 Phương pháp sử dụng đồ dùng trực quan trong dạy học lịch sử 9

“ PHƯƠNG PHÁP SỬ DỤNG ĐỒ DÙNG TRỰC QUAN TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ 9 ”

I. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI.
Nghị quyết Trung ương II và Đại hội Đảng lần thứ VII đã khẳng định: “Giáo
dục và đào tạo là quốc sách hàng đầu” vì chỉ có giáo dục mới đưa chúng ta hoà nhập
với nền kinh tế tri thức hiện đại. Trong nền giáo dục toàn diện đó, người học sinh được
học rất nhiều môn học trong đó có môn Lịch sử. Lịch sử giúp chúng ta hiểu được ngọn
nguồn sự phát triển của xã hội loài người từ thời nguyên thủy đến thời kì hiện đại. Lịch
sử có một vị trí, ý nghĩa quan trọng đối với việc giáo dục học sinh - thế hệ trẻ của đất
nước. Từ những hiểu biết về quá khứ học sinh hiểu rõ truyền thống dân tộc, tự hào với
truyền thống dựng nước và giữ nước của ông cha ta. Qua đó các em xác định nhiệm
vụ hiện tại, có thái độ đúng với quy luật của tương lai - nhất là đối với học sinh lớp 9
cuối cấp Trung học cơ sở.
Nhưng hiện nay, phần lớn học sinh vẫn chưa nhận thức rõ và còn xem nhẹ môn
Lịch sử. Hầu hết các em có thói quen học thuộc lòng mà ít có khả năng phân tích, đánh
giá, so sánh… những sự kiện lịch sử nên khi dạy học cả giáo viên và học sinh đều gặp
khó khăn. Điều này thể hiện rõ nhất qua các kì thi cao đẳng, đại học. Điểm thi môn
Lịch sử đã khiến tất cả chúng ta phải suy nghĩ, băn khoăn …
Từ những vấn đề trên, bản thân là một giáo viên dạy lịch sử, đã tham dự nhiều
chuyên đề do sở, phòng tổ chức và nhiều năm trực tiếp giảng dạy môn lịch sử lớp 9, tôi
luôn hi vọng các em học sinh sẽ thay đổi ý thức của mình trong việc học – nhất là học
sinh lớp 9. Để làm được điều đó, yếu tố đóng vai trò quan trọng, quyết định là phương
pháp dạy học của giáo viên. Vì thế tôi quyết định nghiên cứu đề tài: “ Phương pháp
sử dụng đồ dùng trực quan trong dạy học lịch sử 9”. Qua đó, bước đầu tôi đề xuất
một số biện pháp sư phạm cần thiết, nhằm nâng cao nhận thức lịch sử cho học sinh

1



 Phương pháp sử dụng đồ dùng trực quan trong dạy học lịch sử 9
nước ta ngày càng hoàn thiện và có nhiều đổi mới. Trong nền giáo dục phát triển ấy,
đòi hỏi người giáo viên cũng phải thay đổi cách dạy truyền thống, kết hợp với các
phương pháp dạy học hiện đại để nâng cao chất lượng dạy và học.
Trong một lần tình cờ, tôi đọc được câu nói của Lênin: “ Nếu cùng một lúc có
nhiều giác quan cùng tham gia vào một quá trình nhận thức thì hiệu quả của việc lĩnh
hội kiến thức sẽ cao hơn nhiều”. Và theo tài liệu của Unesco: “ Nghe giữ lại 15% kiến
thức, nhìn giữ lại 25% kiến thức, kết hợp nghe và nhìn sẽ giữ lại 65% kiến thức”.
Như vậy, nếu người giáo viên truyền đạt kiến thức bằng lời nói sinh động, hấp
dẫn, các phương pháp khoa học cùng với việc sử dụng đầy đủ đồ dùng dạy học sẽ giúp
học sinh kết hợp nhiều giác quan cùng một lúc. Và điều đó sẽ tạo hứng thú trong quá
trình học tập, giúp các em khắc sâu kiến thức, hiểu kĩ, nhớ lâu…
Sau nhiều năm kinh nghiệm đứng trên bục giảng tôi thấy những điều mình nói
ra thật dễ dàng nhưng khi thực hiện thì không dễ chút nào. Bên cạnh những yếu tố chủ
quan và khách quan tôi đã đề cập ở phần trên thì điều làm tôi lo lắng đó là trong lúc
mình đứng trên bục giảng, lời nói của mình đã rõ ràng, sinh động hay chưa, kết hợp
các phương pháp dạy học tốt hay chưa, đặc biệt là việc sử dụng các đồ dùng dạy học đã
phù hợp, đã đúng lúc hay chưa, các em đã hiểu hết nội dung bài học chưa?... . Thật là
khó để biết được bản thân mình làm được đến mức độ nào bởi dạy học là cả một nghệ
thuật, đòi hỏi người giáo viên phải yêu nghề, yêu trẻ, sống hoà mình vào sự kiện, vấn
đề lịch sử mà mình đang truyền thụ cho học sinh. Lúc đó giáo viên vừa là đạo diễn và
cũng là người diễn viên trên bục giảng. Chính vì vậy, tôi mong đề tài của mình sẽ được
sự đóng góp ý kiến của các đồng nghiệp để có thể áp dụng hiệu quả vào thực tế giảng
dạy.
2. Cơ sở thực tiễn.
Là giáo viên trực tiếp giảng dạy lịch sử ở bậc THCS, đặc biệt là giảng dạy lịch sử lớp
9 tôi nhận thấy:

3


 Phương pháp sử dụng đồ dùng trực quan trong dạy học lịch sử 9
chục vạn năm, những công cụ lao động, vũ khí…nếu giáo viên dùng tranh ảnh hay di
vật để minh họa thì học sinh sẽ tiếp thu kiến thức dễ dàng, nhanh chóng. Đồng thời
giáo viên giảm được rất nhiều thời gian miêu tả tỷ mỷ, dài dòng, tiết kiệm được khâu
thông báo kiến thức trên lớp. Trong đồ dùng trực quan về môn Lịch sử ở trường THCS
hình thành các nhóm chủ yếu sau:
- Nhóm bản đồ Lịch sử
- Nhóm hình vẽ, tranh ảnh Lịch sử
- Nhóm các loại đồ dùng trực quan khác: Niên biểu, bảng so sánh, bảng thống
kê, sa bàn, mô hình, hình vẽ trên bảng đen, phim ảnh, đèn chiếu, CNTT…
2. Ưu điểm và một số điểm cần lưu ý khi sử dụng đồ dùng trực quan.
*Ưu điểm của đồ dùng trực quan
-Trong dạy học nói chung và dạy học Lịch sử nói riêng, vai trò của đồ dùng trực
quan hết sức to lớn. Không ai có thể phủ nhận vai trò ấy kể cả trong lý luận cũng như
trong thực tiễn. Tuy nhiên sử dụng như thế nào cho có hiệu quả dạy học và phát triển
tư duy cho học sinh thì không đơn giản. Nó phụ thuộc vào nhiều yếu tố như: chất
lượng bài học, tranh ảnh, kỹ năng - phương pháp sử dụng, năng lực sư phạm của giáo
viên v.v…
- Đồ dùng trực quan được sử dụng tốt sẽ huy động được sự tham gia của nhiều
giác quan, kết hợp chặt chẽ được hai hệ thống tín hiệu với nhau là tai nghe - mắt thấy.
Tạo điều kiện cho học sinh dễ hiểu, nhớ lâu, phát triển ở học sinh năng lực chú ý quan
sát tạo hứng thú học tập
*Lưu ý khi sử dụng đồ dùng trực quan.
- Sử dụng đồ dùng trực quan không đúng mức, quá lạm dụng thì dễ làm cho học
sinh phân tán sự chú ý, không tập trung vào các dấu hiệu cơ bản, chủ yếu. Thậm chí
còn hạn chế phát triển năng lực tư duy trừu tượng, kỹ năng diễn đạt và lựa chọn ngôn
ngữ của học sinh

5


 Phương pháp sử dụng đồ dùng trực quan trong dạy học lịch sử 9

3.1 - Giải pháp 1: Đối với nhóm lược đồ, bản đồ Lịch sử
Đặc trưng của môn Lịch sử là học sinh được học về các cuộc kháng chiến, các cuộc
chiến tranh. Đặc biệt ở nước ta đã có những trận đánh đi vào lịch sử, vang mãi ngàn
đời. Đó là sự thuận lợi cho chúng ta sử dụng các bản đồ, lược đồ một cách triệt để.
3.1.1/ Khi dạy bài 9 – Nhật bản
Khi dạy mục I – Tình hình Nhật bản sau chiến tranh . Giáo viên sử dụng “lược đồ
nhật Bản sau Chiến tranh thế giới thứ hai” để giảng dạy.
Phương pháp sử dụng:
Trước khi khai thác nội dung kênh hình, GV cho học sinh quan sát toàn diện lược đồ.

Nhật là một quốc gia
đảo hình vòng cung,
gồm 4 đảo lớn, có
diện tích tổng cộng
khoảng 374.000 km
vuông, nằm theo sườn
phía đông lục địa châu
Á. Mĩ danh “xứ sở
hoa anh đào”, “đất
nước mặt trời mọc”.

Sau khi học sinh quan sát kĩ, giáo viên đặt một số câu hỏi để các em trả lời:
- Nhật Bản nằm ở khu vực nào? Giáp với các vùng nào?
- Nhật Bản gồm có bao nhiêu đảo lớn? Diện tích nước Nhật là bao nhiêu?
- Điều kiện tự niên của nước Nhật như thế nào?
- Vì sao sau chiến tranh, kinh tế Nhật bản lại bị tàn phá hết sức nặng nề?

7

- Em hãy cho biết vài nét về đất nước Cu Ba?
- Cuộc đấu tranh chống chế độ độc tài của các tầng lớp nhân dân Cu Ba diễn ra
như thế nào? (HS trả lời, giáo viên chỉ vị trí tỉnh Xan-chi-a-gô trên lược đồ).
3.1.3/ Khi dạy bài 11 – Trật tự thế giới mới sau chiến tranh thế giới thứ hai.
Khi dạy mục I – Sự hình thành trật tự thế giới mới.
GV sử dụng lược đồ về lãnh thổ Liên Xô để HS xác định vị trí I-an-ta

9


 Phương pháp sử dụng đồ dùng trực quan trong dạy học lịch sử 9

Học sinh xác định vị trí I-an-ta nơi diễn ra cuộc gặp gỡ của 3 nguyên thủ các
cường quốc Liên Xô, Mĩ và Anh. Kết hợp hình ảnh nguyên thủ 3 cường quốc Liên Xô,
Mĩ và Anh, GV đặt câu hỏi gợi mở, định hướng để học sinh trả lời.
Sau khi Hội nghị diễn ra và thông qua các quyết định quan trọng về việc phân chia
khu vực ảnh hưởng giữa hai cường quốc Liên Xô và Mĩ. GV sử dụng lược đồ thế giới
chỉ cho Hs sự phân chia khu vực ảnh hưởng trên thế giới theo trật tự hai cực I-an-ta.

Phương pháp sử dụng:
- Nhìn vào lược đồ em hãy cho biết khu vực ảnh hưởng của Liên Xô?
- Nhìn vào lược đồ em hãy cho biết khu vực ảnh hưởng của Mĩ và Tây Âu?
- Hệ quả của việc phân chia khu vực ảnh hưởng của Liên Xô và Mĩ là gì?
10


 Phương pháp sử dụng đồ dùng trực quan trong dạy học lịch sử 9
Khi dạy mục III – Chiến tranh lạnh.
Khi dạy về những biểu hiện của tình trạng “chiến tranh lạnh” và hậu quả của nó.




 Phương pháp sử dụng đồ dùng trực quan trong dạy học lịch sử 9
- Tại Bắc Cạn ta đã đánh địch như thế nào?
- Trên đường số 4, ta thu thắng lợi ở đâu?
- Trên sông Lô, quân ta đã chiến thắng như thế nào?
- Hai gọng kìm Đông – Tây của địch có khép lại được không?
Thông qua việc trả lời của học sinh, giáo viên dựa vào lược đồ chỉ rõ âm mưu của Pháp
và diễn biến cuộc chiến đấu bảo vệ căn cứ địa Việt Bắc của quân ta. Học sinh quan sát
trực tiếp trên lược đồ sẽ khắc sâu kiến thức.
3.1.5/ Bài 26 – Bước phát triển mới của cuộc kháng chiến toàn quốc chống thực
dân Pháp (1950 – 1953).
Khi dạy mục I – Chiến dịch biên giới thu – đông 1950.
Giáo viên sử dụng lược đồ chiến dịch Biên giới thu – đông 1950.

Chiến dịch Biên giới Thu – Đông 1950
Phương pháp sử dụng:
Khi dạy mục I, ý 2 – Quân ta tiến công địch ở biên giới phía Bắc.
13


 Phương pháp sử dụng đồ dùng trực quan trong dạy học lịch sử 9
Giáo viên giới thiệu khái quát lược đồ (kí hiệu, hệ thống phòng ngự của địch, âm mưu
của chúng ...), rồi hướng dẫn học sinh quan sát lược đồ và đặt câu hỏi gợi mở để học
sinh trả lời:
- Âm mưu của thực dân Pháp sau chiến dịch Việt Bắc?
- Chủ trương của ta ?
- Diễn biến chiến dịch Biên giới thu – đông 1950? Kết quả của chiến dịch?
Giáo viên kết hợp hình ảnh về những tấm gương chiến đấu dũng cảm(Trần Cừ, La Văn
Cầu ...) giúp học sinh khắc sâu kiến thức.

Phương pháp sử dụng: Sau khi GV dựa vào lược đồ giới thiệu vị trí địa lí của Điện
Biên Phủ, cũng như cách bố trí lực lượng của địch. GV đặt một số câu hỏi:
-Em nhận xét gì về lực lượng của địch ở Điện biên Phủ?
- Đợt 1 quân ta tiến công địch ở đâu? Kết quả ra sao?
- Đợt 2 quân ta tấn công tiêu diệt các căn cứ nào?
- Đợt 3 quân ta tiến công vào đâu, kết quả ra sao?
- Em có suy nghĩ gì về cuộc chiến đấu của ta ở Điện Biên Phủ? (tính chất gay go, ác
liệt, tinh thần chiến đấu của quân ta ...)
Học sinh phát biểu, giáo viên dựa vào lược đồ chốt lại những nội dung quan trọng.
3.1.7/ Bài 30 – Hoàn thành giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước (1973 –
1975)
15


 Phương pháp sử dụng đồ dùng trực quan trong dạy học lịch sử 9
Khi dạy mục III, ý 2 – Cuộc tiến công và nổi dây Xuân 1975. GV sử dụng 3 lược
đồ: “chiến dịch Tây Nguyên”, “chiến dịch Huế - Đà Nẵng”, “chiến dịch Hồ Chí Minh”
để trình bày diễn biến.

Chiến dịch Tây Nguyên

Chiến dịch Huế - Đà Nẵng

Phương pháp sử dụng:
Khi dạy về chiến dịch Tây Nguyên.
GV giới thiệu khái quát lược đồ và
nêu lí do ta mở chiến dịch Tây
Nguyên trước. (Tây Nguyên là một
địa bàn chiến lược quan trọng.
Nhưng quân đội Sài Gòn có nhiều

Phương pháp sử dụng:
GV giới thiệu khái quát lược đồ,
hướng dẫn học sinh quan sát và
gợi mở:
-Quan sát lược đồ, các em cho
biết từ 4-3 đến 18-3-1975 quân
ta tiến công vào những nơi nào?
-Để mở cửa ngõ vào Sài Gòn,
trước khi bắt đầu chiến dịch Hồ
Chí Minh ta tấn công vào đâu,
vì sao?
-Những nơi nào được giải
phóng vào ngày 30-4-1975?
Trong chiến dịch này, Gv tập
trung vào cuộc tiến công Dinh
Độc lập.

Nhật là một quốc
Khi dạy xong mục II, ý 2-Bài 30: GV sử dụng lược đồ cuộcgia
Tổng tiếnđảo
công và hình
nổi dậy Xuân 1975 để củng cố hoặc tiết sau kiểm tra bài cũ.
vòng cung, gồm
4 đảo lớn, có
Phương pháp sử
diện tích tổng
dụng:
GV dùng lược đồ
cộng
khoảng

1975.
trời mọc”.
Lược đồ Cuộc tổng tiến công và nổi dây Xuân 1975
17

Sau khi dạy – Hàn


 Phương pháp sử dụng đồ dùng trực quan trong dạy học lịch sử 9
3.2 - Giải pháp 2: Đối với nhóm hình vẽ, tranh ảnh Lịch sử.
Thông thường, kênh hình nói chung và hình vẽ, tranh ảnh nói riêng được trình bày
với tư cách là nguồn cung cấp thông tin, kiến thức, được in kèm theo câu hỏi để học
sinh tự “làm việc” với SGK dưới sự hướng dẫn của giáo viên, nhằm rút ra những kiến
thức lịch sử nhất định. Để sử dụng tốt loại kênh hình này, trước hết giáo viên phải xác
định rõ nội dung lịch sử được phản ánh qua hình vẽ, tranh ảnh… Tiếp đó, giáo viên
phải dự kiến và phương pháp sẽ sử dụng trong từng bài cụ thể. Phương pháp thường
hay sử dụng trong dạy học đối với loại kênh hình này là giáo viên hướng dẫn học sinh
quan sát (đầu tiên là quan sát tổng thể rồi mới quan sát chi tiết) kết hợp với miêu tả,
phân tích, đàm thoại thông qua hệ thống câu hỏi gợi mở của giáo viên để học sinh tự
rút ra được những kết luận. Khi học sinh tìm hiểu nội dung kênh hình qua các câu hỏi
gợi mở, giáo viên có thể tổ chức cho các em làm việc cá nhân hoặc theo nhóm hoặc
toàn lớp.
Đối với các bài chiến tranh có lẽ chúng ta sẽ dễ tìm thấy và sử dụng đồ dùng dạy
học. Còn đối với các bài về kinh tế, văn hoá, xã hội thì việc sử dụng đồ dùng dạy học
sẽ hạn chế hơn vì trong sách giáo khoa có rất ít hoặc không có, buộc chúng ta phải tận
dụng triệt để.
Như vậy nếu một bài dạy mà trong sách giáo khoa không có tranh ảnh minh hoạ
thì giáo viên có thể sưu tầm trong sách báo, internet… vì đây là nguồn tài liệu phong
phú và quý giá. Nhưng nếu chúng ta cũng không tìm được hình ảnh thì trong quá trình
giảng bài, giáo viên nên sử dụng các phiếu học tập, bảng phụ…để kích thích sự chú ý

- Em nhận xét gì về thành tựu trong công nghiệp mà Nhật đạt được?
- Trong nông nghiệp Nhật Bản sản xuất như thế nào?
-

Em thấy trồng trọt theo phương pháp sinh học có gì khác với cách trồng trọt tự
nhiên mà chúng ta thường gặp? Kết quả nông nghiệp của Nhật đạt được là gì?

- Bức ảnh chụp cây cầu nào? Ở đâu? Cây cầu nói lên điều gì về sự phát triển khoa
học – kĩ thuật của Nhật sau thế chiến hai?
3.2.3/ Bài 11 – Trật tự thế giới mới sau chiến tranh thế giới thứ hai.
Khi dạy mục I – Sự hình thành trật tự thế giới mới.
Giáo viên sử dụng bức ảnh chụp ba nguyên thủ quốc gia của các cường quốc Liên Xô,
Mĩ, Anh tại Hội nghị I-an-ta tháng 2-1945.

20


 Phương pháp sử dụng đồ dùng trực quan trong dạy học lịch sử 9

Phương pháp sử dụng:
GV cho HS quan sát tổng thể bức ảnh, đặt câu hỏi gợi mở, định hướng để HS trả lời:
- Những nhân vật trong bức ảnh này là ai?
- Họ đến Hội nghị I-an-ta để làm gì?
- Những ai được tham gia và quyết định các vấn đề quan trọng của Hội nghị?
- Hội nghị diễn ra như thế nào và kết quả ra sao?
HS trả lời, GV tiến hành khai thác kênh hình và kết luận.
Khi dạy mục II – Sự thành lập Liên hợp quốc.
GV sử dụng bức ảnh chụp quang cảnh của cuộc họp của Đại hội đồng Liên hợp quốc.

Phương pháp sử dụng:

- Em nhận xét gì về bức ảnh thứ nhất?
- Em hãy cho biết nhân vật trong bức ảnh thứ hai là ai?
- Em hãy cho biết bác Hồ đang làm gì?
- Em nhận xét gì về Bác khi đọc Tuyên ngôn Độc lập?
Qua HS trả lời kết hợp với miêu tả về nội dung bức ảnh giúp học sinh khắc sâu kiến
thức – đặc biệt không khí phấn khởi ngày Độc lập của cả dân tộc. Học sinh sẽ thấy
được công lao to lớn của cha anh và phải phấn đấu vươn lên trong học tập, rèn luyện,
nhất là phải tham gia phong trào thi đua “học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ
Chí Minh”.
3.2.5/ Bài 27 – Cuộc kháng chiến toàn quốc chống thực dân Pháp xâm lược kết
thúc (1953 – 1954)
Khi dạy mục III, ý 2 – Chiến dịch lịch sử Điện biên Phủ.
GV chiếu một số hình ảnh học sinh quan sát.

23


 Phương pháp sử dụng đồ dùng trực quan trong dạy học lịch sử 9

Phương pháp sử dụng:
Gv yêu cầu học sinh quan sát kĩ các bức ảnh và đặt một số câu hỏi gợi ý:
- Em hãy cho biết bức ảnh thứ nhất là gì?
- Em nhân xét gì về hầm tướng Đờ cát?
- Bức ảnh thứ hai là ai?
- Bức ảnh thứ ba là gì?
- Vì sao nghĩa trang Điện Biên Phủ được xây dựng?
3.2.6/ Trong phần lịch sử Việt Nam từ năm 1919 đến nay. chúng ta thấy có rất
nhiều dấu mốc lịch sử quan trọng, đặc biệt là từ khi Đảng cộng sản Việt Nam ra đời.
Dưới sự lãnh đạo của Đảng, cách mạng Việt Nam đã đi từ thắng lợi này đến thắng lợi
khác, và ngày hôm nay đất nước hoàn toàn độc lập tự do, mọi người có cuộc sống ấm