0


1


MỤC LỤC
MỞ ĐẦU ......................................................................................................... 3
NỘI DUNG.................................................... Error! Bookmark not defined.
Chương 1: ĐIỀU KIỆN, TIỀN ĐỀ CHO SỰ HÌNH THÀNH THẾ GIỚI
QUAN CỦA NGUYỄN BỈNH KHIÊM ..... Error! Bookmark not defined.
1.1. Khái niệm về thế giới quan.............. Error! Bookmark not defined.
1.2. Điều kiện lịch sử xã hội, kinh tế, văn hóa Việt Nam thế kỷ XV XVI................................................................ Error! Bookmark not defined.
1.2.1. Một số biến động chính trị - xã hội Error! Bookmark not defined.
1.2.2. Điều kiện kinh tế ............................ Error! Bookmark not defined.
1.2.3. Tình hình văn hóa .......................... Error! Bookmark not defined.
1.3. Một số tiền đề tư tưởng cho sự hình thành thế giới quan của
Nguyễn Bỉnh Khiêm. ................................... Error! Bookmark not defined.
1.3.1. Tư tưởng Nho giáo ......................... Error! Bookmark not defined.
1.3.2. Tư tưởng Đạo gia ........................... Error! Bookmark not defined.
1.3.3. Tư tưởng Phật giáo......................... Error! Bookmark not defined.
1.3.4. Truyền thống văn hóa của dân tộc . Error! Bookmark not defined.
1.4. Nguyễn Bỉnh Khiêm và các tác phẩm ........... Error! Bookmark not
defined.
1.4.1. Cuộc đời và sự nghiệp của Nguyễn Bỉnh Khiêm Error! Bookmark
not defined.
1.4.2. Tác phẩm Bạch Vân am thi tập và Bạch Vân Quốc ngữ thi tập
....................................................................... Error! Bookmark not defined.
Tiểu kết chương 1 .................................... Error! Bookmark not defined.
2.1. Vũ trụ quan của Nguyễn Bỉnh Khiêm........... Error! Bookmark not
defined.

từ thế hệ này sang thế hệ khác. Do đó, việc nghiên cứu lịch sử nói chung và
lịch sử tư tưởng dân tộc nói riêng thông qua các sự nghiệp sáng tác của các
nhà văn, thà thơ là một trong những khía cạnh nghiên cứu có ý nghĩa rất
quan trọng, giúp ta biết được quá trình vận động và phát triển của lịch sử dân
tộc diễn ra như thế nào.
Ở mỗi thời kì lịch sử thường xuất hiện những nhà tư tưởng tiêu biểu. Họ
đều ít nhiều có ảnh hưởng đến sự phát triển của lịch sử dân tộc. Vì thế,
nghiên cứu về quan điểm, tư tưởng của các nhà tư tưởng này để thấy được sự
ảnh hưởng của họ đến lịch sử cũng như lịch sử tư tưởng dân tộc. Đồng thời,

3


việc tìm hiểu về lịch sử tư tưởng của dân tộc là cũng cơ sở để khẳng định
những giá trị mà các bậc tư tưởng tiền bối đã để lại.
Ngày nay, xã hội đang có những biến đổi mạnh mẽ về kinh tế, chính trị,
văn hóa,... Bên cạnh việc nghiên cứu chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ
Chí Minh thì việc tìm lại giá trị của những quan niệm, quan điểm của các
nhà tư tưởng trong lịch sử là rất quan trọng, trong đó có những tư tưởng của
các nho sĩ phong kiến. Điều này giúp ta có thể học hỏi được ở các tư tưởng
đó những yếu tố tích cực, hợp lí để phục vụ cho quá trình xây dựng và bảo
vệ đất nước hiện nay như: khẳng định nền tảng tư tưởng Việt Nam gắn liền
với lịch sử tư tưởng dân tộc; giữ gìn những giá trị tư tưởng trong quá trình
xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc; trên cơ sở
đường lối chính trị, xã hội tích cực của các nhà tư tưởng đi trước, ta kế thừa,
phát triển trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ đất nước. Hơn nữa, việc
nghiên cứu lịch sử tư tưởng đã giúp cho việc trả lời những câu hỏi xoay
quanh vấn đề “Việt Nam có triết học hay không?”.
Trong lịch sử tư tưởng của dân tộc Việt Nam ở thế kỉ XVI, ta không thể
không kể đến nhà tư tưởng lớn, một người thầy lỗi lạc – Trạng Trình Nguyễn

triết học Trung Quốc bao gồm vũ trụ quan, xã hội quan và nhân sinh
quan. Tác giả đã nghiên cứu một số học thuyết tiêu biểu làm nên đặc
trưng của thế giới quan triết học Trung Quốc, trên cơ sở đó so sánh và
nêu rõ sự khác nhau về đặc trưng của thế giới quan triết học Trung Quốc
cổ đại với thế giới quan của các nền triết học cổ đại khác. Công trình đã
có vai trò khái quát chung nhất về về thế giới quan triết học Trung Quốc.
Những nội dung về thế giới quan của Phật giáo được trình bày trong
một số cuốn sách lịch sử Triết học: “Lịch sử Triết học” (2004) do Nguyễn
Hữu Vui chủ biên, sách “Lịch sử tư tưởng triết học Ấn độ cổ đại” (2003) của
Doãn Chính chủ biên,… Ở những tác phẩm trên đã nêu khái quát về triết
học Ấn Độ, trong đó có khái quát nội dung tư tưởng triết học của Phật giáo,

5


còn nội dung về thế giới quan trong triết học Phật giáo được điểm qua một
vài nét chính.
* Nghiên cứu về lịch sử tư tưởng Việt Nam, đã có các cuốn sách viết về
lịch sử tư tưởng Việt Nam qua các thời kỳ lịch sử như: Lịch sử tư tưởng Việt
Nam tập 1 (1993) của tác giả Nguyễn Tài Thư, Đại cương lịch sử tư tưởng
Việt Nam tập 1 (2002) của Nguyễn Hùng Hậu… Trong các tác phẩm có bao
gồm phần lịch sử tư tưởng Việt Nam ở thế kỷ XVI – XVIII và trong đó cũng
đã nhắc đến nhà tư tưởng nổi bật của thời kỳ này là Nguyễn Bỉnh Khiêm.
Tuy nhiên chưa có công trình nào nghiên cứu riêng về lịch sử tư tưởng Việt
Nam ở giai đoạn lịch sử này.
* Có nhiều công trình nghiên cứu về Nguyễn Bỉnh Khiêm ở những khía
cạnh khác nhau như: văn học, văn hóa, đạo đức, tư tưởng... Trong lĩnh vực tư
tưởng, nhiều nhà nghiên cứu đã chỉ ra tư tưởng triết học sâu sắc của ông.
Một số tác phẩm tiêu biểu nghiên cứu về Nguyễn Bỉnh Khiêm: Tác
phẩm Nguyễn Bỉnh Khiêm: “Nhà thơ triết lí” (1957) của đồng tác giả là Lê

Luận án tiến sĩ với tên đề tài “Vấn đề con người và giáo dục con người
trong tư tưởng của Nguyễn Trãi, Nguyễn Bỉnh Khiêm, Ngô Thì Nhậm”
(2011) của Nguyễn Bá Cường có đề cập đến nội dung trong thế giới quan
triết học của Nguyễn Bỉnh Khiêm là vấn đề con người và giáo dục con
người.
Công trình nghiên cứu về “Tư tưởng Nguyễn Bỉnh Khiêm về mối quan
hệ “tự nhiên – con người – xã hội” và ý nghĩa của nó đối với đạo đức của
con người Việt Nam hiện nay” (2010) của Nguyễn Hữu Phước đã nghiên cứu
những điều kiện khách và chủ quan cho sự ra đời tư tưởng Nguyễn Bỉnh
Khiêm. Đồng thời, công trình này đã nghiên cứu quan niệm của Nguyễn
Bỉnh Khiêm về quan hệ chỉnh thể “Tự nhiên - con người - xã hội”, phân tích
những giá trị tích cực và hạn chế của nó, làm rõ ý nghĩa tư tưởng Nguyễn
Bỉnh Khiêm về mối quan hệ chỉnh thể “Tự nhiên – con người – xã hội” đối

7


với việc xây dựng đạo đức con người Việt Nam từ góc độ sinh thái nhân văn
trong tình hình hiện nay. Công trình này cũng chỉ ra được một phần nội dung
trong thế giới quan của Nguyễn Bỉnh Khiêm.
Bên cạnh đó còn có công trình dự thi nghiên cứu khoa học cấp Bộ
(2006) với tên đề tài “Tư tưởng Nguyễn Bỉnh Khiêm về đạo làm người với
vấn đề xây dựng con người mới Việt Nam hiện nay” của Thân Thị Hạnh đã
đi vào khai thác biểu hiện về thế giới quan trong quan niệm về con người của
Nguyễn Bỉnh Khiêm, tác giả cũng đã chỉ ra ý nghĩa của tư tưởng này đối với
vấn đề xây dựng con người mới Việt Nam hiện nay. Tuy nhiên, công trình
này mới chỉ khai thác ở một khía cạnh thế giới quan của Nguyễn Bỉnh
Khiêm là “đạo làm người”, đồng thời, lĩnh vực tác động của nó là ở vấn đề
xây dựng con người mới chứ chưa có độ khái quát toàn bộ thế giới quan
trong tư tưởng của ông.

ngữ thi tập”.
- Chỉ ra một số nhận định, đánh giá về những giá trị và hạn chế của thế
giới quan Nguyễn Bỉnh Khiêm đối với lịch sử tư tưởng Việt Nam.
4. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu
- Đề tài dựa trên cơ sở lí luận của chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí
Minh, quan điểm, đường lối của Đảng Cộng sản Việt Nam.
- Đề tài sử dụng phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng –
duy vật lịch sử
- Ngoài ra đề tài còn sử dụng phương pháp nghiên cứu khác như: phân
tích, tổng hợp, lôgic - lịch sử, khái quát hóa, so sánh đối chiếu…
5. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
- Đối tượng nghiên cứu của đề tài là th
Khiêm.

9

ế giới quan của Nguyễn Bỉnh


- Phạm vi nghiên cứu : Những tư tưởng trong các tác phẩm của Nguyễn
Bỉnh Khiêm tập trung ở hai tập thơ Bạch Vân am thi tập và Bạch Vân Quốc
ngữ thi tập.
6. Đóng góp của luận văn
Luận văn chỉ ra những yếu tố cơ bản đóng vai trò là điều kiện, tiền đề
cho sự hình thành tư tưởng của Nguyễn Bỉnh Khiêm nói chung và thế giới
quan của ông nói riêng.
Luận văn đi vào nghiên cứu sâu hơn về thế giới quan của Nguyễn Bỉnh
Khiêm, từ đó, khẳng định những giá trị của các tư tưởng này trong lịch sử tư
tưởng dân tộc.
7. Ý nghĩa lý luận và ý nghĩa thực tiễn của luận văn

4.

Nguyễn Huệ Chi – Ngô Đăng Lợi chủ biên (1991), Trạng trình Nguyễn
Bỉnh Khiêm: Kỷ yếu hội nghị khoa học nhân 400 năm mất, Nxb Hải
Phòng, Hải Phòng.

5.

Nguyễn Huệ Chi (1991), Nguyễn Bỉnh Khiêm danh nhân văn hóa, Nxb
Văn hóa Thông tin và Thể thao, Hà Nội.

11


6.

Doãn Chính chủ biên (2003), Đại cương Triết học phương Đông cổ đại,
Nxb Thanh Niên, Hà Nội.

7.

Nguyễn Bá Cường (2011), Vấn đề con người và giáo dục con người
trong tư tưởng của Nguyễn Trãi, Nguyễn Bỉnh Khiêm, Ngô Thì Nhậm,
Luận án Tiến sĩ Triết học, Đại học Sư phạm Hà Nội.

8.

Nguyễn Đăng Duy (2001), Đạo Nho với văn hóa Việt Nam, Nxb Thanh
Niên, Hà Nội.


20. Vũ Khiêu (1987), Người tri thức Việt Nam qua các chặng đường lịch sử,
Nxb TP. Hồ Chí Minh, TP. Hồ Chí Minh.
21. Vũ Khiêu (2001), “Trở lại vấn đề Nguyễn Bỉnh Khiêm”, Tạp chí Triết
học (số 1), tr.21 – 25.
22. Khoa Triết học, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh (1994), Tập
bài giảng Lịch sử Triết học, tập 1, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội.
23. Trần Khuê, (2000), Nguyễn Bỉnh Khiêm trong lịch sử phát triển văn hoá
dân tộc, Nxb Đà Nẵng, Đà Nẵng.
24. Trần Trọng Kim (2003), Nho giáo (trọn bộ), Nxb Văn học, Hà Nội.
25. Đặng Thanh Lê (1986), “Từ một phạm trù triết học về một quan điểm
đạo đức của Nho gia đến cảm hứng nghệ thuật “thế sự” trong thơ Nôm
Nguyễn Bỉnh Khiêm”, Tạp chí Văn học (số 4), tr. 111 – 120.
26. Nguyễn Hiến Lê (1998), Mạnh Tử, Nxb Văn hóa Thông tin, Hà Nội
27. Ngô Sĩ Liên (2004), Đại Việt sử kí toàn thư, tập 2, Nxb Văn hóa thông
tin, Hà Nội.
28. Lê Nguyễn Lưu (2000), Nguồn suối Nho học và thơ ca Bạch Vân cư sĩ,
NXB. Thuận Hóa, Huế.
29. Nguyễn Nghiệp (1997), Trạng Trình và Sấm ký, NXB. Văn hóa Thông
tin, Hà Nội.
30. Phùng Hoài Ngọc (2011), Luận ngữ - Khổng Tử, Nxb Đại học An
giang, An Giang.
31. Nguyễn Nghiệp (1986), Truyện Danh nhân, Nxb Hải Phòng, Hải Phòng

13


32. Bùi Văn Nguyên (1986), Nguyễn Bỉnh Khiêm - truyện danh nhân, Nxb
Hải Phòng, Hải Phòng.
33. Bùi Văn Nguyên (1989), Văn chương Nguyễn Bỉnh Khiêm” tập 1,
NXB.Giáo Dục, Hà Nội.

46. Nguyễn Tài Thư chủ biên (1993), Lịch sử tư tưởng Việt Nam, tập 1,
Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội.
47. Lão Tử (1998), Đạo đức kinh, Nguyễn Hiến Lê dịch và bình chú, Nxb
Văn hóa thông tin, Hà Nội.
48. Trang Tử (2011), Nam Hoa kinh, Thu Giang - Nguyễn Duy Cần dịch và
bình chú, Nxb Trẻ, Thành phố Hồ Chí Minh.
49. Vân Trình (1976), “Tìm hiểu thêm về nhà thơ Nguyễn Bỉnh Khiêm”,
Tạp chí Triết học (số 3), tr.81 – 93.
50. Trung tâm nghiên cứu Hán – Nôm (1991), Nguyễn Bỉnh Khiêm trong
lịch sử văn hóa dân tộc, Viện Khoa học Xã hội, Sở Văn hóa - Thông tin
Thành phố Hồ Chí Minh.
51. Trần Lê Sáng (1986), “Về ý nghĩa chữ “Đạo” trong tư tưởng của
Nguyễn Bỉnh Khiêm”, Tạp chí Triết học (số 1), tr. 89 – 101.
52. Nguyễn Hữu Sơn biên soạn (2003), Nguyễn Bỉnh Khiêm – nhà thơ triết
lí thế sự, Nxb Trẻ và Hội Nghiên cứu và giảng dạy văn học Thành phố
Hồ Chí Minh, Thành phố Hồ Chí Minh.
53. Ủy ban nhân dân xã Lý học – Vĩnh Bảo – Hải Phòng (2001), Danh
nhân văn hóa Trạng trình Nguyễn Bỉnh Khiêm, Nxb Hải Phòng, Hải
Phòng.
54. Trương Lập Văn (1998), “Đạo - triết học phương Đông”, Nxb Chính
trị Quốc gia, Hà Nội.
55. Trần Nguyên Việt (2000), “Vấn đề con người trong Triết học Nguyễn
Bỉnh Khiêm”, Tạp chí Triết học (số 1), tr. 35 – 38.
15


56. Trần Nguyên Việt (2009), “Nho giáo và văn hóa ứng xủa trong tư tưởng
của Nguyễn Bỉnh Khiêm”, Tạp chí Triết học (số 11), tr. 30 – 39.
57. Trần Nguyên Việt (2002), “Tư tưởng triết học tự nhiên của Nguyễn
Bỉnh Khiêm”, Tạp chí Triết học (số 1), tr. 38 - 40.