BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
Viện Khoa học giáo dục

TRẦN THANH HẢI

TÌM HIỂU KỸ NĂNG GIẢI QUYẾT
TÌNH HUỐNG SƯ PHẠM CỦA SINH VIÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC AN GIANG

Luận văn Thạc só Tâm lý học

Hà Nội 2002


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
Viện Khoa học giáo dục

TRẦN THANH HẢI

TÌM HIỂU KỸ NĂNG GIẢI QUYẾT
TÌNH HUỐNG SƯ PHẠM CỦA SINH VIÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC AN GIANG

Chuyên ngành : Tâm lý học
Mã số : 5. 13. 01

Luận văn Thạc só Tâm lý học

Người hướng dẫn khoa học :
Tiến só ĐÀO THỊ OANH


1.3. Khái niệm tình huống sư phạm, kỹ năng giải quyết tình huống
sư phạm.
Chương 2 :TỔ CHỨC NGHIÊN CỨU
2.1. Vài nét về khách thể nghiên cứu.
2.2. Công cụ khảo sát và cách đánh giá.
2.3. Các bước tiến hành nghiên cứu.

6
11
17
32
33
41

Chương 3 : THỰC TRẠNG KỸ NĂNG GIẢI QUYẾT
TÌNH HUỐNG SƯ PHẠM CỦA SINH VIÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC AN GIANG
3.1. Nhận thức của sinh viên về việc giải quyết tình huống
sư phạm.
43
3.2. Thực trạng kỹ năng giải quyết tình huống sư phạm của
sinh viên ( thông qua những tình huống giả đònh).
50
3.3. Thực trạng kỹ năng giải quyết tình huống sư phạm thực của sinh
viên.
69
3.4. Những nguyên nhân ảnh hưởng đến kết quả giải quyết tình huống
sư phạm của sinh viên.
77
PHẦN KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ

bình tónh, tự tin, bồi dưỡng tư duy sư phạm linh hoạt, mềm dẻo,đònh hướng
được kòp thời hành động sư phạm của mình. Việc ứng xử khéo léo được xem
như một thành phần quan trọng của “tài nghệ sư phạm”. {22}
Như vậy, trong quá trình đào tạo của nhà trường sư phạm, bên cạnh việc
cung cấp cho sinh viên những tri thức khoa học cơ bản cần phải chú ý hình


thành cho sinh viên những kỹ năng sư phạm cần thiết, đặc biệt là kỹ năng giải
quyết các tình huống sư phạm.
Tuy nhiên, trong nhiều năm giảng dạy ở trường Cao đẳng sư phạm An
Giang nay là trường Đại học An Giang, chúng tôi thấy rằng việc rèn luyện kỹ
năng giải quyết các tình huống sư phạm cho sinh viên chưa được tổ chức chu
đáo nên kỹ năng này của sinh viên còn yếu. Nhiều sinh viên rất lúng túng khi
giải quyết các bài tập tình huống cũng như những tình huống thật trong thực tế
cuộc sống.
Trước thực tế trên đã thôi thúc tôi chọn đề tài “ Tìm hiểu kỹ năng giải
quyết tình huống sư phạm của sinh viên trường Đại học An Giang” với mong
muốn góp một phần nhỏ của mình vào việc đào tạo đội ngũ giáo viên có tay
nghề vững vàng nhằm đáp ứng yêu cầu của xã hội.
2. MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU:
Tìm hiểu thực trạng kỹ năng giải quyết tình huống sư phạm của sinh
viên khoa sư phạm trường Đại học An Giang. Từ đó đề xuất một số kiến nghò
nhằm giúp sinh viên rèn kỹ năng giải quyết tình huống sư phạm cho sinh
viên.
3. NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU:
- Nghiên cứu một số vấn đề lý luận và thực tiễn có liên quan đến đề tài.
- Khảo sát thực trạng kỹ năng giải quyết tình huống sư phạm của sinh
viên trường Đại học An Giang.
- Đề xuất một số kiến nghò rèn kỹ năng giải quyết tình huống sư phạm cho
sinh viên.

+ Kỹ năng giải quyết những bài tập tình huống.

3


- Cách tiến hành: Cho sinh viên trả lời những câu hỏi và giải quyết các bài
tập tình huống trên các phiếu điều tra (phụ lục). Đây là một trong những
phương pháp chính của đề tài.
6.3. PHƯƠNG PHÁP QUAN SÁT:
- Mục đích: Nắm thực trạng kỹ năng giải quyết tình huống thực của sinh
viên.
- Cách tiến hành: Đi dự giờ thực tập của sinh viên để quan sát việc giải
quyết tình huống sư phạm thực của họ, trên cơ sở đó đánh giá được một cách
khách quan, đầy đủ những kỹ năng giải quyết tình huống sư phạm của sinh
viên. Đây là một trong những phương pháp nghiên cứu chủ yếu của đề tài.
6.4. PHƯƠNG PHÁP GIẢI QUYẾT TÌNH HUỐNG:
Đưa sinh viên vào một số tình huống sư phạm giả đònh ( đối với sinh viên)
nhằm đánh giá một cách gián tiếp kỹ năng giải quyết tình huống sư phạm của
họ. Các số liệu thu được từ phương pháp này sẽ góp phần làm rõ thêm số liệu
thu được từ phương pháp điều tra viết và phương pháp quan sát dự giờ.
6.5. PHƯƠNG PHÁP THỐNG KÊ TOÁN HỌC:
Được sử dụng để xử lý, phân tích, đánh giá kết quả nghiên cứu thực tiễn.
6.6. Ngoài ra còn sử dụng một số phương pháp khác như: Phương pháp trò
chuyện, đàm thoại ( với sinh viên, với học sinh, thăm dò ý kiến giáo viên
hướng dẫn thực tập), nhằm thu thập những thông tin bổ sung hoặc làm rõ
thêm những thông tin thu được từ các phương pháp khác.
7. ĐÓNG GÓP CỦA ĐỀ TÀI:
Đề tài góp phần tìm hiểu kỹ năng giải quyết tình huống sư phạm của
sinh viên, đặc biệt là kỹ năng giải quyết những tình huống thực của họ. Tìm


sư phạm của người giáo viên gồm những kỹ năng chung và kỹ năng chuyên
biệt.{2}
- X.I.Kixegôv đã tiến hành thực nghiệm kỹ năng ở sinh viên sư phạm và
đưa ra ý kiến: “ Kỹ năng hành động sư phạm có đối tượng là con người, hành
động sư phạm rất phức tạp đòi hỏi sự sáng tạo, không thể hành động theo một
khuôn mẫu cứng nhắc, kỹ năng hành động sư phạm, một mặt đòi hỏi tính
nghiêm túc, mặt khác đòi hỏi tính mềm dẻo”{6, trang 39}

6


- Pêtrovski cho rằng: “ Kỹ năng là cách thức hành động dựa trên cơ sở tổ
hợp những tri thức và kỹ xảo đã có. Kỹ năng được hình thành bằng con đường
luyện tập tạo khả năng cho con người thực hiện hành động không chỉ trong
những điều kiện quen thuộc mà cả trong những điều kiện đã thay đổi”. [31]
1.1.2. Ở Việt Nam cũng đã có nhiều tác giả nghiên cứu vấn đề kỹ năng.
- PGS Trần Trọng Thủy trong “ Tâm lý học lao động” ( 1978) đã nghiên
cứu kỹ năng lao động công nghiệp, ông đã nêu lên khái niệm kỹ năng và
điều kiện để hình thành kỹ năng hoạt động công nghiệp.{38}
- PGS Nguyễn Quang Uẩn đã quan niệm tri thức, kỹ năng, kỹ xảo là
điều kiện cần thiết để hình thành năng lực trong một lónh vực nào đó.{46}
- Công trình nghiên cứu “ Hệ thống kỹ năng giảng dạy trên lớp về môn
giáo dục học và quy trình rèn luyện hệ thống kỹ năng đó cho sinh viên khoa
Tâm lý – Giáo dục” của Nguyễn Như An (1993), tác giả đã đưa ra một hệ
thống các kỹ năng giảng dạy trên lớp về môn giáo dục học và đã giới thiệu
một số quy trình rèn luyện có tính hợp lý trong đó có quy trình rèn luyện hệ
thống kỹ năng giảng dạy trên lớp về môn giáo dục học cho sinh viên khoa
Tâm lý – Giáo dục {1}
- Cũng tác giả Nguyễn Như An trong “ Phương pháp giảng dạy giáo dục
học ” ( 1996) đã nêu lên vai trò của nhà trường trong việc rèn kỹ năng sư

nghiên cứu:
Tác giả Nguyễn Đình Chỉnh trong “ Bài tập tình huống quản lý giáo
dục” đã khẳng đònh rằng “ bài tập quản lý giáo dục không chỉ giúp người học
viên củng cố và khắc sâu kiến thức lý thuyết trong các bài giảng mà còn có
tác dụng rèn những kỹ năng cơ bản của người làm công tác quản lý, cũng như
góp phần quan trọng vào việc rèn luyện những thao tác tư duy quản lý ”.{9,
trang 6}

8


Tác giả Phan Thế Sủng cũng đã xác đònh tình huống quản lý trường học
là sự kiện, vụ việc, hoàn cảnh có vấn đề khẩn trương, cấp bách nảy sinh
trong quá trình tổ chức, chỉ đạo hoạt động giáo dục – đào tạo. {33}
Tác giả Nguyễn Duy Gia và Mai Hữu Khuê đã đề cập đến phương pháp
tình huống trong đào tạo hành chánh. Tác giả cho rằng cải cách hành chánh
đòi hỏi không ngừng nâng cao chất lượng đào tạo công chức hành chánh. Tổ
chức đào tạo tốt không chỉ là chuyển giao kiến thức, mà còn chuyển giao kỹ
năng vào những công việc và cố tạo ra sự thay đổi về hành vi. Phương pháp
tình huống rất có ích cho việc thực hiện mục tiêu trên.{18}
Trong lónh vực đào tạo giáo viên, nhiều tác giả đã xây dựng những tình
huống dưới dạng bài tập thực hành tâm lý học, giáo dục học và đã được sử
dụng làm tài liệu giảng dạy nhằm giúp cho người học hình thành kỹ năng giải
quyết các tình huống trong quá trình dạy học, giáo dục, giao tiếp… Trong đó
cần phải kể đến những tài liệu như “ Bài tập thực hành tâm lý ” (1990) do
Trần Trọng Thủy chủ biên; “ Bài tập thực hành tâm lý học và giáo dục học ”
( 1992 ) và “ Tình huống có vấn đề trong giáo dục mầm non ” (1996) do
Nguyễn nh Tuyết chủ biên; “ Bài tập thực hành giáo dục học ” ( 1992) và “
Thực hành về giáo dục học ” (1995) của Nguyễn Đình Chỉnh – Trần Ngọc
Diễm… Các tác giả đã nhấn mạnh việc giải quyết các tình huống sư phạm


1.2. KHÁI NIỆM KỸ NĂNG, KỸ NĂNG SƯ PHẠM:
1.2.1. KHÁI NIỆM KỸ NĂNG:
Có nhiều tác giả trong nước và tác giả nước ngoài đã nghiên cứu và đưa
ra những quan niệm khác nhau về kỹ năng:

10


Tác giả A.V. Petrovski cho rằng : Năng lực sử dụng các dữ kiện, các tri
thức hay khái niệm đã có, năng lực vận dụng chúng để phát hiện những thuộc
tính bản chất của các sự vật và giải quyết thành công những nhiệm vụ lý luận
hay thực hành xác đònh được gọi là kỹ năng{31, trang149 }
Tác giả A.G. Covaliov xem kỹ năng là phương thức hành động thích hợp
với mục đích và những điều kiện hành động. Còn kết quả hành động phụ
thuộc chủ yếu vào năng lực con người, chứ không đơn giản là cứ nắm vững
cách thức hành động thì đem lại kết quả tương ứng. {28}
Tác giả N.D. Levitov xem xét kỹ năng gắn liền với kết quả hành động.
Theo ông, người có kỹ năng hành động là người phải nắm được và vận dụng
đúng đắn các cách thức hành động nhằm thực hiện hành động có kết quả.
Ông nhấn mạnh, muốn hình thành kỹ năng con người vừa phải nắm vững lý
thuyết về hành động, vừa phải vận dụng lý thuyết đó vào thực tế.{28}
Tác giả K.K. Platonov và G.G. Golubev cũng chú ý đến mặt kết quả
hành động trong kỹ năng. Theo họ kỹ năng là năng lực của con người khi
thực hiện một công việc có kết quả trong những điều kiện mới, trong một
khoảng thời gian tương ứng. Họ cũng nhấn mạnh, trong cấu trúc của kỹ năng
không chỉ có tri thức, kỹ xảo mà còn có cả tư duy sáng tạo nữa.{28}
Tác giả Trần Trọng Thủy quan niệm rằng kỹ năng là mặt kỹ thuật của
hành động, con người nắm được cách hành động tức là có kỹ thuật hành
động, có kỹ năng.{38}

thiết kế, tri giác, truyền đạt, giao tiếp.{31}
Tác giả Đặng Vũ Hoạt nhấn mạnh vai trò của việc nắm vững hệ thống
kỹ năng sư phạm là điều kiện để đảm bảo hoạt động sư phạm có kết quả.

12


Ông cho rằng: “ Một yêu cầu có tầm quan trọng đáng kể là người giáo viên
cần nắm vững hệ thống các kỹ năng đảm bảo tiến hành các hoạt động sư
phạm có hiệu quả.”{8}
Tác giả Nguyễn Đình Chỉnh cho rằng: “ Năng lực sư phạm bao gồm hệ
thống tri thức và kỹ năng nghề nghiệp sư phạm”. {9, trang 14}
Tác giả Phạm Minh Hạc quan niệm kỹ năng sư phạm là mặt hiện thực
hóa của năng lực sư phạm cùng với tri thức và kỹ xảo sư phạm. Ông cho rằng
kỹ năng sư phạm khác với năng lực sư phạm ở chỗ : năng lực sư phạm là một
thuộc tính, đặc điểm của nhân cách, còn kỹ năng sư phạm chỉ là những hành
động riêng lẻ của hoạt động sư phạm mà thôi. {20, trang163}
Tác giả Nguyễn Như An cho rằng “ Kỹ năng sư phạm là khả năng thực
hiện có kết quả một số thao tác hay một loạt các thao tác phức tạp của hành
động sư phạm bằng cách lựa chọn và vận dụng những tri thức, những cách
thức, những quy trình đúng đắn ”{1}
Theo quan niệm trên có mấy điểm cần lưu ý sau đây:
- Kỹ năng sư phạm là sự vận dụng các tri thức và các kỹ xảo đã có vào
việc giải quyết một số hay một loạt các thao tác phức tạp của hành động sư
phạm.
- Cách vận dụng tri thức vào thực tiễn này phải tiến hành theo quy trình
hợp lý với cách thức đúng đắn. Vai trò của sự rèn luyện là đặc biệt quan
trọng.
- Trong quá trình phát triển kỹ năng có một số thao tác đạt đến trình độ
thành thục, được tự động hóa trở thành kỹ xảo. Kỹ xảo là loại hành động

14


- Kỹ năng sư phạm nền tảng bao gồm các lớp kỹ năng sau : nhóm kỹ
năng thiết kế, nhóm kỹ năng tổ chức, nhóm kỹ năng nhận thức.
- Kỹ năng sư phạm chuyên biệt bao gồm các kỹ năng : nhóm kỹ năng
giảng dạy; nhóm kỹ năng giáo dục; nhóm kỹ năng nghiên cứu khoa học;
nhóm kỹ năng hoạt động xã hội; nhóm kỹ năng tự học. {2}
Tác giả Lê Văn Hồng, Lê Ngọc Lan cho rằng: Năng lực sư phạm bao
gồm các nhóm năng lực dạy học, năng lực giáo dục, năng lực tổ chức hoạt
động sư phạm.
Khi phân tích các nhóm năng lực thành phần họ cho rằng năng lực sư
phạm được biểu hiện ra bằng kỹ năng sư phạm. Cụ thể là năng lực giao tiếp
thường được biểu hiện ở các kỹ năng chính như: kỹ năng đònh hướng giao
tiếp, kỹ năng đònh vò, kỹ năng điều khiển quá trình giao tiếp, Kỹ năng làm
chủ trạng thái xúc cảm của bản thân, kỹ năng sử dụng phương tiện giao tiếp.
{22}
Tác giả Nguyễn Sinh Huy và Nguyễn Hữu Dũng khi đề cập đến năng
lực sư phạm của người giáo viên thì cho rằng năng lực sư phạm của người
giáo viên là tổng hợp của một hệ thống kiến thức và kỹ năng khá đa dạng và
phức tạp. Theo các tác giả này thì hệ thống kỹ năng sư phạm bao gồm: nhóm
kỹ năng thiết kế; nhóm kỹ năng thiết lập mối quan hệ thuận lợi với học sinh;
nhóm kỹ năng triển khai hoạt động dạy học và giáo dục; nhóm kỹ năng nhận
thức và nghiên cứu khoa học; nhóm kỹ năng hoạt động xã hội; nhóm kỹ năng
tự học. Họ cho rằng việc phân loại hệ thống những kỹ năng sư phạm thành
các nhóm kỹ năng mang tính tương đối. Hệ thống các tri thức và hệ thống các
kỹ năng tổ hợp lại thành năng lực sư phạm của người giáo viên. {16},{23}
Tác giả Hà Nhật Thăng và Lê Tiến Hùng khi nêu lên những phẩm chất
và năng lực của người giáo viên chủ nhiệm lớp đã coi kỹ năng sư phạm và


16


học sinh, kỹ năng tự học, kỹ năng hoạt động xã hội. Hai nhóm kỹ năng này
có mối quan hệ chặt chẽ với nhau, hỗ trợ cho nhau.
1.3. KHÁI NIỆM TÌNH HUỐNG SƯ PHẠM, KỸ NĂNG GIẢI QUYẾT
TÌNH HUỐNG SƯ PHẠM:
1.3.1. KHÁI NIỆM TÌNH HUỐNG SƯ PHẠM:
*. Khái niệm tình huống có vấn đề :
Hiện nay trong nhiều tài liệu tâm lý học và giáo dục học, các tác giả đã
đưa ra nhiều đònh nghóa về tình huống có vấn đề.
Theo tác giả A.M. Machiuskin: “ Tình huống có vấn đề tạo nên đặc thù
tác động qua lại giữa chủ thể và khách thể. Nó biểu hiện trước tiên đặc tính
trạng thái tâm lý nhất đònh của chủ thể trong quá trình thực hiện bài tập nào
đó, đòi hỏi khám phá lónh vực tri thức mới về đối tượng, về những phương
tiện hoặc các điều kiện thực hiện hành động”.{26}
Theo I. Ia. Lecne : “ Tình huống có vấn đề là một khó khăn được chủ
thể ý thức rõ ràng hay mơ hồ, mà muốn khắc phục thì phải tìm tòi những tri
thức mới, những phương thức hành động mới ”.{24, trang 25}
A.V. Pêtrovski đònh nghóa : “ tình huống có vấn đề là tình huống đặc
trưng bởi trạng thái tâm lý xác đònh của con người, nó kích thích tư duy trước
khi con người nảy sinh những mục đích và những điều kiện hoạt động mới,
trong đó những phương tiện và phương thức hoạt động trước đây mặc dù là
cần nhưng chưa đủ để đạt mục đích mới ”. {31}
Theo các tác giả, tình huống có vấn đề đưa con người vào trạng thái
hoài nghi, thắc mắc cần phải giải quyết một vấn đề nhưng chưa biết rõ là vấn
đề gì? Đó là cơ sở để nảy sinh nhận thức. Tuy nhiên không nên quan niệm
tình huống có vấn đề chỉ là một trạng thái tâm lý, bởi vì như vậy mới nói lên
được quan niệm của chủ thể với chính nhiệm vụ nhận thức. Thực tế tình


18


Tác giả Nguyễn Ngọc Bảo trong giáo trình “ Phát triển tính tích cực,
tính tự lực của học sinh trong quá trình dạy học” đã quan niệm tình huống có
vấn đề là một khó khăn trí tuệ xuất hiện khi con người đứng trước một vấn đề
mà việc giải quyết vấn đề đó không thể bằng những cách thức có sẵn, chủ
thể phải tìm tòi cách giải quyết mới khi trả lời câu hỏi vấn đề là gì? Theo tác
giả vấn đề được xem xét theo phạm trù tâm lý học là “ sự phản ánh mâu
thuẫn trong quá trình nhận thức khách thể bởi chủ thể, nghóa là mâu thuẫn
trong tư duy ”.{5}
Theo tác giả Đặng Vũ Hoạt và Phan Trọng Luận: “ Tình huống có vấn
đề là tình huống trong đó chủ thể nhận thức có trạng thái tâm lý đặc biệt :
cảm thấy cái “khó” trong nhận thức hay nói cách khác có mâu thuẫn nhận
thức giữa cái đã biết và cái chưa biết, đồng thời chủ thể có mong muốn giải
quyết mâu thuẫn bằng cách huy động những cái đã biết, tạo ra phương thức
hành động mới để đạt được hiểu biết mới ”.{30}
Từ những quan niệm về tình huống có vấn đề của các tác giả, chúng
tôi cho rằng: tình huống có vấn đề là toàn bộ những sự việc, hiện tượng nảy
sinh trong chính hoạt động, gây khó khăn cho chủ thể thực hiện mục đích
hoạt động, nó chứa đựng những mâu thuẫn buộc chủ thể phải suy nghó và tìm
tòi cách giải quyết. Tình huống có vấn đề chỉ kích thích tư duy hoạt động khi
có đủ các điều kiện sau:
- Tình huống có vấn đề chứa đựng mâu thuẫn và chủ thể nhận thức được
mâu thuẫn đó.
- Chủ thể có nhu cầu giải quyết tình huống đó.
- Chủ thể phải có tri thức, phương thức hành động cần thiết để giải
quyết tình huống đó.
*. Tình huống sư phạm :


20


- Căn cứ vào bản chất quá trình giáo dục có tình huống giáo dục, tình
huống dạy học.
- Căn cứ vào mối quan hệ giữa chủ thể và khách thể trong quá trình giáo
dục có các loại tình huống : tình huống nảy sinh trong quan hệ giữa giáo viên với
học sinh, giữa thầy giáo với lớp học, giữa người phụ trách với đội viên, giữa cha
mẹ với con cái, giữa các cá thể trong quá trình giáo dục.
- Căn cứ vào viễn cảnh giáo dục có tình huống chiến lược, tình huống
chiến thuật…
- Dựa trên cơ sở hoạt động sư phạm như hoạt động thông tin, hoạt động dự
đoán, thiết kế, giao tiếp, sang tạo, tổ chức, quản lý… có những kiểu loại tình
huống sư phạm như sau :
+ Các tình huống có vấn đề nảy sinh trong quá trình thông tin về các sự
việc, trong việc giải quyết mâu thuẫn của quá trình sư phạm.
+ Các tình huống có vấn đề nảy sinh trong hoạt động dự đoán của người
giáo viên.
+ Các tình huống có vấn đề nảy sinh trong hoạt động thiết kế sáng tạo
của nhà sư phạm.
+ Các tình huống có vấn đề nảy sinh trong hoạt động giao tiếp của giáo
viên.
+ Các tình huống có vấn đề nảy sinh trong công tác tổ chức của người
giáo viên.
+ Các tình huống có vấn đề nảy sinh trong hoạt động tiếp nhận của giáo
viên, trong phân tích đánh giá công việc của mình và tiếp thu những tư tưởng
giáo dục mới.
Trên cơ sở các cách phân loại trên, chúng tôi hướng đến cách phân loại
tình huống sư phạm sau đây:


22