Biến đổi sinh kế của nông dân ở một làng ven
đô
Phan Thị Ngọc
Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn
Luận văn ThS Chuyên ngành: Dân tộc học; Mã số 60 22 70
Người hướng dẫn: PGS.TS. Nguyễn Văn Sửu
Năm bảo vệ: 2013

Abstract. Tìm hiểu lịch sử hình thành và biến đổi về mặt hành chính của làng Gia
Trung, thấy được quá trình biến động đất đai của làng trong lịch sử cũng như hiện tại.
Trên cơ sở đó phân tích quá trình thu hồi quyền sử dụng đất nông nghiệp để phục vụ
mục tiêu phát triển công nghiệp và đô thị. Dựa trên khung phân tích sinh kế bền vững
về sự biến đổi các nguồn vốn dưới tác động của việc thu hồi quyền sử dụng đất nông
nghiệp để phân tích và lý giải quá trình biến đổi sinh kế của hộ gia đình nông dân ở
Gia Trung, những loại hình sinh kế mới mà người nông dân đã và đang tiếp nhận và
thích nghi. Lý giải một số biến đổi về văn hóa, xã hội ở Gia Trung trong môi trường
sống mới dưới tác động của công nghiệp và đô thị.
Keywords. Dân tộc học; Nông dân; Biến đổi sinh kế; Làng ven đô; Hà Nội.


MỤC LỤC
MỞ ĐẦU........................................................................................................... 1
Chương 1. TỔNG QUAN TÀI LIỆU VÀ TIẾP CẬN LÝ THUYẾT ......... 9
1.1. Lịch sử nghiên cứu vấn đề ...................................................................... 9
1.2. Những thảo luận về khái niệm và tiếp cận lý thuyết ............................ 13
1.2.1. Khung sinh kế bền vững ................................................................ 13
1.2.2. Một số khái niệm ........................................................................... 16
1.3. Tiểu kết ................................................................................................. 23
Chương 2. LÀNG GIA TRUNG VÀ QUÁ TRÌNH THU HỒI
QUYỀN SỬ DỤNG ĐẤT NÔNG NGHIỆP ................................................ 25
2.1. Làng Gia Trung ..................................................................................... 25

TÀI LIỆU THAM KHẢO ............................................................................ 81
PHỤ LỤC ....................................................................................................... 92

4


TÀI LIỆU THAM KHẢO
I. Tài liệu địa phương
1.

Huyện Mê Linh, Danh sách các đơn vị có đến 1/4/2007 (thị trấn Quang
Minh).

2.

Huyện Mê Linh, Danh sách các đơn vị có đến 1/4/2007 (thị trấn Chi Đông).

3.

Huyện Mê Linh, Báo cáo về công tác quản lý đất đai trong lĩnh vực
chuyển đổi quyền và mục đích sử dụng đất, tháng 11/2006.

4.

Huyện Mê Linh, Thuyết minh bản đồ hiện trạng sử dụng đất năm 2005 và
2008.

5.

UBND huyện Mê Linh (2010), Tình hình thực hiện nhiệm vụ 6 tháng


Phòng Tài nguyên và Môi trường, Dân số, số hộ, lao động huyện Mê
Linh qua các năm 2005, 2006, 2008 và 2009.

12.

Phòng Tài nguyên và Môi trường, Tình hình biến động sử dụng đất từ
1997 đến 2008 huyện Mê Linh.

81


13.

Phòng Thống kê (huyện Mê Linh), Các chỉ tiêu kinh tế - xã hội tổng
hợp xã Quang Minh, năm 2002, 2005, 2006.

14.

Phòng Thống kê (huyện Mê Linh), Hệ thống tiêu chí kinh tế - xã hội
chủ yếu xã Quang Minh (tháng 3/2008).

15.

Phòng Lao động TB & XH (huyện Mê Linh), Báo cáo thống kê lao
động việc làm, tháng 3 năm 2011.

16.

Phòng Lao động TB & XH (huyện Mê Linh), Báo cáo tình hình kế

23.

Đảng ủy xã Quang Minh, Báo cáo sự lãnh đạo của BCH Đảng uỷ xã
Quang Minh tháng 12/2008.

24.

Đảng ủy xã Quang Minh, Báo cáo việc thực hành tiết kiệm chống lãng phí.

25.

Đảng ủy xã Quang Minh, Báo cáo của BCH Đảng bộ xã trình ĐHĐB
xã 2005 -2010.

26.

Ban đề án xã Quang Minh, Báo cáo kiểm tra cuối khoá các nghề tin
học văn phòng, lái xe từ khoá 1 đến khoá 5/2007.

27.

Phòng Địa chính xã Quang Minh, Kiểm kê diện tích đất đã sử dụng phù
hợp, chưa phù hợp với QHSD đất, tính đến 01/01/2005.

28.

Phòng Địa chính xã Quang Minh, Thống kê kết quả cấp giấy chứng
nhận QSDĐ (01/01/2005).

82


Thôn Gia Trung, Hương ước làng văn hoá Gia Trung 2002.

36.

Thôn Gia Trung, Tình hình kinh tế - xã hội từ 2001 - 2010.

II. Tài liệu sách, báo đã xuất bản
37.

Hoàng Thị Anh (2006), Nghiên cứu tác động của việc thực hiện chính
sách bồi thường giải phóng mặt bằng đến đời sống và việc làm của
người dân khi bị Nhà nước thu hồi đất của một số dự án trên địa bàn
Mê Linh (Vĩnh Phúc), Luận văn Thạc sĩ Nông nghiệp.

38.

Mai Ngọc Anh (2013), Tách biệt xã hội về kinh tế đối với nông dân
Việt Nam (Sách chuyên khảo), Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội.

39.

Ngô Vương Anh (1998), Sự biến đổi của Phú Thượng - một xã nông
nghiệp ven đô trong quá trình đô thị hóa, Kỷ yếu Hội thảo quốc tế Việt
Nam học lần thứ I, tập IV, tr. 400-407.

40.

Vũ Tuấn Anh, Nguyễn Xuân Mai (2007), Những biến đổi kinh tế - xã
hội của hộ gia đình, Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội.

hiện nay, Nxb Văn hóa - Thông tin & Viện Văn hóa, Hà Nội.

46.

Nguyễn Thị Phương Châm (2010), Khi làng vươn ra phố: Những xu
hướng biến đổi văn hóa (Nghiên cứu trường hợp làng Đồng Kỵ, Đồng
Quang, Từ Sơn, Bắc Ninh), in trong Hiện đại và động thái của truyền
thống ở Việt Nam: Những cách tiếp cận Nhân học, Nxb Đại học Quốc
gia thành phố Hồ Chí Minh, tập 2, tr. 485-499.

47.

Nguyễn Sinh Cúc (2007), Bàn về thị trường và giá cả đất đai hiện nay ở
Việt Nam, Tạp chí Tài nguyên và Môi trường (số 11, tháng 11), tr. 7-9.

48.

Denis Sautier, Đào Thế Anh, Phạm Công Nghiệp, Nguyễn Ngọc Mai
(2013), Nông nghiệp và phát triển đô thị tại Hà Nội, in trong Kỷ yếu “Phát
triển bền vững vùng ven các đô thị tại Việt Nam”, Diễn đàn Kinh tế và Tài
chính Việt - Pháp (khóa IX), Nxb Chính trị Quốc gia, tr. 108-148.

49.

Phan Đại Doãn (2010), Từ làng đến nước - Một cách tiếp cận lịch sử,
Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội.

50.

Vũ Dũng (2012), Tác động của nhóm chính sách đất đai và phát triển

đất với những thay đổi việc làm do xây dựng khu công nghiệp tại địa
phương, Tạp chí Tâm lý học, số 7 (112), tr. 20-25.

56.

Hannah von Bloh, Tim Kaiser (2008), Thành phố nhỏ - tác động lớn?
Các trung tâm đô thị nhỏ với vai trò như các điểm nút tương tác, trao
đổi và chuyển tiếp, Kỷ yếu Hội thảo quốc tế Việt Nam học lần thứ III,
tập IV, tr. 447-460.

57.

Đỗ Thị Lệ Hằng (2007), Khả năng thích ứng với lối sống đô thị của cư
dân ven đô, Tạp chí Tâm lý học, số 8 (101), tr. 41-50.

58.

Nguyễn Thị Minh Hằng (2013), Thái độ của nông dân đối với việc thu
hồi đất của Nhà nước, Tạp chí Tâm lý học, số 2 (167), tr. 38-49.

59.

Lê Thu Hoa (2007), Phát triển các khu công nghiệp tập trung trên địa
bàn Hà Nội và vấn đề việc làm cho các lao động có đất bị thu hồi, Tạp
chí Nghiên cứu Kinh tế, số 352, tr. 23-29.

60.

Nguyễn Thị Hoa (2013), Vài nét về thực trạng đào tạo nghề cho nông
dân bị thu hồi đất ở vùng phát triển khu công nghiệp và đô thị hóa, Tạp


66.

Phan Thị Mai Hương, Những biến đổi tâm lý của cư dân ven đô trong
quá trình đô thị hóa, Nxb Từ điển Bách khoa, Hà Nội.

67.

Phan Thị Mai Hương (2011), Những căng thẳng và lo lắng của người
công nhân hiện nay, Tạp chí Tâm lý học, số 11 (152), tr. 12-22.

68.

Trần Thu Hương (2012), Gia đình ven đô dưới tác động của đô thị hóa,
Tạp chí Tâm lý học, số 4 (157), tr. 89-98.

69.

Chu Thu Hường (2010), Đô thị hóa, Công nghiệp hóa và sự biến đổi
không gian: nghiên cứu trường hợp làng Đồng Kỵ (Từ Sơn - Bắc Ninh),
Luận văn Thạc sĩ, Ngành Dân tộc học.

70.

Vũ Trọng Khải, Đỗ Thái Đồng (2004), Phát triển nông thôn Việt Nam từ
làng xã truyền thống đến văn minh hiện đại, Nxb Nông nghiệp, Hà Nội.

71.

Nguyễn Văn Khang (2005), Đô thị hóa với vấn đề sử dụng ngôn ngữ ở

niệm, Tạp chí Xã hội học, số 2 (70), tr. 83-89.

78. Bùi Thị Ngọc Lan (2007), Việc làm của nông dân vùng đồng bằng sông
Hồng trong quá trình công nghiệp hóa - hiện đại hóa, Nxb Lý luận
chính trị, Hà Nội.
79.

Thu Lê (2006), Những vấn đề nảy sinh sau khi thu hồi đất của nông
dân để phát triển các khu công nghiệp, Tạp chí Nông thôn mới (số 172,
kỳ 1 tháng 3), tr. 16-19.

80.

Phạm Sỹ Liêm, Làng ven đô, làng nội đô và nông nghiệp đô thị,
.

81.

Luật Đất đai năm 1993, sửa đổi năm 1988 và 2001

82.

Luật Đất đai năm 1987, />
83.

Luật Đất đai sửa đổi năm 1998, .

84.

Luật Đất đai năm 2003, Nxb Chính trị Quốc gia.

đề lý luận và kinh nghiệm thế giới, Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội.

91.

Trần Thị Minh Ngọc (2010), Việc làm của nông dân trong quá trình
công nghiệp hóa, hiện đại hóa vùng đồng bằng sông Hồng đến năm
2020, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội.

92.

Philippe Papin - Oliver Tessier (2002), Làng ở vùng châu thổ sông Hồng:
Vấn đề còn bỏ ngỏ, Trung tâm Khoa học Xã hội và Nhân văn Quốc gia.

93.

Lê Du Phong (2007), Vấn đề đất đai ở nông thôn Việt Nam, Tạp chí
Nghiên cứu Kinh tế, số 355, tr. 34-42.

94.

Lê Du Phong (2007), Thu nhập, đời sống, việc làm của người có đất bị
thu hồi để xây dựng các khu công nghiệp, khu đô thị, kết cấu hạ tầng
kinh tế - xã hội, các công trình công cộng phục vụ lợi ích quốc gia, Nxb
Chính trị Quốc gia, Hà Nội.

95.

Vũ Huy Phúc (1979), Tìm hiểu chế độ ruộng đất Việt Nam nửa đầu thế
kỷ XIX, Nxb Khoa ho ̣c Xã hô ̣i, Hà Nội.


gia Hà Nội.
101. Trần Hữu Quang (2005), Khái niệm hiện đại hóa, Tạp chí Xã hội học,
số 2 (90), tr. 103-107.
102. Đinh Văn Quảng, Phát triển kinh tế hộ gia đình trong nền kinh tế Việt
Nam hiện nay, .
103. Lê Thị Quế (2008), Công nghiệp hóa - hiện đại hóa: những bài học từ
Vĩnh Phúc, Tạp chí Nghiên cứu Kinh tế, số 365, tr. 61-71.
104. Phan Tân (2011), Nguy cơ nghèo hóa nông dân trong quá trình công
nghiệp hóa - hiện đại hóa nhìn từ khía cạnh quản lý, Tạp chí Xã hội
học, số 2 (114), tr. 78-87.
105. Lê Thái Thị Băng Tâm (2011), Một vài đặc điểm của hộ gia đình sau
khi bị thu hồi quyền sử dụng đất canh tác, Tạp chí Xã hội học, số 3
(115), tr. 47-57.
106. Bùi Thị Thái, Lê Đức Thịnh, Vũ Trọng Bình (2000), Những nghiên cứu
về nông thôn trong quá trình công nghiệp hóa và hiện đại hóa, Tạp chí
Xã hội học, số 1 (69), tr. 62-71.
107. Nguyễn Ngọc Thanh, Nguyễn Thế Trường (chủ biên, 2009), Tác động
của đô thị hóa - công nghiệp hóa tới phát triển kinh tế và biến đổi văn
hóa - xã hội ở tỉnh Vĩnh Phúc, Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội.
108. Đức Thành (2009), Đền bù giải phóng mặt bằng dự án khu biệt thự
Quang Minh (Mê Linh, Hà Nội): 17 hay 300 triệu đồng/sào? Báo Pháp
luật và Đời sống, số 10 (từ 7.3 đến 13.3.2009)

89


109. Mai Thắng (2007), Khi Nhà nước thu hồi đất: Làm gì để người dân an
cư? Tạp chí Tài chính (số 12), tr. 12-16.
110. Nguyễn Duy Thắng (2009), Tác động của đô thị hóa đến các mặt kinh
tế - xã hội của vùng ven đô và những vấn đề cần quan tâm, Tạp chí Xã

nghiệm, Hội thảo Khoa học quốc tế kỷ niệm 1000 Thăng Long - Hà
Nội, .
121. Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Khoa Lịch sử (2006),
Làng Việt Nam đa nguyên và chặt, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội.
122. Nguyễn Văn Sửu (2008), Tác động của công nghiệp hóa và đô thị hóa
đến sinh kế nông dân Việt Nam (Trường hợp một làng ven đô ở Hà
Nội), Tham luận tại Hội thảo Việt Nam học lần thứ 3, Hà Nội.
123. Nguyễn Văn Sửu (2010), Khung sinh kế bền vững: một cách tiếp cận toàn
diện về phát triển và giảm nghèo, Tạp chí Dân tộc học, số 2, tr. 3-11.
124. Nguyễn Văn Sửu (2010), Đổi mới chính sách đất đai và vấn đề tài sản cá
nhân: Nghiên cứu trường hợp đất nông nghiệp ở Bắc Bộ, in trong “Hiện
đại và động thái của truyền thống ở Việt Nam: Những cách tiếp cận Nhân
học”, Nxb Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, tr. 97-112.
125. Nguyễn Văn Sửu (2010), Đổi mới chính sách đất đai ở Việt Nam, từ lý
thuyết đến thực tiễn, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội.
126. Nguyễn Văn Sửu (2013), Phân tích so sánh về tác động của quá trình
công nghiệp hóa và đô thị hóa đến sự chuyển đổi phương thức sống ở
hai làng ven đô Hà Nội, in trong Kỷ yếu “Phát triển bền vững vùng ven
các đô thị tại Việt Nam”, Diễn đàn Kinh tế và Tài chính Việt - Pháp
(khóa IX), Nxb Chính trị Quốc gia, tr. 13-47.
127. Vai trò và vị trí của kinh tế hộ gia đình trong phát triển kinh tế và giải
quyết việc làm, />128. Viện Ngôn ngữ học (2005), Từ điển tiếng Việt, Nxb Đà Nẵng, Trung
tâm từ điển học, Hà Nội - Đà Nẵng.
129. Thanh Xuân (2012), Đào tạo nghề ven đô: Gắn với sản xuất nông
nghiệp, , cập nhật 2:56pm thứ ba, ngày 03/4/2012.

91