Bàn về hình thức của giao dịch theo quy định của Bộ luật Dân sự năm 2005
01/07/2010 Lượt xem: 649
Điều 124 Bộ luật Dân sự 2005 quy định: “Giao dịch dân sự được thể hiện bằng lời nói,
bằng văn bản hoặc bằng hành vi cụ thể. Giao dịch dân sự thông qua phương tiện điện tử
dưới hình thức thông điệp dữ liệu được coi là giao dịch bằng văn bản. Trong trường hợp
pháp luật quy định giao dịch dân sự phải thể hiện bằng văn bản, phải có công chứng hoặc
chứng thực, phải đăng ký hoặc xin phép thì phải tuân theo quy định đó”.
Tuỳ theo tính chất của đối tượng giao dịch và nhu cầu quản lý của nhà nước mà pháp luật
dân sự có những yêu cầu khác nhau về hình thức của giao dịch. Đối với các giao dịch đáp
ứng cho nhu cầu vật chất và tinh thần hàng ngày của cuộc sống và thông thường giá trị tài
sản không lớn thì chỉ cần các bên thể hiện bằng lời nói, có sự tự nguyện, thống nhất ý chí
của các bên là giao dịch đó có hiệu lực. Tuy nhiên, có loại giao dịch không đòi hỏi phải có
sự thống nhất ý chí của hai bên mà chỉ cần 1 bên bày tỏ ý chí bằng lời nói hoặc bằng hành
vi cụ thể ví dụ như viết di chúc. Song có những loại giao dịch pháp luật bắt buộc hai bên
phải thể hiện bằng văn bản và còn có trường hợp phải có công chứng, chứng thực của cơ
quan có thẩm quyền. Theo quy định tại khoản 2 Điều 122 Bộ luật Dân sự năm 2005 thì chỉ
trong những trường hợp có quy định của pháp luật về loại giao dịch nào đó phải tuân theo
những hình thức nhất định và hình thức đó là điều kiện có hiệu lực của giao dịch thì hình
thức của giao dịch mới trở thành một điều kiện bắt buộc để giao dịch đó có hiệu lực.
Có hai cách hiểu khác nhau về quy định tại khoản 2 Điều 122 Bộ luật Dân sự. Quan điểm
thứ nhất nên cũng có ý kiến cho rằng khi pháp luật đã quy định hình thức của giao dịch là
một điều kiện bắt buộc thì khi các bên vi phạm điều kiện về hình thức thì giao dịch sẽ vô
hiệu. Trong trường hợp này nếu các bên không yêu cầu Toà án tuyên bố giao dịch đó vô
hiệu về hình thức Toà án cũng có quyền tuyên bố giao dịch đó vô hiệu, có như vậy mới
bảo đảm được yêu cầu quản lý của Nhà nước và sự nghiêm minh của pháp luật. Bởi chính
khoản 2 Điều 124 đã quy định rõ là “Trong trường hợp pháp luật quy định giao dịch dân sự
phải được thể hiện bằng văn bản, phải có công chứng hoặc chứng thực, phải đăng ký hoặc
xin phép thì phải tuân theo các quy định đó”. Đây là một quy định mệnh lệnh dứt khoát,
bắt buộc chứ không phải là một quy định tuỳ nghi. Hơn nữa Điều 127 Bộ luật Dân sự cũng
quy định: “giao dịch dân sự không có một trong các điều kiện được quy định tại Điều 122
của Bộ luật này thì vô hiệu”. Như vậy 3 điều kiện về nội dung là điều kiện cần và điều kiện

khoản 2 Điều 401 Bộ luật Dân sự dễ gây cảm giác như có mâu thuẫn với các quy định tại
khoản 2 Điều 122, Điều 127, Điều 134 và Điều 136 Bộ luật Dân sự dẫn đến có cách hiểu
khác nhau. Có nhiều ý kiến cho rằng các tranh chấp hợp đồng mà vi phạm điều kiện về
hình thức là không bị vô hiệu. Nhiều ý kiến khác lại tỏ ra phân vân không hiểu phải xử lý
như thế nào cho đúng khi hợp đồng vi phạm điều kiện về hình thức vì các quy định ở phần
giao dịch và phần hợp đồng mâu thuẫn nhau.
Theo suy nghĩ của chúng tôi, Bộ luật Dân sự năm 2005 đã quy định điều kiện về hình thức
của giao dịch nói chung và hợp đồng nói riêng đã khác trước rất nhiều. Ngoài việc sửa đổi
có tính chất kỹ thuật như bỏ bớt các chữ, câu, ý thừa thì về nội dung thì đã có những tư
tưởng mới được thể hiện trong các điều quy định chung về giao dịch và quy định ở phần
hợp đồng. Để hiểu đúng quy định của pháp luật không được xem xét tách rời giữa các điều
luật với nhau, giữa các quy định chung với các quy định trong từng chế định cụ thể. Nếu
như Bộ luật Dân sự năm 1995 coi vi phạm điều kiện về hình thức là rất nghiêm trọng giống
như với giao dịch dân sự vô hiệu do vi phạm điều cấm của pháp luật, trái đạo đức xã hội và
giao dịch dân sự vô hiệu do giả tạo, như khoản 2 Điều 145 Bộ luật Dân sự năm 1995 đã
quy định: “2- Đối với các giao dịch dân sự được quy định tại Điều 137, Điều 138 và Điều
139 của Bộ luật này, thì thời gian yêu cầu Toà án tuyên bố giao dịch vô hiệu không bị hạn
chế”. Như vậy, bất cứ lúc nào các bên đương sự cũng có quyền yêu cầu Toà án tuyên bố
giao dịch dân sự vô hiệu do vi phạm điều kiện về hình thức; còn theo quy định của Bộ luật
Dân sự năm 2005 thì các giao dịch dân sự vi phạm điều kiện về hình thức không phải
đương nhiên vô hiệu. Dù giao dịch dân sự có vi phạm điều kiện về hình thức mà các bên
không khởi kiện yêu cầu Toà án tuyên bố giao dịch dân sự vô hiệu về hình thức thì Toà án
không xem xét; nếu trường hợp đương sự yêu cầu Toà án tuyên bố giao dịch vô hiệu do vi
phạm về hình thức thì theo quy định tại Điều 136 Bộ luật Dân sự, thời gian tuyên bố giao
dịch dân sự vô hiệu do vi phạm về hình thức chỉ có hai năm kể từ ngày giao dịch dân sự
được xác lập, quá thời hạn này đương sự mới yêu cầu thì Toà án không chấp nhận yêu cầu
đó. Theo quy định tại Điều 121 Bộ luật Dân sự thì giao dịch dân sự là hợp đồng dân sự,
nên các vụ án về hợp đồng dân sự đương nhiên áp dụng Điều 136 Bộ luật Dân sự.
Ví dụ, ngày 01/01/2005, Hai bên ký kết hợp đồng mua bán nhà đất. Hợp đồng này chỉ vi
phạm điều kiện về hình thức nhưng đến ngày 20/01/2007 (quá hai năm) một bên khởi kiện

đầy đủ. Hơn nữa, Điều 121 Bộ luật Dân sự đã định nghĩa rất rõ: Giao dịch dân sự là một
hợp đồng… thì đương nhiên các quy định ở phần giao dịch phải áp dụng ở phần hợp đồng,
trừ trường hợp các quy định ở phần hợp đồng là cụ thể và có tính đặc thù khác với quy
định ở phần giao dịch thì mới áp dụng quy định ở phần hợp đồng mà không áp dụng quy
định chung ở phần giao dịch. Do đó, việc thêm đoạn hai khoản 2 Điều 401 dẫn đến phản
tác dụng gây lúng túng, hiểu lầm đây là một quy định mới riêng biệt đặc thù chỉ áp dụng
cho phần hợp đồng, từ đó cho rằng “… quy định khác” là các quy định của pháp luật về
hợp đồng mới có giá trị áp dụng cho các tranh chấp riêng về hợp đồng như quan điểm hai
nói trên. Nếu muốn giữ tinh thần đoạn hai khoản 2 Điều 401 Bộ luật Dân sự thì phải viết rõ
hơn nữa. Trên đây là ý kiến cá nhân và tác giả cũng nhận thấy việc bình luận, giải thích các
quy định của pháp luật là vấn đề không hề đơn giản, nên rất mong bạn đọc cùng trao đổi,
nhằm hiểu chính xác các quy định nói trên.
Soure: Tạp chí nghệ thuật số 5 năm 2007