MỤC LỤC

Hoàn thiện hệ thống KSNB trong DN nhà nước Page 1


DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
HTKSNB

Hệ thống kiểm soát nội bộ

HĐQT

Hội đồng quản trị

BĐH

Ban điều hành

DN

Doanh nghiệp

Hoàn thiện hệ thống KSNB trong DN nhà nước Page 2


DANH MỤC BẢNG BIỂU, ĐỒ THỊ, HÌNH VẼ

PHẦN 1: KHÁI QUÁT VỀ KSNB
Khuôn khổ chung của KSNB
1.1.1 Định nghĩa
1.1


-

các nguồn lực.
Nhóm mục tiêu về báo cáo tài chính: đơn vị phải đảm bảo tính trung thực và đáng tin cậy

-

của báo cáo tài chính mà mình cung cấp.
Nhóm mục tiêu về sự tuân thủ: đơn vị phải tuân thủ các luật lệ và quy định.
Sự phân chia các nhóm mục tiêu như trên chỉ có tính tương đối vì một mục tiêu cụ thể có
thể liên quan đến 2 hoặc 3 nhóm trên. Sự phân chia này chủ yếu dựa vào sự quan tâm của
các nhóm đối tượng khác nhau đối với HTKSNB của đơn vị: nhóm mục tiêu về hoạt
động xuất phát từ yêu cầu của đơn vị là chính; nhóm mục tiêu về báo cáo tài chính chủ
yếu xuất phát từ yêu cầu của cổ đông, nhà đầu tư và chủ nợ; nhóm mục tiêu về sự tuân
thủ xuất phát từ yêu cầu của các cơ quan quản lý.
1.1.2
Các bộ phận hợp thành của HTKSNB
Hoàn thiện hệ thống KSNB trong DN nhà nước Page 4


Theo Báo cáo COSO (1992) thì một HTKSNB bao gồm 5 bộ phận có mối liên hệ
chặt chẽ với nhau, đó là:
-

Môi trường kiểm soát
Đánh giá rủi ro
Hoạt động kiểm soát
Thông tin và truyền thông
Giám sát.

suốt trong toàn bộ tổ chức. Quá trình trên sẽ được giám sát và điều chỉnh lại khi cần thiết.
Các bộ phận hợp thành này của HTKSNB có tính linh hoạt cao. Ví dụ: đánh giá rủi
ro không chỉ ảnh hưởng đến các hoạt động kiểm soát mà còn có thể chỉ ra nhu cầu xem
xét lại thông tin và truyền thông hoặc hoạt động giám sát trong tổ chức. Vì vậy KSNB
không đơn giản là một quá trình – ở đó mỗi bộ phận hợp thành chỉ ảnh hưởng đến bộ
phận kế tiếp – mà thực sự là một quá trình tương tác nhiều chiều – trong đó hầu như bất
cứ bộ phận nào cũng có thể ảnh hưởng đến bộ phận khác. Do đó, mặc dù mọi doanh
nghiệp đều cần có các bộ phận nói trên nhưng HTKSNB của họ lại rất khác nhau tùy theo
ngành nghề, quy mô, văn hóa và phong cách quản lý.
Năm bộ phận cấu thành của một HTKSNB trong Báo cáo cuối cùng là kết quả làm việc
của Ban soạn thảo sau rất nhiều cân nhắc và xem xét các ý kiến đóng góp từ nhiều nguồn
khác nhau trong quá trình soạn thảo.

Bảng 01: Các bộ phận của Hệ thóng kiểm soát nội bộ dự thảo và chính thức
Các bộ phận của HTKSNB

Các bộ phận của HTKSNB

(theo Dự thảo)
(theo Báo cáo chính thức)
Chính trực, Giá trị đạo đức, Năng lực
Môi trường kiểm soát
Môi trường kiểm soát
Mục tiêu
Đánh giá rủi ro
Đánh giá rủi ro
Xử lý các điều kiện thay đổi
Thủ tục kiểm soát
Hoạt động kiểm soát
Hệ thống thông tin


Mối quan hệ giữa mục tiêu của tổ chức và các bộ phận hợp thành của
HTKSNB

Có mối liên hệ trực tiếp giữa mục tiêu của tổ chức – là những cái cần đạt được – với
các bộ phận hợp thành của HTKSNB – là đại diện cho những cái cần có để đạt được mục
tiêu. Hãy tưởng tượng có một khối hình chữ nhật lớn được tạo thành từ nhiều khối chữ
nhật nhỏ hơn. Ở khối chữ nhật lớn này gồm:
-

Ba nhóm mục tiêu (mục tiêu hoạt động, mục tiêu báo cáo tài chính và tuân thủ) được đặc

-

trưng bởi các cột thẳng đứng (có tổng cộng 3 cột).
Năm bộ phận cấu thành của HTKSNB được đặc trưng bởi các hàng ngang (có 5 hàng tất

-

cả).
Các đơn vị con hoặc các hoạt động cụ thể của đơn vị được đặc trưng bởi chiều thứ 3 của
khối chữ nhật (có thể có rất nhiều đơn vị con hoặc hoạt động cụ thể, tùy doanh nghiệp)
Mối quan hệ giữa mục tiêu của tổ chức và các bộ phận hợp thành của HTKSNB
được mô tả như sau:
Mỗi hàng ngang (một bộ phận của HTKSNB) đều cắt cả ba cột (3 nhóm mục tiêu).
Tức là mỗi bộ phận của HTKSNB thì cần thiết cho việc đạt được cả ba nhóm mục tiêu.
Hoàn thiện hệ thống KSNB trong DN nhà nước Page 7


Ví dụ các thông tin tài chính và phi tài chính – là một thành phần của bộ phận Thông tin

một HTKSNB là hữu hiệu (nói chung) thì ngoài 3 tiêu chí trên cần phải đánh giá thêm là

-

Năm bộ phận cấu thành của HTKSNB có hiện hữu hay không?
Nếu có, thì chúng có đang hoạt động hữu hiệu không?

Hoàn thiện hệ thống KSNB trong DN nhà nước Page 8


Có thể thấy, 5 bộ phận cấu thành của một HTKSNB cũng chính là tiêu chí để đánh
giá sự hữu hiệu của HTKSNB đó. Tuy nhiên cần lưu ý rằng, 5 tiêu chí trên cần được thỏa
mãn khi đánh giá sự hữu hiệu của HTKSNB thì điều này không có nghĩa là mỗi bộ phận
hợp thành của HTKSNB đều phải hoạt động y hệt như nhau hoặc cùng mức độ ở các tổ
chức khác nhau. Lý do nêu ra trong Báo cáo COSO là:
Có sự bù trừ tự nhiên giữa các bộ phận của HTKSNB. KSNB phục vụ cho nhiều
mục đích vì vậy việc kiểm soát ở bộ phận này có thể phục vụ cho yêu cầu kiểm soát ở bộ
phận kia.
Để đối phó với một rủi ro cụ thể, nhà quản lý có thể đề ra nhiều mức độ kiểm soát
khác nhau ở các bộ phận khác nhau. Các yếu tố này sẽ làm cho 5 tiêu chí trên được thỏa
mãn mà không nhất thiết phải có sự đồng nhất về mức độ hoạt động của các bộ phận.
Năm bộ phận cấu thành HTKSNB và 5 tiêu chí trên áp dụng cho toàn bộ HTKSNB
hoặc cho một (một số) nhóm mục tiêu. Khi xem xét một trong 3 nhóm mục tiêu, chẳng
hạn KSNB đối với việc lập báo cáo tài chính thì cả 5 tiêu chí nêu trên đều phải được thỏa
mãn để giúp chúng ta đưa ra nhận xét rằng KSNB đối với việc lập báo cáo tài chính là
hữu hiệu.


KSNB và quá trình quản lý


V
V

Vai trò và trách nhiệm

Tất cả mọi người trong một tổ chức có trách nhiệm kiểm soát nội bộ.
-

Quản lý - Giám đốc điều hành là trách nhiệm cuối cùng. Hơn bất cứ cá nhân nào, trách
nhiệm của giám đốc điều hành có ảnh hưởng đến tính toàn vẹn, đạo đức và các yếu tố
khác của một môi trường kiểm soát tích cực. Trong một Doanh nghiệp lớn, các giám đốc
điều hành thực hiện tốt nhiệm vụ này bằng cách lãnh đạo, chỉ đạo để các nhà quản lý
khác và xem xét cách họ đang kiểm soát việc kinh doanh. quản lý, phân công trách nhiệm
thành lập các chính sách kiểm soát nội bộ cụ thể và thủ tục cho nhân viên chịu trách
nhiệm cho các chức năng của đơn vị. Trong một doanh nghiệp, tổ chức nhỏ hơn, ảnh
hưởng của các giám đốc điều hành, thường là một chủ sở hữu quản lý, thường là trực tiếp
hơn. Trong mọi trường hợp, một người quản lý có hiệu quả là một người điều hành làm
tốt trong phạm vi, trách nhiệm của mình. Những người có tầm quan trọng đặc biệt là cán
Hoàn thiện hệ thống KSNB trong DN nhà nước Page 10


bộ tài chính và nhân viên của mình, những người kiểm soát các hoạt động, cũng như việc tăng,
-

giảm, điều hành và các thành phần khác của doanh nghiệp.
Hội đồng quản trị - Các nhà quản lý chịu trách nhiệm trước Hội đồng quản trị, trong đó
cung cấp quản lý, hướng dẫn và giám sát. Ảnh hưởng của thành viên hội đồng quản trị là
khách quan, có năng lực và ham học hỏi. Họ cũng có một kiến thức về các hoạt động của
đơn vị và môi trường và cam kết thời gian cần thiết để hoàn thành trách nhiệm hội đồng
quản trị của họ. Quản lý có thể lạm quyền làm thay đổi kết quả báo cáo kiểm soát của





Những cách tiếp cận khác nhau về kiểm soát nội bộ (KSNB)

Nhà quản lý
Nhà quản lý xem xét KSNB từ góc độ toàn bộ tổ chức. Trách nhiệm của nhà quản lý
là thiết lập mục tiêu và chiến lược; sử dụng các nguồn lực (con người và vật chất) để đạt
được mục tiêu đã định.
Đối với nhà quản lý, KSNB bao gồm chính sách, thủ tục và các hành động nhằm giúp
cho tổ chức đạt được mục tiêu của mình. Nhà quản lý cần chỉ đạo và giám sát các hoạt
động của tổ chức, ý thức được các nhân tố ản hưởng (từ bên trong và bên ngoài), nhận
diện và đối phó với rủi ro.
KSNB giúp nhà quản lý có các hành động kịp thời khi điều kiện thay đổi nhằm
giảm thiểu những tác động bất lợi hay tận dụng được các thời cơ. KSNB còn giúp nhà
quản lý tuân thủ các luật lệ và quy định.
Kiểm toán viên nội bộ
Hiệp hội kiểm toán viên nội bộ Hoa Kỳ (IIA) định nghĩa “KSNB là bất kỳ hành
động nào được thực hiện bởi nhà quản lý nhằm tăng cường khả năng đạt được các mục
tiêu đã định”. IIA cũng giải thích cụ thể về bản chất của các hành động này và khẳng định
rằng KSNB là kết quả của quá trình lập kế hoạch, tổ chức và chỉ đạo thực hiện của nhà
quản lý. Định nghĩa này cũng thống nhất với quan điểm của IIA về vai trò của kiểm toán
nội bộ trong tổ chức. Theo đó, “kiểm toán nội bộ kiểm tra và đánh giá các quá trình lập
kế hoạch, tổ chức và chỉ đạo thực hiện nhằm đảm bảo hợp lý rằng các mục tiêu của tổ
chức sẽ đạt được”. Như vậy mọi hệ thống, quá trình, chức năng và hoạt động của một tổ
chức đều nằm trong phạm vi của KSNB. Trong thực tế, hoạt động của kiểm toán nội bộ
sẽ thay đổi tùy thuộc vào điều lệ của tổ chức.
Kiểm toán viên độc lập
Kiểm toán viên độc lập chủ yếu tập trung tìm hiểu HTKSNB về các khía cạnh mà

hữu hiệu trên thực tế.

Hoàn thiện hệ thống KSNB trong DN nhà nước Page 13


PHẦN 2: HOÀN THIỆN HTKSNB TẠI DN NHÀ NƯỚC
2.1 Thực trạng tại Việt Nam
2.1.1 Thực trạng hoạt động của DN Nhà nước
Trong những năm gần đây, các doanh nghiệp Nhà nước (DNNN) được biết đến
với những kết quả kinh doanh không khả quan, thậm chí lỗ đến mức báo động. Có thể kể
đến những DNNN càng kinh doanh càng lỗ đã được Kiểm toán Nhà nước liệt kê (năm
2014) là: Cty mẹ Cienco 5 lỗ đầu tư tài chính 11, 4 tỷ đồng; 5 trên tổng số 50 Cty do Tập
đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) đầu tư thua lỗ 3.702 tỷ đồng và 11 trên 31 Cty do Tập
đoàn Dầu khí Việt Nam (PVN) đầu tư thua lỗ 6.342 tỷ đồng. Ngoài ra, 7 trên 24 Cty do
Tổng Cty Đầu tư phát triển hạ tầng đô thị (UDIC) đầu tư lỗ lũy kế 339, 6 tỷ đồng; 6 trên
Hoàn thiện hệ thống KSNB trong DN nhà nước Page 14


57 Cty thuộc Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam (TKV) lỗ 118, 3 tỷ
đồng; 3 trên 8 Cty liên doanh, liên kết do Cty mẹ Tổng Cty Sông Đà đầu tư thua lỗ và 5
trong 24 Cty liên doanh, liên kết do Tổng Cty ô tô đầu tư thua lỗ. Tiếp sau là danh sách
các Cty kinh doanh tới mức âm VCSH như 3 trong số 10 Cty thuộc Cienco 5 ( - 53, 7 tỷ
đồng); Cty Thực phẩm Miền Bắc thuộc Tổng Cty Thuốc lá (- 166, 74 tỷ đồng). Tình trạng
lỗ lũy kế lớn hơn vốn điều lệ /vốn đầu tư của chủ sở hữu gồm hàng loạt các Cty liên
doanh vốn Việt Nam và nước ngoài, thuộc ngành bất động sản, xây dựng và cả tài chính,
với

tỷ

tỷ

mà trọng tâm là các tập đoàn kinh tế, tổng công ty nhà nước trong giai đoạn 2011-2015
với mục tiêu cổ phần hóa được 527 doanh nghiệp tuy nhiên tính từ năm 2011 đến tháng
11/2015 cả nước đã sắp xếp được 471 doanh nghiệp trong đó cổ phần hóa được 408
doanh nghiệp và sắp xếp theo các hình thức khác 63 doanh nghiệp, đạt 77.4% mục tiêu
đặt ra. Trong giai đoạn 2016-2020 tiếp tục thực hiện cổ phần hóa doanh nghiệp với mục
tiêu đến cuối năm 2012 còn lại khoảng 200 doanh nghiệp nhà nước, nghĩa là giảm 50%
số lượng doanh nghiệp nhà nước tại thời điểm năm 2015. Mặc dù tỷ lệ doanh nghiệp cổ
phần hóa khá cao tuy nhiên về chất thì chưa có chuyển biến nhiều như về cơ cấu tổ chức
quản lý điều hành, quản lý tài chính, cũng như cải thiện chất lượng lao động, cán bộ,
nâng cao năng suất và hiệu quả hoạt động của DNNN.

Hoàn thiện hệ thống KSNB trong DN nhà nước Page 15


Những vấn đề lớn tồn tại tại các doanh nghiệp nhà nước của Việt Nam hiện nay đó
là hiệu quả hoạt động kém, quy mô cồng kềnh về nhân sự, liên tiếp xảy ra nhiều sai phạm
trong hoạt động kinh tế, hoạt động đầu tư quá dàn trải không đúng chuyên ngành, đầu tư
ngoài ngành không hiệu quả và gây thiệt hại nghiêm trọng. Trong những năm gần đây
Nhà nước và Chính phủ đã thực hiện cổ phần hóa các doanh nghiệp Nhà nước, tuy nhiên
vẫn còn nhiều bất cập tồn tại như tỉ lệ doanh nghiệp nhà nước tiến hành cổ phần hóa còn
thấp, dù cổ phần hóa nhưng tỉ lệ sở hữu của nhà nước còn cao, hiệu quả của quá trình cổ
phần hóa chưa thật sự hiệu quả và còn tình trạng nhiều doanh nghiệp cố tình trì hoãn quá
trình cổ phần hóa. Là một thành phần kinh tế quan trọng, các doanh nghiệp nhà nước
không chỉ thực hiện mục tiêu kinh tế mà còn thực hiện đồng thời các mục tiêu chính trị
được Chính phủ giao phó , vì vậy sự hiệu quả trong hoạt động của các doanh nghiệp nhà
nước là một yêu cầu lớn đặt ra cho các nhà quản lý. Để đạt được mục tiêu đó bên cạnh
việc nâng cao chất lượng của nhân viên, hiện đại hóa công nghệ sản xuất …. thi việc
thiết lập một hệ thống kiểm soát nội bộ hiệu quả trong các doanh nghiệp nhà nước là cần
thiết và bắt buộc phải có nhất là trong quá trình hội nhập và cạnh tranh cao như hiện nay.


Trong điều này quy định các thành viên có thể tham gia Ban kiếm soát không quá 4
doanh nghiệp nhà nước, theo tôi đây là một điều không hợp lý bởi việc tham gia cùng lúc
tại quá nhiều doanh nghiệp sẽ khiến cho các thành viên không chuyên trách một công
việc cụ thể, công việc chồng chéo làm giảm hiệu quả của thành viên đồng thời việc quy
định được làm việc đồng thời tại quá nhiều doanh nghiệp sẽ dẫn đến việc che dấu sai
phạm, lợi ích nhóm.
Trong điều này cũng quy định Ban kiểm soát họp ít nhất mỗi tháng 1 lần,
theo tôi đề xuất nên tổ chức họp định kỳ hơn như hàng tuần và tổ chức các cuộc họp đôt
xuất trong trường hợp cần thiết để Ban kiếm soát cũng như các thành viên kịp thời phát
hiện những sai sót, có những biện pháp điều chỉnh phù hợp cũng như có những định
hướng trong từng thời gian cụ thể.
Hoàn thiện hệ thống KSNB trong DN nhà nước Page 17


+ Trong Luật Doanh nghiệp 2015 còn quy định chung chung, không quy định theo
một trình tự các vấn đề, thành tố theo một chuẩn mưc nào nên từ Luật các Doanh nghiệp
sẽ rất khó và mơ hồ khi áp dụng , cụ thể hóa thành các điều khoản thực hiện tại mỗi
doanh nghiệp.
+ Một điểm tồn tại trong Luật này đó là thiên về quy định quyền, nghĩa vụ của
con người tham gia Luật mà không quy định rõ các hình thức xử lý đối với các cá nhân,
tổ chức khi xảy ra sai phạm, sai sót trong quá trình áp dụng Luật đấy.
2.1.3 Một số kiến nghị
Qua những điểm tồn tại trong các quy định về về hệ thống kiểm soát nội bộ tôi
xin đề xuất một số định hướng phát triển hệ thống kiểm soát nội bộ trong các doanh
nghiệp nhà nước tại Việt Nam như sau:
+ Quy định bắt buộc các doanh nghiệp nhà nước phải thiết lập một hệ thống kiểm
soát nội bộ trong các doanh nghiệp, những thành tố và nguyên tắc hoạt động của hệ thống
này phải thực hiện theo Coso để phù hợp với quá trình hội nhập của nước ta hiện nay từ
đó quy định cụ thể hóa hơn về hệ thống kiểm soát nội bộ bằng các văn bản khác để
hướng dẫn như Thông tư, Nghị định… để tạo ra quy chế hoạt động tại các doanh nghiệp.

từ sự thay đổi này. Những tồn tại trong các Doanh nghiệp nhà nước tại Việt Nam là một
thực trạng khá rõ ràng và đã tồn tại trong một thời gian dài tuy nhiên để thay đổi nó là cả
một quá trình đòi hỏi sự nỗ lực trong thay đổi suy nghĩ, cách thức tư duy cũng như
phương pháp quản lý theo cả hệ thống từ trên xuống dưới. Không thể không nhắc tới
những đóng góp to lớn của một bộ phận các doanh nghiệp nhà nước trong việc thực hiện
mục tiêu bình ổn thị trường, góp phần đóng góp vào Ngân sách nhà nước tuy nhiên
những vụ sai phạm, tham nhũng liên tiếp xảy ra với mức độ sai phạm ngày càng lớn về
quy mô, số lượng khiến cho người dân đang mất niềm tin vào cách thức quản lý cũng như
Hoàn thiện hệ thống KSNB trong DN nhà nước Page 19


những tuyên bố cải cách, thay đổi của Chính phủ và Nhà nước. Với việc tham gia ngày
càng sâu rộng vào nền kinh tế khu vực và thế giới thì sự cải cách thực sự là điều không
thể tránh được nếu các doanh nghiệp nhà nước không muốn bị đào thải khỏi thị trường
khốc liệt này. Một trong những nhân tố sẽ khiến cho các doanh nghiệp Việt Nam không
bị “bỡ ngỡ” trước sân chơi rộng lớn này đó là việc áp dụng các chuẩn mực của thế giới về
kế toán,kiểm toán, kiểm soát nội bộ cũng như áp dụng các biện pháp phòng ngừa rủi ro
và cụ thể hơn đó là áp dụng theo các nguyên tắc của Coso 2013. Sự cần thiết của việc áp
dụng các chuẩn mực quốc tế là thấy rõ tuy nhiên để những điều này thực sự đi vào hoạt
động và đạt hiệu quả tại các doanh nghiệp nhà nước nói riêng và doanh nghiệp Việt Nam
nói chung thì những quy định chặt chẽ,đồng bộ, cụ thể và bám sát các văn bản quốc tế
của các văn bản Luật, Nghị định, Thông tư … là điều cần thiết. Những khó khăn, vướng
mắc không chỉ về các quy định, chính sách mà còn về vốn, công nghệ, trình độ … là
những điều thực tế còn tồn tại ở các doanh nghiệp nước ta trong thời điểm hiện tại, nhưng
bên cạnh những tuyên bố về cải cách chính sách, hỗ trợ trên nhiều mặt cho các doanh
nghiệp của Chính Phủ trong thời gian tới hi vọng bản thân các doanh nghiệp cũng phải
nỗ lực hết mình để ngày càng lớn mạnh, tham gia ngày càng sâu rộng vào nền kinh tế thế
giới cũng như đóng góp ngày càng lớn hơn cho nền kinh tế nước ta.

Hoàn thiện hệ thống KSNB trong DN nhà nước Page 20