ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
-----------------------------------

BÙI THỊ THU TRANG

DÂN CHỦ HÓA TRONG HỆ THỐNG CHÍNH TRỊ
XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

LUẬN VĂN THẠC SĨ

Chuyên ngành: Chủ nghĩa xã hội khoa học

Hà Nội - 2014


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
-----------------------------------

BÙI THỊ THU TRANG

DÂN CHỦ HÓA TRONG HỆ THỐNG CHÍNH TRỊ
XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

LUẬN VĂN THẠC SĨ
Chuyên ngành: Chủ nghĩa xã hội khoa học
Mã số: 60 22 03 08
Người hướng dẫn khoa học: TS. Dương Văn Duyên

Hà Nội - 2014


MỤC LỤC
PHẦN MỞ ĐẦU ........................................................................................................1
Chương 1:DÂN CHỦ HÓA TRONG HỆ THỐNG CHÍNH TRỊ XÃ HỘI CHỦ
NGHĨA Ở VIỆT NAM HIỆN NAY: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN ..........9
1.1. Dân chủ hóa và hệ thống chính trị xã hội chủ nghĩa .........................................9
1.1.1. Dân chủ hóa .................................................................................................9
1.1.2. Hệ thống chính trị xã hội chủ nghĩa ...........................................................22
1.2. Tính tất yếu và nội dung cơ bản của việc thực hiện dân chủ hóa trong hệ
thống chính trị xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nayError!

Bookmark

not

defined.
1.2.1.Dân chủ hóa trong hệ thống chính trị xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện
nay là một yêu cầu tất yếu khách quan ................ Error! Bookmark not defined.
1.2.2. Những nội dung cơ bản của dân chủ hóa trong hệ thống chính trị xã hội
chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay ...........................................................................36
Chương 2: DÂN CHỦ HÓA TRONG HỆ THỐNG CHÍNH TRỊ XÃ HỘI CHỦ
NGHĨA Ở VIỆT NAM NHỮNG NĂM ĐỔI MỚI: THỰC TRẠNG, NGUYÊN
TẮC VÀ GIẢI PHÁP.............................................. Error! Bookmark not defined.
2.1. Thực trạng dân chủ hóa trong hệ thống chính trị xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam
những năm đổi mới ................................................. Error! Bookmark not defined.
2.1.1. Những kết quả đạt được ............................. Error! Bookmark not defined.
2.1.2. Những hạn chế của việc thực hiện dân chủ hóa trong hệ thống chính trị xã
hội chủ nghĩa ở Việt Nam những năm đổi mới ... Error! Bookmark not defined.
2.1.3. Một số vấn đề đặt ra ..................................................................................71
2.2. Những nguyên tắc và giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện dân chủ hóa

bách. Ngày nay, thực hiện dân chủ là biện pháp quan trọng để các nước đang và
chậm phát triển hội nhập và phát triển, nhằm rút ngắn khoảng cách tụt hậu so với
các nước phát triển. Dân chủ là một trong những đảm bảo cho xã hội phát triển
nhanh, giàu có hơn, phong phú và đa dạng hơn; vì thế, hạn chế hoặc chậm mở rộng
dân chủ là kìm hãm sự phát triển.
Không những thế, từ khi chiến tranh lạnh kết thúc đến nay, làn sóng dân chủ
hóa toàn cầu đã cuốn hút các nước châu Á, châu Phi và Mĩ la tinh, đã tác động đến
hầu hết các nước đang phát triển. Cùng với nó, dân chủ hóa trong đời sống chính trị
cũng đã hình thành một làn sóng mạnh mẽ lôi cuốn hầu hết các nước đang phát triển
trong đó có nước ta. Nó làm cho nhiều nước đang phát triển xây dựng nền dân chủ
bước đầu song cũng gây không ít những ảnh hưởng tiêu cực như gây biến động
chính trị, sự tranh giành quyền lực giữa các đảng phái làm cho nền kinh tế đình trệ

2


suy thoái, tệ nạn dân chủ bằng tiền, chính trị bằng tiền tiêu phí hết của cải tài sản
quốc gia… Đây là vấn đề quan trọng liên quan trực tiếp đến công cuộc đổi mới đất
nước nói chung và đổi mới chính trị nói riêng cần phải nghiên cứu sâu sắc nhằm
đảm bảo cho quá trình dân chủ hóa chính trị phát triển theo chiều hướng tích cực.
Xét về trong nước, lịch sử Việt Nam cho thấy bên cạnh những thành tựu mà
Đảng cộng sản Việt Nam đã lãnh đạo nhân dân giành được trong cách mạng dân tộc
dân chủ nhân dân và những kết quả bước đầu trong công cuộc xây dựng chế độ xã
hội mới, nền dân chủ mới thì trong tiến trình đó, chúng ta cũng mắc không ít những
sai lầm gây tổn hại nhất định đến việc bảo đảm quyền làm chủ của nhân dân, đối
với việc thực hiện nguyên tắc dân chủ xã hội chủ nghĩa trong đời sống xã hội. Do
hoàn cảnh đất nước rơi vào chiến tranh trong thời gian dài, cộng với việc học tập và
áp dụng một cách máy móc mô hình tổ chức bộ máy nhà nước của các nước xã hội
chủ nghĩa khác nên đã tạo ra một xã hội trì trệ, chậm phát triển, một bộ máy hành
chính cồng kềnh, quan liêu, xa rời nhân dân tại Việt Nam. Xu hướng tuyệt đối hóa

thông qua các tác phẩm của mình như “Phê phán cương lĩnh Gota”, “Nhà nước và
cách mạng”… đã tiếp tục phát triển lí luận dân chủ lên một tầm cao mới về vấn đề
dân chủ xã hội chủ nghĩa tất yếu ra đời thay thế cho dân chủ tư sản. Có rất nhiều
công trình nghiên cứu tư tưởng của C.Mác, Ph.Ăngghen, V.I.Lênin về dân chủ như
“Bàn về dân chủ trong quản lý xã hội” của Viện Nghiên cứu khoa học Pháp lý - Bộ
tư pháp. Tác phẩm này bao gồm những đoạn trích trong các trước tác của V.I.Lênin
về vấn đề dân chủ. “Dân chủ và CNXH- Từ di sản của V.I.Lênin đến công cuộc đổi
mới ở nước ta” của Phạm Ngọc Quang in trên Tạp chí triết học số 195, tháng
2/1997 đã chỉ ra sự vận dụng sáng tạo các quan điểm V.I.Lênin về dân chủ của
Đảng ta vào việc phát huy dân chủ trong sự nghiệp đổi mới; Luận văn thạc sĩ “Quan
điểm của C.Mác, Ph.Ăngghen, V.I.Lênin về dân chủ và vận dụng quan điểm đó vào
thực hiện dân chủ ở nước ta hiện nay” (2006) của Phạm Quang Tùng trình bày một
cách có hệ thống quan điểm của các nhà kinh điển về vấn đề dân chủ. Trong các
công trình nghiên cứu trên, các tác giả đều phân tích những đóng góp lí luận của
chủ nghĩa Mác- Lênin đối với học thuyết dân chủ và nhà nước, ý nghĩa lí luận và
thực tiễn của quan điểm mac xít về dân chủ và nhà nước; làm rõ bản chất của dân
chủ cũng như sự khác biệt rõ rệt giữa dân chủ tư sản và dân chủ xã hội chủ nghĩa.

4


Hiện nay, trước yêu cầu sự nghiệp đổi mới đất nước, dân chủ hóa trong hệ
thống chính trị được chú ý sâu sắc. Đã có những hội thảo khoa học, công trình
nghiên cứu về vấn đề dân chủ hóa như luận án tiến sĩ “Dân chủ hóa trong thời kì
quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam” của Hồ Tấn Sáng (1991) khái quát diễn
trình lịch sử của dân chủ, chỉ rõ những đặc trưng của dân chủ hóa xã hội chủ nghĩa
ở Việt Nam, đồng thời đưa ra những yếu tố giải pháp nhằm đảm bảo cho việc thực
hiện dân chủ hóa diễn ra mạnh mẽ đúng hướng; Luận án tiến sĩ “Dân chủ hóa quản
lí nhà nước về kinh tế ở Việt Nam hiện nay” của tác giả Đinh Hữu Phí (2000) dựa
trên thực tế chuyển đổi mô hình phát triển kinh tế, luận giải tính tất yếu của việc mở

đến nay)” của Nguyễn Viết Thông đăng trên tạp chí triết học số 10 (269) tháng
10/2013, tác giả đã hệ thống hóa quan điểm của Đảng trước và từ khi đổi mới để
thấy được nhận thức của Đảng về dân chủ và thực hành dân chủ ngày càng sâu sắc.
Đặc biệt, cuốn sách “Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam- nền
tảng chính trị, pháp lí cho công cuộc đổi mới toàn diện đất nước trong thời kì mới”
do Tạp chí nghiên cứu lập pháp xuất bản năm 2014 đã tập hợp các bài nghiên cứu,
phân tích, bình luận của các chính khách, các nhà khoa học về nội dung, ý nghĩa và
giá trị của bản Hiến pháp 2013, nêu bật những vấn đề cơ bản của Hiến pháp trong
đó có vấn đề về quyền con người, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân….
Tựu trung lại, trong các bài viết nghiên cứu của mình, các tác giả đều nhằm
làm sáng rõ lí luận chung về vấn đề dân chủ và dân chủ xã hội chủ nghĩa và thực
chất nội dung của vấn đề dân chủ đang diễn ra trên các lĩnh vực đời sống xã hội.
Đây là nguồn tài liệu giá trị có ý nghĩa quan trọng giúp tác giả kế thừa phát triển
hoàn thành bài luận văn này. Song các nghiên cứu trên mới chỉ đề cập một khía
cạnh nhỏ, một bộ phận nào đó trong dân chủ chính trị chứ chưa có công trình nào
nghiên cứu một cách toàn diện về dân chủ hóa trong hệ thống chính trị xã hội chủ
nghĩa. Để có cái nhìn toàn diện về vấn đề này, tác giả đã chọn “Dân chủ hóa trong
hệ thống chính trị xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay” làm đề tài nghiên cứu
luận văn của mình.
3. Mục đích và nhiệm vụ của luận văn
Mục đích của luận văn:
Trên cơ sở làm rõ thực trạng dân chủ hóa hệ thống chính trị xã hội chủ nghĩa ở
Việt Nam những năm đổi mới, luận văn đưa ra những giải pháp để thực hiện tốt hơn
nữa việc dân chủ hóa hệ thống chính trị xã hội chủ nghĩa ở nước ta những năm tới.

6


Nhiệm vụ của luận văn:
- Làm rõ một số khái niệm cơ bản: hệ thống chính trị xã hội chủ nghĩa, dân

7. Ý nghĩa lí luận và ý nghĩa thực tiễn của luận văn
Ý nghĩa lí luận:
Luận văn góp phần chứng minh tính đúng đắn của các quan điểm lý luận của
các nhà kinh điển Mác- Lênin về dân chủ và nâng cao thêm nhận thức về vấn đề
dân chủ hóa trong hệ thống chính trị xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay thông qua
việc làm rõ một số khái niệm như dân chủ về chính trị, dân chủ hóa hệ thống chính
trị xã hội chủ nghĩa, và chỉ ra một số nội dung cơ bản của dân chủ hóa hệ thống
chính trị xã hội chủ nghĩa những năm đổi mới.
Ý nghĩa thực tiễn:
Luận văn có thể được dùng làm tài liệu tham khảo cho việc nghiên cứu giảng
dạy về vấn đề dân chủ.
8. Kết cấu
Ngoài phần mở đầu, kết luận cùng danh mục tài liệu tham khảo, phần nội
dung của luận văn gồm 2 chương và 4 tiết.

8


Chương 1:DÂN CHỦ HÓA TRONG HỆ THỐNG CHÍNH TRỊ XÃ HỘI CHỦ
NGHĨA Ở VIỆT NAM HIỆN NAY: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
1.1. Dân chủ hóa và hệ thống chính trị xã hội chủ nghĩa
1.1.1. Dân chủ hóa
Dân chủ là sản phẩm mà xã hội loài người phát triển đến một giai đoạn nhất
định mới có được và trải qua những thời kì phát triển khác nhau của lịch sử thì nội
dung dân chủ cũng khác nhau. Ngay từ thời kì cổ đại, để chỉ một hiện thực dân chủ
ít nhiều được thực hiện trong thực tế, trong ngôn ngữ của người Hy Lạp đã xuất
hiện cụm từ dêmocratia, tiếng Latinh là dêmokaratia, được tạo thành bởi demos
nghĩa là quần chúng, nhân dân và cratos nghĩa là chính quyền, quyền lực. Do đó,
dêmocratia là quyền lực của nhân dân, quyền lực thuộc về nhân dân hay quyền làm
chủ của nhân dân. Vậy khái niệm dân chủ theo nghĩa nguyên gốc của tiếng Hy Lạp

nhà nước tư sản. Tuy nhiên dân chủ tư sản thực chất cũng là dân chủ của số ít, của
giai cấp tư sản; còn giai cấp công nhân và nhân dân lao động trong chủ nghĩa tư bản
cũng có quyền tự do dân chủ nhưng đó là quyền tự do bán sức lao động của mình
cho nhà tư bản mà thôi. Sau thắng lợi Cách mạng tháng 10 Nga năm 1917, nhà
nước xã hội chủ nghĩa đầu tiên ra đời trên thế giới, nền dân chủ xã hội chủ nghĩa
được thiết lập, nhân dân lao động mới thực sự trở thành người làm chủ nhà nước,
làm chủ xã hội, một nền dân chủ thực sự cho số đông.
Ngoài ý nghĩa là phạm trù chính trị, dân chủ còn là sản phẩm của quan hệ
giai cấp và đấu tranh giai cấp. Trong các xã hội có giai cấp trước đây, nhờ nắm
được tư liệu sản xuất chủ yếu của xã hội, giai cấp thống trị đã tìm mọi cách bóc lột
về kinh tế, áp bức về tinh thần đối với người lao động. Do bị áp bức nặng nề mà
những người lao động đã không ngớt nổi dậy đấu tranh đòi quyền dân sinh dân chủ.
Để duy trì ổn định xã hội và sự tồn tại của mình, giai cấp thống trị buộc phải
nhượng bộ và nới lỏng dần quyền tự do dân chủ đối với nhân dân. Điều đó cũng
khẳng định rằng dân chủ không phải tự nhiên mà có, mà là kết quả đấu tranh kiên trì
lâu dài của những người lao động mới có được [76, tr. 18].
Dân chủ được hiểu là một chế độ nhà nước. V.I.Lênin từng nói: chế độ dân
chủ là một hình thức nhà nước, trong đó nổi bật mối quan hệ giữa nhà nước với dân,
quan hệ giữa những người dân được điều tiết bởi một hệ thống luật pháp, đó là một
thể chế nhà nước [77, tr. 129]. Dân chủ với tư cách là một chế độ nhà nước

10


DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
1.

Phan Anh, Vũ Đình Hòe, Lê Giản (1971), Nhà nước và pháp luật, Tập 3, Nxb
Lao Động, Hà Nội.


sở, Nxb Chính Trị Quốc Gia, Hà Nội.

8.

Phan Xuân Biên (chủ biên) (2005), Một số vấn đề đổi mới phương thức lãnh
đạo của Đảng và nâng cao chất lượng hệ thống chính trị cấp cơ sở, Đại học
Quốc gia Tp. Hồ Chí Minh, Tp. Hồ Chí Minh.

9.

Nguyễn Đức Bình, Trần Ngọc Hiên, Đoàn Trọng Truyến, Nguyễn Văn Thạc,
Trần Xuân Sầm (1999), Đổi mới và tăng cường hệ thống chính trị nước ta
trong giai đoạn mới, Nxb Chính Trị Quốc Gia, Hà Nội.

10. Bộ Chính trị (2002), Nghị quyết về “một số nhiệm vụ trọng tâm công tác tư
pháp trong thời gian tới”, www.thuvienphapluat.vn
11. Vũ Hoàng Công (2002), Hệ thống chính trị cơ sở đặc điểm, xu hướng và giải
pháp, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội.

11


12. Vũ Hoàng Công (chủ biên) (2009), Xây dựng và phát triển nền dân chủ xã hội
chủ nghĩa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, Nxb
Chính trị- Hành chính, Hà Nội.
13. Nguyễn Trọng Chuẩn, Toàn cầu hóa hiện nay và quá trình dân chủ hóa đời
sống xã hội, www.huc.edu.vn
14. Nguyễn Hồng Chuyên (2011), Vấn đề dân chủ và thực hành dân chủ qua văn
kiện Đại hội XI của Đảng, Tạp chí triết học, số 9(244), tr58- 65.
15. Nguyễn Văn Cừ (2004), Ổn định chính trị- xã hội trong công cuộc đổi mới ở

27. Nguyễn Duy Gia (1996), Cải cách nền hành chính quốc gia ở nước ta, Nxb
Chính Trị Quốc Gia, Hà Nội.
28. Nguyễn Ngọc Hà (2013), Đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng: một vấn
đề lí luận và thực tiễn cấp bách, Tạp chí triết học, số 2(261), tr3- 9.
29. Tô Tử Hạ- Nguyễn Hữu Trị- Nguyễn Hữu Đức (đồng chủ biên) (1998), Cải cách
hành chính địa phương lý luận và thực tiễn, Nxb Chính Trị Quốc Gia, Hà Nội.
30. Nguyễn Hữu Hải (chủ biên) (2010), Lý luận hành chính nhà nước, Tài liệu lưu
hành nội bộ, Học viện Hành chính quốc gia, Hà Nội.
31. Đỗ Thị Kim Hoa (2012), Thực hiện dân chủ ở Việt Nam theo tinh thần Đại hội
XI của Đảng, Tạp chí triết học, số 8(255), tr12- 18.
32. Trần Đình Hoan (2008), Quan điểm và nguyên tắc đổi mới hệ thống chính trị ở
Việt Nam giai đoạn 2005- 2020, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội.
33. Học viện Hành chính quốc gia (2009), Giáo trình pháp luật đại cương, Nxb
Giáo dục, Hà Nội.
34. Hồ Chí Minh (2000), Toàn tập, tập 6, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội.
35. Hồ Chí Minh (2000), Toàn tập, tập 7, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội.
36. Hồ Chí Minh (2000), Toàn tập, tập 8, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội.
37. Hồ Chí Minh (2000), Toàn tập, tập 10, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội.
38. Nguyễn Ngọc Hiến (chủ biên) (2011), Các giải pháp thúc đẩy cải cách hành
chính ở Việt Nam, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội.
39. Đỗ Trung Hiếu (2004), Một số suy nghĩ về xây dựng nền dân chủ ở Việt Nam
hiện nay, Nxb Chính Trị Quốc Gia, Hà Nội.

13


40. Lê Thị Hương (chủ biên) (2011), Giáo trình thanh tra và giải quyết khiếu nại
hành chính, Nxb Khoa học Kĩ thuật, Hà Nội.
41. Nguyễn Khánh (2010), Một số suy nghĩ về mối quan hệ giữa Đảng - Nhà nước
và nhân dân, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội.

vấn đề dân chủ hóa mọi mặt đời sống xã hội, Về cương lĩnh đổi mới và phát
triển, Viện Mác-Lênin, Nxb thông tin lí luận, Hà Nội.
54. Hoàng Phê (1997), Từ điển Tiếng Việt, Nxb Đà Nẵng.
55. Thang Văn Phúc (2001), Cải cách hành chính nhà nước- thực trạng, nguyên
nhân và giải pháp, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội.
56. Đỗ Nguyên Phương (chủ biên) (2006), Giáo trình chủ nghĩa xã hội khoa học,
Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội.
57. Lê Minh Quân (2011), Về quá trình dân chủ hóa xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam
hiện nay, Nxb Chính Trị Quốc Gia, Hà Nội.
58. Mai Thị Quý, Nguyễn Thị Chinh (2013), Quan điểm của Đảng về dân chủ và
việc thực hiện dân chủ ở nước ta hiện nay, Tạp chí triết học, số 3(262), tr3- 11.
59. Nguyễn Duy Quý (2008), Hệ thống chính trị nước ta thời kì đổi mới, Nxb
Chính trị quốc gia, Hà Nội.
60. Võ Kim Sơn (chủ biên) (2008), Giáo trình quản lí và phát triển tổ chức hành
chính nhà nước, Nxb Khoa học kĩ thuật, Hà Nội.
61. Phan Tân (2011), Dân chủ trong hệ mục tiêu đổi mới phát triển, Tạp chí triết
học, số 6(241), tr51- 57
62. Trần Hậu Thành (2005), Cơ sở lý luận và thực tiễn xây dựng Nhà nước pháp
quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân, Nxb Lý Luận
Chính Trị, Hà Nội.
63. Trần Thành (2011), Điểm nhấn dân chủ trong Cương lĩnh của Đảng năm 1991
(bổ sung, phát triển năm 2011), Tạp chí triết học, số 12(247), tr10- 16.
64. Vũ Văn Thái, Đánh giá 10 năm cải cách tổ chức bộ máy hành chính nhà nước
giai đoạn 2001- 2010 và phương hướng cải cách giai đoạn 2011- 2020,
www.isos.gov.vn.
65. Hồ Bá Thâm (2007), Dân chủ hóa và phát huy nội lực, Nxb Phương Đông,
Bến Tre.

15


16


77. Trịnh Quốc Tuấn và PGS, TS. Nguyễn Văn Oánh (2004), Giáo trình chủ nghĩa
xã hội khoa học, NXb Chính Trị Quốc Gia, Hà Nội.
78. Phạm Quang Tùng, Quan điểm của Mac, Ănghen, Lênin về dân chủ và vận
dụng quan điểm đó vào thực hiện dân chủ ở nước ta hiện nay, Luận văn thạc sĩ
triết học, Hà Nội.
79. Đào Trí Úc (chủ biên) (2003), Hệ thống tư pháp và cải cách tư pháp ở Việt
Nam hiện nay, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.
80. Lê Thanh Vân (2003), Cơ sở lí luận của việc đổi mới cơ cấu tổ chức và
phương thức hoạt động của Quốc hội ở Việt Nam hiện nay, Luận án tiến sĩ luật
học 5.05.01, Hà Nội.
81. Hồng Vinh, Dân chủ hóa đời sống xã hội,
/>82. Nguyễn Văn Vĩnh (2010), Tập bài giảng chính trị học, Nxb Chính Trị Hành
Chính, Hà Nội.
83. Nguyễn Văn Vĩnh, Hệ thống chính trị và đổi mới hệ thống chính trị ở nước ta
hiện nay, www.xaydungdang.org.vn
84. Phạm Thị Hoàng Yến, Nguyễn Thị Phi Uyên, Phạm Bá Hạnh, (2005), Tìm
hiểu bộ máy nhà nước Việt Nam, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội.
85. www.baucukhoa13.quochoi.vn
86. />
17