975)” (Nxb. Tổng hợp Sông Bé, 1992); “Lịch sử Đảng bộ tỉnh Bình

22