A. LỜI MỞ ĐẦU
Thi hành bản án hình sự là một khâu chiếm vị trí quan trọng trong quá trình
giải quyết vấn đề liên quan đến trách nhiệm hình sự của một người có tội. Thi hành
án hình sự hay hiện thực hóa các quyết định, bản án của Tòa án đã có hiệu lực pháp
luật trong thực tế chính là việc lấy lại trật tự công bằng trong xã hội, mà cụ thể là
việc bắt buộc người bị kết án phải chịu sự lên án của Nhà nước, của xã hội; phải chịu
sự giáo dục, cải tạo để có thể trở thành người có ích cho xã hội. Với ý nghĩa là giai
đoạn cuối cùng của quá trình giải quyết một vụ án, thi hành án có mối quan hệ hữu
cơ với giai đoạn khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử. Nếu mục đích của thi hành án
không đạt được thì toàn bộ hoạt động của cơ quan điều tra, truy tố, xét xử trước đó
cũng trở nên vô nghĩa. Một trong những yếu tố để đảm bảo việc thực hiện mục đích
của thi hành án hình sự đó là quyền của người bị giam giữ được tôn trọng và bảo
đảm thực hiện trong thực tế. Công ước của Liên hợp quốc về các quyền dân sự,
chính trị năm 1966 quy định về quyền này như sau:
Điều 10:“1. Những người mất tự do vẫn phải được đối xử nhân đạo và tôn
trọng nhân phẩm.
2.a) Ngoại trừ những trường hợp đặc biệt, các bị cáo chưa được xét xử phải
được giam giữ cách biệt với những người đã can án, và phải được đối xử theo quy
chế của những người không can án.
b) Các bị cáo chưa thành niên phải được giam giữ cách biệt với người lớn và
phải được xét xử trong thời hạn sớm nhất, phải được đối xử tùy theo tuổi tác và tình
trạng pháp lý của chúng.
c) Chế độ lao tù phải đặt trọng tâm vào việc cải huấn tù nhân, tạo cho họ cơ
hội cải hóa và hội nhập vào đời sống xã hội.”.
Việt Nam đã trở thành thành viên của Công ước của Liên hợp quốc về các
quyền dân sự - chính trị năm 1966, do đó chúng ta đã thể hiện, đã cụ thể hóa quy
định này vào chính sách pháp luật thi hành án hình sự. Việc thể hiện chúng ra sao,
như thế nào sẽ được trình bày trong phạm vi bài viết này.

1




Công ước của Liên hợp quốc về các quyền dân sự, chính trị năm 1966 đặt ra
các quy định về trách nhiệm của quốc gia trong việc đảm bảo quyền của những
người bị mất tự do do giam giữ, cụ thể:
Điều 10:
“1. Những người mất tự do vẫn phải được đối xử nhân đạo và tôn trọng nhân
phẩm.
2.a) Ngoại trừ những trường hợp đặc biệt, các bị cáo chưa được xét xử phải
được giam giữ cách biệt với những người đã can án, và phải được đối xử theo quy
chế của những người không can án.
b) Các bị cáo chưa thành niên phải được giam giữ cách biệt với người lớn và
phải được xét xử trong thời hạn sớm nhất, phải được đối xử tùy theo tuổi tác và tình
trạng pháp lý của chúng.
c) Chế độ lao tù phải đặt trọng tâm vào việc cải huấn tù nhân, tạo cho họ cơ
hội cải hóa và hội nhập vào đời sống xã hội.”
Việc đối xử nhân đạo với những người bị tước tự do như quy định trong
khoản 1 Điều 10 là một nghĩa vụ của các quốc gia thành viên. Bản chất của nghĩa vụ
này là phải tôn trọng nhân phẩm của những bị mất người tự do tương tự như nhân
phẩm của những người tự do. Những người bị mất tự do vẫn có những quyền dân sự,
chính trị như trong Công ước đã quy định, chỉ bị hạn chế một số quyền bắt nguồn từ
môi trường bị quản chế. Nghĩa vụ đối xử nhân đạo với những người bị tước tự do
bao gồm việc tuân thủ các quy định về cấm tra tấn, đối xử hay trừng phạt tàn bạo, vô
nhân đạo hoặc sử dụng họ vào các thí nghiệm y tế hay khoa học mà trái ý muốn của
họ (theo quy định tại Điều 7 đoạn 3 của Công ước). Đối xử nhân đạo và với sự tôn
trọng nhân phẩm của những người bị tước tự do là một nguyên tắc cơ bản về quyền
con người trong tố tụng hình sự mà đã được áp dụng rộng rãi trên thế giới. Các quốc
gia thành viên phải áp dụng nguyên tắc này như một yêu cầu tối thiểu, không phụ
thuộc vào nguồn lực sẵn có của quốc gia và không mang tính phân biệt đối xử dưới


độ ở đối với người có con nhỏ dưới 36 tháng tuổi sống chung với mẹ, chế độ làm

4


việc phù hợp với lứa tuổi, giới tính, chế độ chăm sóc sức khỏe đối với phụ nữ có
thai….
II. Các quy định về quyền của người bị giam giữ theo Công ước của Liên
Hợp quốc về các quyền dân sự - chính trị năm 1966 được thể hiện trong chính
sách pháp luật Thi hành án hình sự Việt Nam
1. Quyền của người bị kết án tử hình khi bị giam giữ tại trại tạm giam để chờ
kết án.
Thi hành án tử hình là việc cơ quan, người có thẩm quyền tước bỏ quyền sống
của người chấp hành án theo quy định của Luật thi hành án hình sự. Một trong
những hình thức đảm bảo quyền sống của con người trong thi hành án tử hình là quy
định về những nguyên tắc khi áp dụng hình phạt này đảm bảo "không ai bị tước đoạt
mạng sống một cách tùy tiện". Hình thức thi hành án tử hình cũng là một khía cạnh
thể hiện sự đảm bảo quyền con người. Bảo vệ các quyền con người trong thi hành án
tử hình còn được thể hiện trong những quy định về quyền của người bị kết án tử
hình. Đó là quyền được hưởng các tiêu chuẩn về ăn, uống, khám chữa bệnh, gửi
nhận thư, quà thăm nuôi, quyền khiếu nại, tố cáo trong thời gian chờ thi hành án tử
hình. Sau khi đã bị thi hành án, tiền và tài sản khác gửi lưu ký tại trại tạm giam được
trả lại đầy đủ cho người thân hoặc người được ủy thác của họ. Khi chờ kết án tử tù
bị giam giữ tại trại tạm giam và có các quyền: Ngoài việc được tự mình đọc quyết
định thi hành án, quyết định không kháng nghị của viện trưởng VKSND tối cao và
chánh án TAND tối cao hoặc quyết định bác đơn xin ân giảm của Chủ tịch nước...,
tử tù còn được ăn uống, viết thư cho người thân. Thậm chí còn cho phép tử tù ghi âm
lại lời nói của mình để gửi cho thân nhân. Luật thi hành án hình sự có quy định về
việc giải quyết trường hợp thân nhân xin nhận tử thi, hài cốt của người bị chấp hành
án tử hình. Quy định này là chính sách nhân đạo thể hiện tư tưởng bảo vệ quyền con

Theo đó, trong thời gian chấp hành hình phạt tù, phạm nhân được học văn
hóa, học nghề, hưởng chế độ khám chữa, điều trị bệnh, được gửi, nhận thư, bưu
kiện, bưu phẩm, gặp gỡ thân nhân, nhận quà thăm nuôi theo đúng quy định chung;

6


nếu chết hoặc bị thương tật do tai nạn lao động thì được hưởng chế độ bảo hiểm;
được quyền khiếu nại tố cáo về những quyết định, những hành vi trái pháp luật của
các cán bộ cơ quan thi hành án hoặc cán bộ cơ quan khác; được xét giảm thời hạn
chấp hành, hoãn việc chấp hành án hoặc tạm đình chỉ chấp hành hình phạt tù theo
quy định của pháp luật.
- Về chế độ học tập, căn cứ vào yêu cầu quản lý, giáo dục phạm nhân và thời
hạn chấp hành án, trại giam, trại tạm giam, cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp
huyện có trách nhiệm tổ chức dạy học cho phạm nhân theo chương trình, nội dung
do Bộ Giáo dục và đào tạo, Bộ Tư pháp, Bộ Công an và Bộ Quốc phòng quy định.
Việc tổ chức cho phạm nhân học pháp luật, giáo dục công dân và học văn hoá, học
nghề, làm những công việc phù hợp với độ tuổi, sức khỏe và đáp ứng yêu cầu quản
lý, giáo dục, hòa nhập cộng đồng đã thể hiện chính sách khoan hồng, nhân đạo của
Nhà nước ta.
- Về chế độ lao động của phạm nhân: Phạm nhân được tổ chức lao động phù
hợp với độ tuổi, sức khỏe và đáp ứng yêu cầu quản lý, giáo dục, hòa nhập cộng
đồng; được nghỉ lao động các ngày thứ bảy, ngày chủ nhật, lễ, tết theo quy định của
pháp luật. Đồng thời quy định cụ thể thời gian làm việc, thời gian nghỉ ngơi trong
ngày, việc làm thêm giờ, việc nghỉ bù…
Đối với kết quả lao động của phạm nhân sau khi trừ chi phí vật tư, nguyên liệu,
tiền công thuê lao động bên ngoài; chi phí điện, nước; tiền ăn thêm do lao động nặng
nhọc, độc hại theo ngành, nghề ngoài tiền ăn của phạm nhân theo tiêu chuẩn do ngân
sách nhà nước cấp; tiền bồi dưỡng cho phạm nhân làm thêm giờ hoặc làm ngày nghỉ;
khấu hao tài sản, chi phí quản lý trực tiếp cho hoạt động lao động của phạm nhân,

của phạm nhân vào công tác giáo dục và tự giáo dục, góp phần nâng cao hiệu quả
công tác cải tạo phạm nhân. Và chủ động phối hợp với các bộ, ban, ngành, các đoàn
thể, tổ chức xã hội trong việc tổ chức các hoạt động văn hóa, văn nghệ, giao lưu,
sinh hoạt văn hóa, tinh thần, thể thao với phạm nhân. Đẩy mạnh việc phối hợp giữa
Trại giam với thư viện các cấp để có thêm sách báo cho phạm nhân.
- Về thực hành quyền về tôn giáo: được thực hành một tôn giáo theo sự
lựa chọn của tù nhân, sở hữu các vật phẩm cần thiết cho việc thực hành tôn giáo.

8


- Chế độ đối với phạm nhân nữ có thai, nuôi con dưới 36 tháng tuổi: Phạm
nhân nữ có thai nếu không được tạm đình chỉ chấp hành án phạt tù thì được bố trí
nơi ở hợp lý, được khám thai định kỳ hoặc đột xuất, được chăm sóc y tế trong
trường hợp cần thiết; được giảm thời gian lao động, được hưởng chế độ ăn, uống bảo
đảm sức khoẻ. Phạm nhân nữ có thai được nghỉ lao động trước và sau khi sinh con
theo quy định của Bộ luật lao động. Trong thời gian nghỉ sinh con, phạm nhân được
bảo đảm tiêu chuẩn, định lượng ăn theo chỉ dẫn của y sĩ hoặc bác sĩ, được cấp phát
thực phẩm, đồ dùng cần thiết cho việc chăm sóc trẻ sơ sinh. Phạm nhân nữ nuôi con
dưới 36 tháng tuổi được bố trí thời gian phù hợp để chăm sóc, nuôi dưỡng con.
- Về chế độ gặp thân nhân, nhận quà của phạm nhân: Phạm nhân được gặp
thân nhân một lần trong 01 tháng, mỗi lần gặp không quá 01 giờ, trường hợp đặc
biệt thì được kéo dài thời gian nhưng không quá 03 giờ. Phạm nhân được khen
thưởng thì được gặp thân nhân thêm số lần trong tháng. Phạm nhân chấp hành
nghiêm chỉnh nội quy, quy chế trại giam hoặc lập công thì được gặp vợ hoặc chồng
ở phòng riêng theo thời gian quy định.
- Về chế độ liên lạc của phạm nhân: Phạm nhân được gửi thư mỗi tháng theo
số lượng nhất định; trường hợp cấp bách thì được gửi điện tín. Phạm nhân được liên
lạc điện thoại trong nước với thân nhân số lần theo quy định trong tháng.
- Về chế độ chăm sóc y tế đối với phạm nhân: Phạm nhân được hưởng chế độ

hoạt động thi hành án hình sự đã được tổ chức, thực hiện bảo đảm sự nghiêm minh,
khoan hồng, nhân đạo, góp phần đấu tranh phòng, chống tội phạm, bảo vệ an ninh
quốc gia, giữ gìn trật tự, an toàn xã hội, phục vụ yêu cầu xây dựng và bảo vệ Tổ
quốc. Là một thành viên của Công ước của Liên hợp quốc về quyền dân sự - chính
trị năm 1966, Việt Nam đã nội luật hóa thành công quy định của Công ước về quyền
của người bị giam giữ vào Luật thi hành án hình sự, thể hiện rõ ràng chính sách thi
hành án hình sự của Đảng và Nhà nước ta.

10