V.I. LÊNIN PHÁT TRIỂN TRIẾT HỌC MÁC GIAI
ĐOẠN 1907-1917. Ý NGHĨA CỦA VẤN ĐỀ ĐỐI VỚI CÔNG
TÁC TƯ TƯỞNG LÝ LUẬN HIỆN NAY
MỞ ĐẦU
Triết học Mác là vũ khí tinh thần của giai cấp vô sản trong nhận thức
và cải tạo thế giới. Theo Mác, triết học của giai cấp vô sản không phải là một
cái gì ngưng đọng, bất biến mà phải được bổ sung và hoàn thiện không
ngừng. V.I. Lênin nhấn mạnh rằng, chúng ta không hề coi lý luận của Mác là
cái gì đã xong xuội hẳn mà trái lại nó chỉ đặt nền móng cho môn khoa học mà
những người xã hội chủ nghĩa phải phát triển về mọi mặt nếu không muốn lạc
hậu với cuộc sống. Theo quan điểm đó, xuyên suốt quá trình hoạt động lý
luận và lãnh đạo cách mạng của mình, Lênin đã trung thành, bảo vệ, phát triển
và vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác nói chung và triết học Mác nói riêng,
đem lại nhiều thành tựu quan trọng về cả lý luận và thực tiễn.
Quy luật hình thành tư tưởng triết học nhân loại cho thấy rằng, thực
tiễn những điều kiện kinh tế xã hội luôn là mãnh đất màu mỡ nẩy sinh hoặc
bổ sung, hoàn thiện và phát triển tư tưởng mới. Trong cơ sở hiện thực nước
Nga, giai đoạn từ 1907 đến 1917, có đầy đủ những nhân tố chủ quan và điều
kiện khách quan để bảo vệ và phát triển triết học Mác lên một tầm cao mới
phù hợp với điều kiện cách mạng Nga. Vì vậy, đặc điểm triết học Lênin trong
giai đoạn này vừa phản ảnh đầy đủ quy luật hình thành tư tưởng triết học
Mác-Lênin vừa thể hiện sâu sắc những đặc điểm cơ bản của triết học Mác
trong giai đoạn Lênin.
Nghiên cứu nội Lênin phát triển triết học Mác giai đoạn 1907-1917 để
khẳng định tính đúng đắn, hợp quy luật của quá trình phát triển triết học từ
giai đoạn Mác-Ăngghen đến Lênin. Đồng thời chúng ta cũng nhận thức sâu


sc hn nhng úng gúp ca Lờnin v mt trit hc, t ú rỳt ra ý ngha thc
tin trong cụng tỏc t tng, lý lun hin nay.
I.

Từ sự thay đổi về quan hệ giai cấp giai cấp dẫn đến sự thay đổi về quan
hệ dân tộc. Nếu nh trớc kia quan hệ dân tộc mang tính độc lập từng nớc thì
đến giai đoạn này là dân tộc thuộc địa. Nh vậy, đến lúc này những tiền đề cho
cách mạng vô sản đã chín muồi, nhng những tiền đề đó nổ ra không đều.
nc Nga sau tht bi ca cuc Cỏch mng Dõn ch t sn Nga
(1905-1907). Ch chuyờn ch Nga Hong ó thit lp mt ch khng b
vụ cựng tn bo i vi nhng ngi cỏch mng, ng thi, cỏc th lc phn
ng ó ng tr trong tt c cỏc lnh vc ca i sng xó hi Nga. nc Nga
lỳc cy tn ti nhiu mõu thun. Những mâu thuẫn ú l: mõu thun gia
nụng dõn vi a ch, phong kin, gia giai cp vụ sn vi giai cp t sn,
gia quc Nga vi cỏc nc thuc a, gia quc Nga vi cỏc nc
quc khỏc.
Cuc chin tranh th gii ln th nht n ra ( 1914-1918), lm cho
nhng mõu thun c bn ca ch ngha t bn núi chung v nhng mõu thun
c bn ca nc Nga vn khụng c gii quyt m ngy cng sõu sc thờm.
Tt c iu ú núi lờn rng thi c cỏch mng vụ sn ó chớn mựi. Thi c
giai cp vụ sn dnh chớnh quyn t tay giai cp t sn ó n. Vn quan
h gia cỏch mng vụ sn vi nh nc ó c t thnh chng trỡnh ngh
s, vic giai cp vụ sn tin hnh cỏch mng bo lc ginh ly chớnh quyn
ó tr thnh hnh ng thc t trc mt. Tuy nhiờn, vo thi im ny, giai
cp vụ sn cn phi gt b nhng quan nim sai trỏi, lch lc v vn nh
nc, xỏc nh phng phỏp ginh chớnh quyn v k hoch thc hin nhim
v trong nn chuyờn chớnh vụ sn.
Trong bi cnh y, nhng t tng thn bớ, tụn giỏo, bi quan loi
khụng nhng c phc hi m cũn ny n thờm v lan trn nhanh chúng nh
mt bnh dch. Nguy hi hn, s tht bi ca cuc cỏch mng 1905 khụng
nhng ó em li sc nng cho cuc tin cụng trc din ca bn phn ng


vào triết học Mác, mà còn làm cho bộ tham mưu của giai cấp công nhân Nga

V.I.Lênin, Toàn tập, tập 18, Nxb Tiến bộ, Mátxcơva.1980, tr .9


2.1 V.I.Lênin giải quyết vấn đề cơ bản của triết học
Trong giai đoạn này Makhơ tìm cách tích hợp chủ nghĩa Mác với chủ
nghĩa duy tâm, những người theo trường phái này đã lãng tránh vấn đề cơ bản
của triết học, lãng tránh sự phân chia của các nhà triết học thành thành hai
phái đối lập nhau là chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm. Makhơ che dấu
chủ nghĩa duy tâm khách quan bằng cách đưa ra cụm từ mới trong nhận thức
thế giới khách quan, coi đó là “ tổ hợp của các yếu tố”. Nhưng cái yếu tố này
thực ra cũng chỉ là kinh nghiệm và cảm giác. Từ đó, Makhơ cho rằng nhận
thức của con người xuất phát từ cảm giác hay là của chính “kinh nghiệm của
chúng ta” và đó là những “tài liệu trực tiếp”. Và như vậy, Makhơ đã trung
dung giải quyết vấn đề cơ bản của triết học, đưa ra “yếu tố” không phải vật
chất mà cũng không phải ý thức mà là "cái trung gian". Những người theo chủ
nghĩa Makhơ ở Nga đã nắm lấy học thuyết "yếu tố" để hết lời ca ngợi nó. Họ
coi đó là "phát minh vĩ đại", là cơ sở để thống nhất chủ nghĩa Makhơ với chủ
nghĩa Mác, và do đó, gạt bỏ vấn đề lâu nay vẫn gắn liền với lịch sử tư tưởng
triết học – vấn đề tính đảng.
Về vấn đề này ,V.I.Lênin khẳng định không ai có thể tránh được và
phủ nhận các trào lưu triết học và thẳng thắn bóc trần tính bịa đặc, dùng lời lẽ
mị dân để che đậy sự trần trụi của chủ nghĩa duy tâm khách quan: "Thật là trẻ
con nếu nghĩ rằng bịa ra một từ mới là có thể tránh được những trào lưu triết
học cơ bản…triết học của các ngài chỉ là chủ nghĩa duy tâm đã uổng công che
đậy sự trần trụi của chủ nghĩa duy ngã của mình bằng một thuật ngữ "khách
quan" hơn. Hoặc giả "yếu tố" không phải là cảm giác, và như vậy từ "mới"
của các ngài tuyệt đối không có một chút ý nghĩa gì cả, và các ngài chỉ làm ồn
lên vô ích mà thôi"2.
Lênin tiếp tục khẳng định tính đảng của triết học, Người cho rằng triết
học hiện đại cũng như triết học hai nghìn năm trước. Và biểu hiện rõ ràng và

Định nghĩa này không những khẳng định tính hiện thực khách quan
của vật chất, tính có thể nhận thức của con người về thế giới mà còn khẳng
định nội dung khách quan của ý thức con người; do đó, nó cũng là câu trả lời
theo quan điểm nhất nguyên duy vật của chủ nghĩa Mác đối với vấn dề cơ bản
của triết học, nó đã đưa chủ nghĩa duy vật lên một tầm cao mới.
Khi xem xét mối quan hệ giữa vật chất và ý thức, dường như là
V.I.Lênin đã cảm thấy sẽ có nguy cơ tầm thường hoá quan điểm của ông 3
4

V.I.Lênin, Toàn tập, tập 18, Nxb Tiến bộ, Mátxcơva.1980, tr 321
V.I.Lênin, Toàn tập, tập 18, Nxb Tiến bộ, Mátxcơva.1980, tr 151


đem đối lập một cách siêu hình hai hiện tượng này với nhau - cho nên ông
nhấn mạnh rằng, sự đối lập giữa vật chất và ý thức "chỉ có ý nghĩa tuyệt đối
trong phạm vi hết sức hạn chế", "chỉ giới hạn trong vấn đề nhận thức luận cơ
bản" còn "ngoài giới hạn đó, thì không còn nghi ngờ gì nữa rằng sự đối lập đó
là tương đối"5. Sự nhấn mạnh này không những đưa chủ nghĩa duy vật mácxít
vượt qua chủ nghĩa duy vật trực quan trước đó, mà còn ngăn ngừa được
những sai lầm sau này trong việc giải thích những quan điểm cơ bản của triết
học Mác.
Đứng trước những phát minh “vạch thời đại” của khoa học tự nhiên
cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, không ít nhà khoa học đứng trên lập trường
duy vật tự phát, siêu hình đã hoang mang dao động, hoài nghi tính đúng đắn
của chủ nghĩa duy vật. Họ đã phụ hoạ với các nhà triết học duy tâm rằng "vật
chất đã tiêu tan", rằng chủ nghĩa duy vật là "vô căn cứ", và rằng các lý luận
không còn ý nghĩa khách quan. Mặc dù coi đây thực sự là một cuộc khủng
hoảng, nhưng với nhãn quan khoa học cách mạng, V.I.Lênin khẳng định
"Thực chất của cuộc khủng hoảng vật lý học hiện đại là ở sự đảo lộn của
những quy luật cũ và những nguyên lý cơ bản… ở sự thay thế chủ nghĩa duy

cứu tinh hoa triết học nhân loại mà nhất là phép biện chứng để lấy đó làm
phương pháp luận để xem xét đánh giá các hiện tượng kinh tê-xã hội và chuẩn
bị lý luận cho cách mạng. Phép biện chứng được đề cập một cách trực tiếp
hoặc gián tiếp qua nhiều tác phẩm của người, nhưng tập trung nhất là trong
tác phẩm Bút ký triết học, được người viết trong thời gian dài nhưng tập trung
nhất là vào khoảng từ năm 1914-1916.
Về phép biện chứng trong giai đoạn lịch sử này được đề cập và làm rõ
là khoa học về sự phát triển. Nhưng quan trọng hơn là quan niệm của những
người Mác xít về sự phát triển. Nội dung đó được Lênin quan tâm làm rõ
V.I.Lênin chỉ ra thực chất sự khác biệt giữa quan niệm biện chứng và
quan niệm siêu hình về sự phát triển, là cách giải thích khác nhau về nguồn
gốc động lực sự phát triển. V.I.Lênin viết: “Hai quan niệm cơ bản về sự phát
triển (sự tiến hoá): sự phát triển coi như là giảm đi và tăng lên, như là lặp lại,
và sự phát triển coi như là sự thống nhất của các mặt đối lập (sự phân đôi của
cái thống nhất thành những mặt đối lập bài trừ lẫn nhau và mối quan hệ lẫn
nhau giữa các mặt đối lập ấy).
Với quan niệm thứ nhất về sự vận động, sự tự vận động, động lực của
nó, nguồn gốc của nó, động cơ của nó nằm trong bóng tối (hay là người ta
đem nguồn gốc ấy đặt ra bên ngoài - Thượng đế, chủ thể etc… ). Với quan
niệm thứ hai, sự lưu ý chủ yếu lại hướng chính vào sự nhận thức nguồn gốc
của “tự” vận động”10.
V.I.Lênin đánh giá “Quan niệm thứ nhất là chết cứng, nghèo nàn, khô
khan. Quan niệm thứ hai là sinh động chỉ có quan niệm thứ hai mới cho ta
10

V.I.Lênin, Toàn tập, tập 29, Nxb Tiến bộ, Mátxcơva 1981. tr 379


chìa khoá của “sự tự vận động” của tất thảy mọi cái đang tồn tại; chỉ có nó
mới cho ta chìa khóa của “những “bước nhảy vọt”, của sự “gián đoạn của tính

V.I.Lênin, Toàn tập, tập 29 , Nxb Tiến bộ, Mátxcơva, 1981.tr.37
Sđd, tr 268


và phát triển quan điểm mácxít về tính có thể nhận thức được của thế giới; về
tính biện chứng của quá trình nhận thức chân lý khách quan; về các loại và
các tính chất của chân lý; về vai trò của thực tiễn và tiêu chuẩn của thực tiễn
trong nhận thức. Trong tác phẩm “ Chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa kinh
nghiệm phê phán” viết năm 1908, V.I.Lênin đã khái quát cô đọng và rõ ràng
những quan điểm cơ bản của nhận thức luận mácxít, làm nổi bật sự đối lập
giữa chúng với các quan điểm nhận thức luận duy tâm, siêu hình và bất khả
tri. Cụ thể, Lênin đã rút ra ba kết luận quan trọng làm nền tảng cho nhận thực
luận mácxít, đó là:
1. "Có những sự vật tồn tại độc lập với ý thức của chúng ta, độc đối
với cảm giác của chúng ta, ở ngoài chúng ta…"
2. "Dứt khoát là không có và không thể có bất kỳ sự khác nhau nào về
nguyên tắc giữa hiện tượng và vật tự nó. Chỉ có sự khác nhau giữa cái đã
được nhận thức và cái chưa được nhận thức"
3. "Trong lý luận nhận thức, cũng như trong tất cả các lĩnh vực khác
của khoa học, cần suy luận một cách biện chứng, nghĩa là đừng giả định rằng
nhận thức của chúng ta là bất di bất dịch và có sẵn, mà phải phân tích xem sự
hiểu biết nảy sinh ra từ sự không hiểu biết như thế nào, sự hiểu biết không đầy
đủ và không chính xác trở thành đầy đủ hơn và chính xác hơn như thế nào”.
Từ đó, Người khẳng định vai trò của thực tiễn đối với nhận thức của
con người và coi thực tiễn là một vòng khâu trong quá trình nhận thức đó.
Con đường biện chứng của nhận thức là từ trực quan sinh động đến tư duy
trừu tượng, và từ tư duy trừu tượng đến thực tiễn. Qua các vòng khâu nhận
thức đó, con người mới có thể nhận thức được sự vật từ bản chất cấp 1 đến
bản chất cấp 2, cấp 3… Người khẳng định: "Quan điểm về đời sống, về thực
tiễn, phải là quan điểm thứ nhất và cơ bản của lý luận nhận thức” 13. Và Người

về vấn đề nguồn gốc, bản chất của nhà nước và vấn đề về chuyên chính
vô sản
Theo V.I.Lênin, vấn đề nguồn gốc, bản chất, đặc trưng của nhà nước
và ý nghĩa lịch sử của nhà nước đã và sẽ là đối tượng của cuộc đấu tranh tư
tưởng găy gắt giữa các quan điểm đối lập trong lịch sử. Tuy nhiên giai đoạn
1907-1917 vấn đề lý luận về nhà nước được đặc ra cấp bách không chỉ bởi sự
chống phá của chủ nghĩa vô chính phủ, bọn cơ hội xét lại đang tung hoành
trong Quốc tế II như Bectanh, Cauxky mà do thực tiễn tình thế cách mạng đã
chín mùi. Phát triển và hoàn thiện hệ thống lý luận về nhà nước là đòi hỏi bức
thiết của cách mạng và là cống hiến quan trọng của Lênin trong giai đoạn này.
15

V.I.Lênin, Toàn tập, tập 29 , Nxb Tiến bộ, Mátxcơva, 1981. tr 359-360


V.I.Lênin đập tan các quan điểm tư sản phản động với các luận điểm
như nhà nước là “cơ quan điều hòa giai cấp”, hay phản đối “cách mạng bạo
lực” đối với quá trình thúc đẩy một hình thức nhà nước mới ra đời vì nó là
“nhà nước phúc lợi chung”; “nhà nước phi giai cấp”. Theo V.I.Lênin, nhà
nước là cơ quan thống trị giai cấp, là cơ quan áp bức của một giai cấp này đối
với các giai cấp khác trong xã hội. Thực tế đã chứng minh rằng, không có nhà
nước của nhiều giai cấp, nhà nước phi giai cấp … mà nhà nước chỉ là của một
giai cấp nhất định , đó là giai cấp có thế lưc mạnh nhất về kinh tế ,chính trị
trong xã hội. Về nguồn gốc của nhà nước, V.I.Lênin chỉ rõ: “ Nhà nước là sản
phẩm và biểu hiện của những mâu thuẫn giai cấp không thể điều hòa được.
Bất cứ ở đâu, hễ lúc nào và chừng nào mà, về mặt khách quan những mâu
thuẫn giai cấp không thể điều hòa được, thì nhà nước xuất hiện. Và ngược lại:
sự tồn tại của nhà nước chứng tỏ rằng những mâu thuẫn giai cấp là không thể
điều hòa được”16.
Trên cơ sở đó, Lênin phân tích, làm rõ nguồn gốc, bản chất của nhà nước tư

triển luận điểm của C.Mác và Ph.Ăngghen về sự tiêu vong của nhà nước
chuyên chính vô sản, V.I.Lênin đã chỉ ra cơ sở kinh tế - xã hội cho sự tiêu
vong đó. Dự báo về tính phong phú của các hình thức nhà nước chuyên chính
vô sản của V.I.Lênin có ý nghĩa hết sức to lớn trong tổ chức xây dựng nhà
nước của giai cấp vô sản, là cơ sở lý luận cho giai cấp vô sản trong tổ chức
nhà nước của mình phù hợp với tình hình của mỗi nước.
III.Ý nghĩa của vấn đề đối với công tác lý luận hiện nay
Giai đoạn Lênin trong triết học Mác là một tất yếu theo quy luật của sự
vận động lịch sử triết học nhân loại. Giai đoạn Lênin bảo vệ và phát triển triết
học Mác từ 1907 đến 1917 càng khẳng định nội dung quy luật đó và tính tất
yếu của sự ra đời chủ nghĩa Mác-Lênin nói chung và triết học Mác-Lênin nói
riêng. Triết học Lênin giai đoạn 1907-1917 là kết quả của sự vận động các
điều kiện kinh tế xã hội, sự phát triển của khoa học tự nhiên và cuộc đấu tranh
trên lĩnh vực tư tưởng lý luận thời đó.
Triết học Lênin giai đoạn 1907-1917 là minh chứng sống động nhất
cho tinh thần cách mạng của giai cấp vô sản Nga trong giai đoạn lịch sử này.
Luôn kề vai sát cánh với quần chúng cách mạng trong mọi tình huống của lịch
sử. Đồng thời hệ thống lý luận của giai cấp vô sản thể hiện vai trò quan trọng
của mình trong xác định và giải quyết các vấn đề lịch sử đặc ra, trở thành lực
lượng vật chất mạnh mẽ chống kẽ thù, trước tiên là trong lĩnh vực lý luận tư
tưởng.
Chủ nghĩa tư bản luôn chủ động điều chỉnh thích nghi và có những
bước phát triển mới. Lịch sử quá trình phát triển từ chủ nghĩa tư bản thành


chủ nghĩa đế quốc là một bước phát triển mạnh mẽ và mang tính sống còn của
hình thái kinh tế-xã hội này. Sự phát triển đó luôn có sự chuẩn bị chu đáo từ
lý luận, bao gồm cả lý luận tư sản kết hợp với sự chống phá của bọn cơ hội
xét lại, phản động từ phía trong. Sự chống phá đó luôn gây tổn thất đáng kể
cho phong trào nhưng cũng chính từ đó sức sống và tính cách mạng, khoa học

pháp quyền, về thời kỳ quá độ…Ngoài ra chúng ta cũng chưa có nhiều nhà lý
luận chuyên sâu đảm nhiệm nhiệm vụ đấu tranh trực tuyến, kịp thời chống lại
các quan điểm sai trái thù địch.
Vì vậy, trong thời gian tới nhiệm vụ của công tác lý luận tư tưởng là rất
nặng nề, quan trọng nhất vẫn là xây dựng một hệ thống lý luận khoa học về
thời kỳ quá độ, phục vụ trực tiếp cho công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa
đổi mới đất nước. Chúng ta vẫn luôn trung thành, bảo vệ và vận dụng sáng tạo
chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh trong mọi giai đoạn cách mạng.
Trong tình hình hiện nay, thế giới, khu vực vẫn trội lên xu thế hòa bình, hợp
tác, cùng phát triển, song vẫn diễn biến khó lường. Kẽ thù trong và ngoài
nước vẫn tăng cường chống phá trên nhiều lĩnh vực trong đó có lĩnh vực
chính trị tư tưởng. Thế giới quan, phương pháp luận triết học Mác-Lênin vẫn
là công cụ vạn năng để phân tích đánh giá tình hình mọi mặt đời sống kinh tế,
xã hội. Tiếp tục vận dụng những tư tưởng của Lênin về tình thế cách mạng, về
các hình thức chuyên chính vô sản, về xây dựng nền dân chủ vô sản, về thái
độ của giai cấp vô sản đối với chiến tranh, tôn giáo…để hoàn thành thắng lợi
các chỉ tiêu quan trọng mà Đại hội XI đã xác định.


Kết luận
Như vậy, lịch sử triết học Mác giai đoạn Lênin là một bước phát triển
quan trong trong thời đại mới. Nghiên cứu nội dung triết học Mác được Lênin
bảo vệ và phát triển triết học Mác trong giai đoạn 1907-1917 để nhận thức rõ
hơn tính cách mạng và khoa học của “hệ thống triết học mở”, có vai trò vạch
thời đại. Quá trình bảo vệ và phát triển triết học Mác cũng là quá trình đưa nó
vào thực tiễn và gắn liền với cách mạng nhằm bổ sung và phát triển nó không
ngừng. Vì thế, cũng có thể khẳng định triết học Mác giai đoạn Lênin là sự
phản ảnh chân thực nhất tính cách mạng kiên cường của giai cấp vô sản Nga
và giai cấp vô sản toàn thế giới trong bước ngoặc quan trong thực hiện sứ
mệnh lịch sử của mình.