ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
KHOA SƢ PHẠM

NGUYỄN THỊ NGUYỆT ANH

XÂY DỰNG CÁC BÀI TỔNG KẾT CHƢƠNG
SINH HỌC 11 THEO QUAN ĐIỂM CẤU TRÚC HỆ THỐNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƢ PHẠM SINH HỌC

HÀ NỘI – 2008


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
KHOA SƢ PHẠM

NGUYỄN THỊ NGUYỆT ANH

XÂY DỰNG CÁC BÀI TỔNG KẾT CHƢƠNG
SINH HỌC 11 THEO QUAN ĐIỂM CẤU TRÚC HỆ THỐNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƢ PHẠM SINH HỌC
Chuyên ngành: LÍ LUẬN VÀ PHƢƠNG PHÁP DẠY HỌC SINH HỌC
Mó số: 60 14 10

Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: PGS, TS Lê Đình Trung

HÀ NỘI- 2008


LỜI CẢM ƠN

7.2. Khách thể nghiên cứu .............................................................................. 6
8. Phƣơng pháp nghiên cứu ............................................................................ 6
Chƣơng 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI................... 10
1.1. Cơ sở lý luận của đề tài ............................................................................ 10
1.1.1. Lý thuyết của hệ thống.......................................................................... 10
1.1.2. Quan điểm hệ thống và tƣ duy hệ thống ............................................... 13
1.1.3. Vận dụng quan điểm hệ thống trong dạy học sinh học ........................ 16
1.2. Cơ sở thực tiễn của đề tài......................................................................... 23
1.2.1. Điều tra thực trạng khả năng nhận thức và vận dụng quan điểm hệ thống trong
dạy sinh học .................................................................................................... 23
1.2.2. Điều tra thực trạng vận dụng quan điểm hệ thống trong thiết kế và dạy học bài
ôn tập chƣơng.................................................................................................. 24
1.2.3. Điều tra chất lƣợng lĩnh hội kiến thức của học sinh về sinh học cơ thể .... 26
1.2.4. Phân tích cấu trúc, nội dung phần sinh học cơ thể .............................. 27
Chƣơng 2: XÂY DỰNG CÁC BÀI ÔN TẬP SINH HỌC 11 THEO QUAN
ĐIỂM CẤU TRÚC HỆ THỐNG ................................................................. 29


2.1. Những quan điểm chỉ đạo việc thiết kế bài ôn tập chƣơng ..................... 29
2.1.1.Vận dụng phƣơng pháp tiếp cận cấu trúc- hệ thống để phân tích nội dung phần
sinh học cơ thể ............................................................................................... 29
2.1.2. Sử dụng logic tổng – phân - hợp trong thiết kế và dạy học bài ôn tập chƣơng ..... 34
2.2. CÊu tróc cña bµi «n tËp ch-¬ng .............................................................. 35
2.3. Quy trình thiết kế bài ôn tập chƣơng theo quan điểm hệ thống .............. 35
2.3.1. Phân tích nội dung của chƣơng............................................................. 35
2.3.2. Xác định mục tiêu ................................................................................. 49
2.3.3. Xây dựng tƣ liệu bổ sung ...................................................................... 49
2.3.4. Thiết kế hệ thống câu hỏi, bài tập ôn tập theo mục tiêu ....................... 49
2.3.5. Đƣa hệ thống các câu hỏi, bài tập vào giáo án ôn tập .......................... 49
2.4. Quy trình đƣa bài ôn tập vào dạy học ..................................................... 50

XXI bằng cạnh tranh trí tuệ đang đòi hỏi đổi mới giáo dục, trong đó có sự đổi mới
căn bản về phƣơng pháp dạy và học.
Trong xu thế phát triển chƣơng trình và đổi mới quan niệm về biên soạn SGK
của giáo dục phổ thông trong khu vực và trên thế giới, từ năm 2001 Bộ Giáo dục và
Đào tạo nƣớc ta đã triển khai thực hiện đổi mới chƣơng trình, SGK cho các bậc học
từ tiểu học đến THPT. Việc đổi mới chƣơng trình phổ thông đã đòi hỏi việc đổi mới
phương pháp dạy học.
Luật giáo dục 2005 đã có nhiều điểm mới quan trọng thể hiện một bƣớc đổi
mới tƣ duy về giáo dục. Trong đó chú trọng các điều kiện để chuẩn hoá, nâng cao
chất lƣợng và hiệu quả giáo dục. Để làm đƣợc việc đó cần thiết phải đổi mới phương
pháp dạy học và cách thức kiểm tra đánh giá kết quả giáo dục đối với các môn học ở
mỗi lớp, mỗi cấp học.
Định hƣớng đổi mới phƣơng pháp dạy học đã đƣợc xác định trong nghị quyết
TW 4 khoá VII (1- 1993), Nghị quyết trung ƣơng II khoá VIII (12- 1996), đƣợc thể
chế hoá trong luật giáo dục (2005), đƣợc cụ thể hoá trong các chỉ thị của Bộ Giáo dục
và Đào tạo, đặc biệt chỉ thị số 14 (4- 1999).


Luật giáo dục, điều 28.2, đã ghi “Phƣơng pháp giáo dục phổ thông phải phát huy
tính tích cực, tự giác, chủ động sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm từng lớp
học, môn học; bồi dƣỡng phƣơng pháp tự học, khả năng làm việc theo nhóm, rèn luyện
kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn”
Việc giảng dạy và học tập ở trƣờng THPT nói chung và với môn sinh học nói
riêng hiện nay còn nhiều hạn chế chƣa phát huy đƣợc năng lực tƣ duy hệ thống hoá
kiến thức, nhiều giáo viên còn lúng túng trong vấn đề nhận thức logíc của các hệ thống
sống từ cấp độ: Tế bào  Cơ thể  Quần thể – loài  Quần xã  Hệ sinh thái – sinh
quyển. Một bộ phận lớn giáo viên chƣa thấm nhuần quan điểm hệ thống trong dạy
học, chƣa thấy rõ tính hệ thống và đặc điểm chung của các hệ thống sống trong chƣơng
trình sinh học trung học phổ thông từ lớp 10  11  12. Đặc biệt, phần sinh học cơ thể
ở lớp 11 theo chƣơng trình mới có nhiều đổi mới cả về cấu trúc chƣơng trình và nội

Trên thế giới, đã có nhiều công trình nghiên cứu vận dụng những phƣơng pháp
luận chủ yếu của triết học và các khoa học khác (đặc biệt là lí thuyết hệ thống) vào
việc xây dựng các giáo trình sinh học nhƣ: “Cải cách bộ môn sinh học trong trƣờng sƣ
phạm” [57] “Những tƣ tƣởng xây dựng bộ môn sinh học trong trƣờng trung học”
[55]. “Vấn đề liên quan giữa sự tổ chức và tiến hoá của các hệ thống sống” [58].
“Quan điểm hệ thống - cấu trúc vận dụng vào dạy học sinh học” [64]. “Thuyết cấu
trúc và vị trí của nó trong phƣơng pháp luận hệ thống” [60 ]. “Mối tƣơng quan giữa
hai phƣơng pháp luận lịch sử và CT - HT nhằm nghiên cứu bản chất và các mức độ tổ
chức của sự sống” [49].
2.2. Ở Việt Nam
Đã có nhiều tác giả nghiên cứu về lí thuyết hệ thống nhƣ: “Phân tích hệ thống
và ứng dụng” [43]. “Về hệ thống và tính ì hệ thống” [11]. “Lí thuyết hệ thống” [30].
“Sự hình thành và phát triển lý thuyết hệ thống” [39]. “Tiếp cận hệ thống trong môi
trƣờng và phát triển” [25].
Lí thuyết hệ thống cũng đã đƣợc vận dụng trong lĩnh vực nghiên cứu sinh học
và xây dựng các giáo trình sinh học, xây dựng các đề tài luận án…nhƣ: “Những vấn
đề cải cách giáo trình sinh học đại cƣơng trƣờng phổ thông nƣớc Việt Nam dân chủ
cộng hoà” [1]. “Tiếp cận hiện đại hoạt động dạy học” [14]. “Giáo dục môi trƣờng
qua dạy học sinh thái học” [36]. “Sử dụng tiếp cận hệ thống hình thành khái niệm
trong chƣơng trình sinh học 11” [19]. “Rèn luyện kĩ năng hệ thống hóa kiến thức


trong chƣơng II các quy luật di truyền nhằm nâng cao hiệu quả dạy học sinh học 11”
[26]. “Rèn luyện kĩ năng hệ thống hóa kiến thức cho học sinh 12 THPT trong dạy
tiến hóa” [8], “Một số vấn đề về phƣơng pháp dạy học sinh học” [3]. “Quán triệt tƣ
tƣởng cấu - trúc hệ thống và tƣ tƣởng tiến hóa trong dạy – học sinh học ở trƣờng phổ
thông” [38]. “Vận dụng quan điểm hệ thống trong thiết kế và dạy học bài ôn tập
chƣơng phần sinh học tế bào lớp 10 THPT” [17].
Xây dựng chƣơng trình và sách giáo khoa THPT hiện nay cũng vận dụng quan
điểm hệ thống …

điểm hệ thống.
6.4. Nghiên cứu đề xuất logic cấu trúc và quy trình thiết kế bài ôn tập chƣơng phần
sinh học cơ thể theo quan điểm hệ thống.
6.5. Thiết kế một số bài ôn tập các chƣơng phần sinh học cơ thể theo quan điểm hệ
thống.
6.6. Thực nghiệm sƣ phạm: Dạy học bài ôn tập chƣơng và kiểm tra, đánh giá để xác
định hiệu quả của bài ôn tập chƣơng.


TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Nguyễn Nhƣ Ất (1973), Những vấn đề cải cách giáo trình sinh học đại cương trường phổ thông nước Việt Nam dân chủ cộng hoà, Luận án phó tiến sĩ, Mat-xcơ-va,
(Bản tóm tắt dịch từ tiếng Nga).
2. Đinh Quang Báo, Nguyễn Đức Thành (1998), Lý luận dạy học sinh học (phần đại
cƣơng), Nxb Giáo dục.
3. Đinh Quang Báo, Đặng Thị Dạ Thuỷ, Đỗ Thị Phƣợng (2006), Bài giảng về một
số vấn đề về phương pháp dạy học sinh học, Hà Nội.
4. Đinh Quang Báo (1981), Sử dụng câu hỏi, bài tập trong dạy học sinh học, Luận
án PTS.
5. Bộ GD & ĐT (2006), Chương trình Giáo dục phổ thông môn sinh học, Nxb Giáo
dục.
6. Nguyễn Hải Châu, Vũ Đức Lƣu (2006), Đổi mới phương pháp dạy học và kiểm
tra đánh giá môn sinh học 10, Nxb Hà Nội.
7. Phạm Thị Trân Châu, Trần Thị Áng (1997), Hoá sinh học, Nxb Giáo dục.
8. Mai Liên Chi (2004), Rèn luyện học sinh kỹ năng hệ thống hoá kiến thức trong
dạy học chương các quy luật di truyền nhằm nâng cao hiệu quả dạy học sinh học
lớp 11 – THPT, Luận văn thạc sĩ giáo dục học.
9. Hoàng Chúng (1983), Phương pháp thống kê toán học trong khoa học giáo dục,
Nxb Giáo dục, Hà Nội.
10. Nguyễn Văn Duệ, Trần Văn Kiên, Dƣơng Tiến Sỹ (2000), Dạy học giải quyết
vấn đề trong dạy học sinh học, (Sách bồi dƣỡng thƣờng xuyên chu kì 1997 - 2000

THPT trong dạy học tiến hoá, Luận văn thạc sĩ giáo dục học.
27. Nghiêm Xuân Hùng (1995), tài liệu dịch, Trắc nghiệm và đo lường cơ bản trong
giáo dục (T1 + T2), Vụ Đại học.
28. Nguyễn Kỳ (1994), Thiết kế bài học theo phương pháp tích cực, Trƣờng QLCB GDĐT Hà Nội.
29. Nguyễn Kỳ (1995), Phương pháp giáo dục tích cực lấy người học làm trung
tâm, Nxb Giáo Dục.
30. Trần Đình Long (1999), Lí thuyết hệ thống, Nxb Khoa học và kĩ thuật, tr.5 – 8.
31. Vũ Đức Lƣu, Nguyễn Thành Đạt, Trần Quý Thắng (2002), Chuyên đề bồi dưỡng
học sinh giỏi THPT môn sinh học, Tập1, Nxb GiáoDục.


32. Vũ Đức Lƣu (2007), Câu hỏi và bài tập trắc nghiệm sinh học 11, Nxb HN.
33. Lê Đình Long, Nguyễn Bá, Thái Trần Bái, Bùi Đình Hội, Trần Kiên, Lê Quang Long,
Nguyễn Đình Quyến (2003), Từ điển sinh học phổ thông, Nxb GiáoDục .
34. Phan Cự Nhân, Trần Bá Hoành, Lê Quang Long, Phạm Đình Thái, Hoàng Thị Sản,
Mai Đình Yên (1997), Sinh học đại cương, Tập I, II, Nxb ĐHQG Hà Nội.
35. Hoàng Phê (chủ biên) 2005, Từ điển tiếng Việt, Nxb Đà Nẵng, Trung tâm từ điển
học, Hà Nội - Đà Nẵng.
36. Dƣơng Tiến Sỹ (1999), Giáo dục môi trường qua dạy học sinh thái học lớp 11
phổ thông trung học, Luận án tiến sĩ giáo dục.
37. Dƣơng Tiến Sỹ, Quán triệt quan điểm tiếp cận hệ thống phân tích nội dung sinh
thái học lớp 11 PTTH, Tạp chí NCGD số 3/98, Tr.83.
38. Dƣơng Tiến Sỹ (2007), Quán triệt tư tưởng cấu trúc – hệ thống và tư tưởng tiến hoá sinh
giới trong dạy – học sinh học ở trường phổ thông, Tạp chí NCGD số 2.
39. Nguyễn Văn Thanh (2000), Sự hình thành và phát triển lý thuyết hệ thống,
Nghiên cứu lý luận, Số 7.
40. Nguyễn Đức Thành, Nguyễn Văn Duệ (2003), Dạy học sinh học ở trường THPT
tập 1, tập 2, Nxb Giáo Dục.
41. Nguyễn Cảnh Toàn (1997), Phương pháp luận duy vật biện chứng với việc học,
dạy, nghiên cứu toán học Tập 1 – Tập 2, Nxb ĐHQG Hà Nội.

Báo cáo ocde (các nƣớc trong khối cộng đồng phát triển kinh tế), tr.77.
58. K. M. Khai-lôp (1966), Vấn đề liên quan giữa sự tổ chức và tiến hoá của các hệ
thống sống, Tạp chí “Những vấn đề triết học” Số 4.
59. K. M. Khai-lôp (1966), Vấn đề liên quan giữa sự tổ chức và tiến hoá của các hệ
thống sống, Tạp chí “Những vấn đề triết học” Số 4.
60. A.A. Ma-li-rôp-xki (1970), Những vấn đề nghiên cứu hệ thống. Nxb “Khoa
học”, Mat-xcơ-va.
61. W. D. Philips - T.J .Chilton (1999), Sinh học, Tập 1,2 (Nguyễn Bá, Nguyễn Mộng
Hùng, Trịnh Hữu Hằng, Hoàng Đức Cự, Phạm Văn Lập, Nguyễn Xuân Huấn, Mai Đình
Yên dịch, Nxb Giáo Dục.
62. A. E. Phurơman (1980), Quan niệm biện chứng về sự phát triển trong sinh học
hiện đại (Trần bá Hoành dịch), Nxb Giáo Dục, Hà Nội.
63. Senge, PM (2003), Nguyên tắc thứ 5: Tư duy hệ thống, Nxb Trẻ, TP Hồ Chí Minh.


64. W. Voigt (1969), Quan điểm hệ thống - cấu trúc vận dụng vào giảng dạy sinh
học, Béclin – Sinh học trong nhà trƣờng. Số 3.