ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

TRẦN TRỌNG HÀ

QUẢN LÝ PHÁT TRIỂN CHƢƠNG TRÌNH GIÁO DỤC
TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THEO ĐỊNH HƢỚNG NĂNG LỰC

LUẬN ÁN TIẾN SĨ QUẢN LÝ GIÁO DỤC
Mã số: 62 14 01 14

HÀ NỘI – 2015


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

TRẦN TRỌNG HÀ

QUẢN LÝ PHÁT TRIỂN CHƢƠNG TRÌNH GIÁO DỤC
TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THEO ĐỊNH HƢỚNG NĂNG LỰC

LUẬN ÁN TIẾN SĨ QUẢN LÝ GIÁO DỤC
CHUYÊN NGÀNH: QUẢN LÝ GIÁO DỤC
Mã số: 62 14 01 14

Ngƣời hƣớng dẫn khoa học 1: GS.TS. Nguyễn Đức Chính
Ngƣời hƣớng dẫn khoa học 2:

TS. Vũ Đình Chuẩn


Luận án được thực hiện trích dẫn và ghi nguồn tài liệu tham khảo theo đúng
quy định.
Tác giả

Trần Trọng Hà

4


LỜI CÁM ƠN
Trƣớc tiên, tôi xin chân thành gửi lời cảm ơn đến Ban Giám hiệu cùng
quý thầy giáo, cô giáo, cán bộ của các khoa, phòng ban chức năng trƣờng Đại
học Giáo dục – ĐHQG Hà Nội đã tạo điều kiện thuận lợi để tôi hoàn thành
Luận án.
Tác giả bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến GS.TS. NGND Nguyễn Đức
Chính và TS. Vũ Đình Chuẩn - những ngƣời thầy đã hết sức tận tình hƣớng
dẫn, giúp đỡ tôi hoàn thành Luận án này.
Tác giả xin trân trọng gửi lời cám ơn đến các thầy giáo, cô giáo, các
nhà khoa học, phản biện, phản biện độc lập đã có những ý kiến quý báu và
đánh giá xác đáng để giúp cho tác giả hoàn chỉnh Luận án.
Tác giả xin cám ơn Ban Giám hiệu cùng những đồng nghiệp tại Trƣờng
THPT Yên Hòa – nơi tôi đang công tác đã tạo điều kiện và động viên khuyến
khích tôi học tập, hoàn thành Luận án.
Tôi chân thành cảm ơn gửi đến những thành viên trong gia đình của tôi
cùng những ngƣời bạn thân thiết đã động viên, tận tình hỗ trợ, giúp đỡ tôi
trong suốt thời gian học tập và nghiên cứu để tôi hoàn thành Luận án này.
Tác giả Luận án

5


CMHS
DH
DHHT
GD

Cha mẹ học sinh
Dạy học
Dạy học hợp tác
Giáo dục

GD&ĐT

Giáo dục và Đào tạo

GDPT

Giáo dục phổ thông

GV
HĐH

Giáo viên
Hiện đại hóa

HS

Học sinh

NL


Trung học phổ thông

SGK

Sách giáo khoa

6


MỤC LỤC
Lời cam đoan
Lời cám ơn
Danh mục các ký hiệu, các chữ viết tắt
Mục lục
Danh mục các bảng
Danh mục các biểu đồ
MỞ ĐẦU
CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ PHÁT TRIỂN CHƢƠNG
TRÌNH GIÁO DỤC TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THEO ĐỊNH HƢỚNG
NĂNG LỰC
1.1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề
1.1.1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề về phát triển chƣơng trình giáo dục THPT
1.1.2. Tổng quan nghiên cứu vấn đề về quản lý phát triển chƣơng trình giáo dục
THPT
1.2. Các khái niệm cơ bản
1.2.1. Chƣơng trình giáo dục
1.2.2. Năng lực
1.2.3. Chƣơng nhà trƣờng cấp THPT theo định hƣớng năng lực
1.2.4. Phát triển chƣơng trình nhà trƣờng
1.3. Các yêu cầu quản lý phát triển chƣơng trình nhà trƣờng cấp THPT theo

8
12
15

29
32


1.4.3. Quản lý phát triển chƣơng trình nhà trƣờng cấp trung học phổ thông theo
định hƣớng năng lực
1.4.4. Đặc điểm chƣơng trình nhà trƣờng cấp THPT
1.4.5. Điều kiện cần thiết để phát triển chƣơng trình nhà trƣờng
1.4.6. Các loại hình phát triển chƣơng trình nhà trƣờng
1.5. Các yếu tố tác động tới quản lý phát triển chƣơng trình nhà trƣờng cấp
THPT theo định hƣớng năng lực
1.5.1. Bối cảnh thế giới và trong nƣớc
1.5.2. Yếu tố kinh tế - văn hóa - xã hội
1.5.3. Hệ thống giáo dục quốc dân
1.5.4. Chất lƣợng đội ngũ
1.5.5. Điều kiện cơ sở vật chất các cơ sở giáo dục THPT
1.6. Tiểu kết Chƣơng 1
CHƢƠNG 2: THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN CHƢƠNG TRÌNH NHÀ
TRƢỜNG VÀ QUẢN LÝ PHÁT TRIỂN CHƢƠNG TRÌNH NHÀ TRƢỜNG
CẤP TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THEO ĐỊNH HƢỚNG NĂNG LỰC Ở VIỆT
NAM
2.1. Phát triển chƣơng trình giáo dục và quản lý phát triển chƣơng trình
giáo dục phổ thông qua những lần cải cách, thay đổi chƣơng trình giáo dục
phổ thông ở nƣớc ta
2.1.1. Giai đoạn từ 1950 đến 1986
2.1.2. Giai đoạn từ 1986 đến nay


61

61
63
66
66
66
67
67
68
68
68
69
69
78
84
84
88


2.4.3. Quản lý phát triển chƣơng trình giáo dục của Anh
2.4.4. Quản lý phát triển chƣơng trình giáo dục của Trung Quốc
2.4.5. Bài học kinh nghiệm
2.5. Tiểu kết Chƣơng 2
CHƢƠNG 3: BIỆN PHÁP QUẢN LÝ PHÁT TRIỂN CHƢƠNG TRÌNH NHÀ
TRƢỜNG CẤP TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THEO ĐỊNH HƢỚNG NĂNG
LỰC
3.1. Các nguyên tắc đề xuất biện pháp quản lý phát triển chƣơng trình nhà trƣờng
cấp THPT theo định hƣớng năng lực


9

93
98
102
105
107

107
107
107
108
108
108
108
109
109
109
110
111

111
112
112
113
113
114
114
114

129
132
132
132
136
136
138
141
142
150
158
165
168
181

thí điểm PTCTNT phổ thông

PHỤ LỤC 6: Các biểu hiện cụ thể về phẩm chất, năng lực của học sinh THPT

DANH MỤC BẢNG

10

186


Bảng 2.1:
Bảng 2.2:
Bảng 2.3:
Bảng 2.4:

Bảng 3.1:

Kết quả khảo nghiệm những biện pháp đã đề xuất

DANH MỤC BIỂU ĐỒ
Biểu đồ 2.1:
Biểu đồ 2.2:

Biểu đồ phản ánh mức độ sử dụng các PPDH của GV
Biểu đồ phản ánh quan niệm về công tác tổ chức hƣớng dẫn
thực hiện CT

DANH MỤC HÌNH, SƠ ĐỒ

11


Hình 1.1: Mô hình tảng băng về cấu trúc năng lực
Hình 1.2: Mô hình các yếu tố cấu thành năng lực
Hình 1.3: Qui trình phát triển chƣơng trình
Hình 1.4: Sơ đồ phân cấp quản lý phát triển CTGD
Hình 1.5: Quy trình chung quản lý phát triển CTGD quốc gia
Hình 1.6: Sơ đồ hệ thống giáo dục quốc dân ở Việt Nam
Hình 2.1: Phân cấp xây dựng chƣơng trình giáo dục phổ thông của Úc
Hình 2.2: Chu trình xây dựng chƣơng trình của Anh
Hình 3.1: Sơ đồ quản lý PTCTNT

MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
12


13


Kể từ sau Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ XI đƣợc ban hành, Bộ Giáo
dục và Đào tạo đã và đang tập trung thực hiện Đề án đổi mới Chƣơng trình và
sách giáo khoa giáo dục phổ thông theo định hƣớng phát triển năng lực ngƣời
học. Tuy nhiên, để phát triển thành công CT giáo dục phổ thông trong đó có
CT giáo dục THPT theo định hƣớng năng lực, cần có biện pháp quản lý phát
triển CTGD hiệu quả ở từng khâu của cả chu trình phát triển CTGD. Vì lẽ đó,
quản lý phát triển CTGD theo định hƣớng năng lực cấp THPT cũng cần đƣợc
nghiên cứu một cách có hệ thống và chuyên sâu nhằm xây dựng biện pháp
quản lý phát triển CTGD phù hợp với bối cảnh và đặc điểm của Việt Nam.
Xuất phát từ lý do đó và với vai trò là cán bộ quản lý ở trƣờng THPT cơ sở giáo dục trực tiếp thực thi CT giáo dục THPT - tác giả luận án chọn vấn
đề “Quản lí phát triển chương trình giáo dục trung học phổ thông theo
định hướng năng lực” làm đề tài nghiên cứu nhằm phục vụ cho hoạt động
thực tiễn, đồng thời mong muốn đóng góp vào việc xây dựng biện pháp quản
lý phát triển CT giáo dục THPT theo định hƣớng năng lực mà ngành Giáo dục
và Đào tạo đang chỉ đạo các nhà trƣờng triển khai.
2. Mục đích nghiên cứu
Đề tài nghiên cứu nhằm làm rõ khung cơ sở lý luận về phát triển CTNT
và quản lý phát triển CTNT cấp THPT theo định hƣớng năng lực; làm rõ thực
trạng phát triển CTNT và quản lý phát triển CTNT cấp THPT theo định
hƣớng năng lực ở nƣớc ta hiện nay, trên cơ sở đó, tác giả đề xuất biện pháp
quản lý PTCTNT cấp THPT theo định hƣớng phát triển năng lực ngƣời học.
3. Khách thể và đối tƣợng nghiên cứu
3.1. Khách thể nghiên cứu:
Phát triển chƣơng trình nhà trƣờng phổ thông.

3.2. Đối tượng nghiên cứu:

đòi hỏi của thời đại.
6. Nhiệm vụ nghiên cứu
15


Luận án sẽ tiến hành những nhiệm vụ nghiên cứu sau:
- Nghiên cứu những vấn đề lý luận về chƣơng trình giáo dục, năng lực,
chƣơng trình nhà trƣờng cấp THPT theo định hƣớng năng lực, phát triển
chƣơng trình và quản lí phát triển chƣơng trình nhà trƣờng cấp THPT theo
định hƣớng năng lực.
- Nghiên cứu thực trạng quản lý phát triển chƣơng trình nhà trƣờng cấp
THPT hiện hành, trên cơ sở đó chỉ ra những thành công, ƣu điểm và rút ra
những hạn chế cần tránh trong quá trình quản lý phát triển chƣơng trình.
- Đề xuất biện pháp quản lý phát triển chƣơng trình nhà trƣờng cấp
THPT theo định hƣớng phát triển năng lực ngƣời học.
7. Phƣơng pháp nghiên cứu
7.1. Phương pháp nghiên cứu lí luận
Nghiên cứu sách, tài liệu, các công trình nghiên cứu của các nhà khoa
học trong và ngoài nƣớc có liên quan đến vấn đề nghiên cứu của luận án, ...
nhằm tổng thuật, phân tích, đánh giá, ... làm cơ sở cho việc xây dựng khung lý
thuyết của đề tài cũng nhƣ định hƣớng cho nghiên cứu thực tiễn của đề tài.
7.2. Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn
- Nghiên cứu quản lý phát triển chương trình ở một số trường đại học
(vì đến thời điểm hiện tại, ở Việt Nam chƣa có công trình nghiên cứu nào về
quản lý phát triển chƣơng trình giáo dục phổ thông nói chung và cấp THPT
nói riêng) nhằm hiểu đƣợc qui trình phát triển CT đƣợc triển khai nhƣ thế
nào, thực trạng quản lý phát triển CT ra sao.
- Nghiên cứu quản lý phát triển CT giáo dục phổ thông ở một số nước
trong khu vực và trên thế giới.
- Nghiên cứu sản phẩm: Nghiên cứu CTGD cấp THPT hiện hành ở

với đối tƣợng giáo dục và trực tiếp tham gia vào quá trình hình thành và pháp
triển phẩm chất, năng lực học sinh.
9.2. Những đóng góp mới của luận án
Về mặt học thuật, lý luận:

17


- Thông qua việc tổng hợp, phân tích các quan điểm về chƣơng trình
giáo dục, năng lực, chƣơng trình nhà trƣờng, phát triển chƣơng trình nhà
trƣờng, quản lý phát triển chƣơng trình nhà trƣờng. Luận án đã luận giải và hệ
thống hóa những lý luận về CTNT và quản lý phát triển CTNT cấp THPT
theo định hƣớng năng lực, tạo cơ sở cho những nghiên cứu tiếp theo về CTNT
nói chung và CTNT cấp THPT theo định hƣớng năng lực nói riêng.
- Luận án đã kết hợp các lý thuyết về quản lý với mô hình phát triển
CTNT để xây dựng đƣợc quy trình quản lý phát triển CTNT theo định hƣớng
phát triển năng lực ngƣời học.
Về mặt thực tiễn:
- Kết quả nghiên cứu cho thấy, cán bộ quản lý và giáo viên các trƣờng
THPT ở Việt Nam, phần lớn chƣa thực sự hiểu rõ về CTNT, quản lý phát
triển CTNT, đặc biệt là quản lý phát triển CTNT theo định hƣớng năng lực.
- Những biện pháp quản lý phát triển CTNT cấp THPT mà luận án đề
xuất sẽ là tài liệu hữu ích để các nhà quản lý giáo dục, các trƣờng THPT
tham khảo, vận dụng trong quản lý phát triển CTNT ở đơn vị mình phù hợp
với điều kiện hoàn cảnh nhà trƣờng.
10. Cấu trúc luận án
Ngoài phần mở đầu, kết luận, khuyến nghị, tài liệu tham khảo và phụ lục,
luận án đƣợc kết cấu thành 3 chƣơng:
Chương 1: Cơ sở lý luận về quản lý phát triển chƣơng trình giáo dục
trung học phổ thông theo định hƣớng năng lực

chƣơng trình dạy học thành công hay thất bại tùy thuộc vào quá trình dạy học.
Tài liệu [Chƣơng trình giáo dục] của Nguyễn Văn Khôi (ĐHSP Hà Nội),
đã giới thiệu một cách tóm tắt lý thuyết phát triển chƣơng trình giáo dục, một
số quan điểm, cách tiếp cận và phƣơng pháp thƣờng sử dụng trong phát triển
chƣơng trình giáo dục. Tác giả cũng đã đƣa ra những khái niệm hết sức cơ bản
về chƣơng trình giáo dục, chƣơng trình đào tạo, khung chƣơng trình, chƣơng
trình khung, chƣơng trình chi tiết, đề cƣơng môn học, chuẩn đầu ra, phát triển
chƣơng trình, cách thức tổ chức phát triển chƣơng trình, đánh giá chƣơng trình
giáo dục, ... cũng nhƣ đánh giá chƣơng trình môn học, đánh giá giáo trình, sách
19


giáo khoa môn học ở bậc đại học. Tuy nhiên, những nội dung mà tác giả nêu
đều mang tính khái quát, giới thiệu và chƣa phải tài liệu nghiên cứu chuyên sâu
về phát triển chƣơng trình.
Một loạt báo cáo tại các hội thảo khoa học do Bộ GD&ĐT tổ chức năm
2013 nhƣ Hội thảo [Một số vấn đề chung về xây dựng chƣơng trình giáo dục
phổ thông sau 2015], với 54 báo cáo của 54 tác giả (Đỗ Ngọc Thống, Đinh
Quang Báo, Đào Thái Lai, Nguyễn Anh Dũng, Lƣơng Việt Thái, Nguyễn Công
Khanh, Đỗ Tiến Đạt, Đào Thị Oanh, Nguyễn Hồng Thuận, Đào Văn Toàn,
Dƣơng Thu Mai, ...) xoay quanh những nội dung đổi mới CTGDPT, SGK.
Những nội dung mà Hội thảo tập trung phần lớn là làm rõ nội hàm năng lực,
năng lực ngƣời học (học sinh phổ thông nói chung và học sinh THPT nói
riêng), hệ thống năng lực đầu ra ở một số nƣớc, mục tiêu và chuẩn, kinh
nghiệm đánh giá theo năng lực trên thế giới, quan điểm xây dựng CTGD của
các môn học trong CTGD phổ thông của Việt Nam sau 2015, ...
Hội thảo [Xây dựng chƣơng trình giáo dục phổ thông theo định hƣớng
năng lực] của Bộ GD&ĐT tổ chức năm 2014 với 10 báo cáo khoa học lớn tập
trung vào các vấn đề đổi mới chƣơng trình, SGK phổ thông, xây dựng chuẩn
đầu ra, các loại hình tham chiếu đánh giá NL, ...

trƣờng qua Báo cáo tổng kết đề tài [Tổng quan kinh nghiệm quốc tế về phát
triển chƣơng trình nhà trƣờng trong giáo dục phổ thông]. Ở công trình này, tác
giả cùng nhóm nghiên cứu đã trình bày một số khái niệm liên quan đến chƣơng
trình nhà trƣờng, phát triển CTGD phổ thông, tổng quan kinh nghiệm PTCTNT
trong giáo dục phổ thông ở các nƣớc trên thế giới. Báo cáo cho thấy, PTCTNT
trong giáo dục phổ thông đã đƣợc nhiều nƣớc phát triển thực hiện vào những
năm 60 của Thế kỷ XX và là xu thế của nhiều nƣớc phát triển trên thế giới.
+ Nghiên cứu ở nước ngoài
Tài liệu [Curriculum development – A Guide to Practice] của Jon Wiles và
Joseph Bondi đƣợc xem là một trong những sách tham khảo hàng đầu trên thế giới
về chƣơng trình học. Tác giả tập trung nghiên cứu về chƣơng trình học trong kỷ
nguyên công nghệ cùng xu thế mới của hoạt động xây dựng chƣơng trình học. Tác
giả chỉ rõ các công nghệ dạy học mới đã tác động mạnh mẽ đến nhà trƣờng, thách
21


thức những nhà trƣờng truyền thống. Do đó, các nhà trƣờng phải phái thay đổi, điều
đó cũng có nghĩa là các nhà xây dựng chƣơng trình học, các nhà quản lý giáo dục
cũng phải đặt nhà trƣờng trƣớc những thử thách của đổi mới. Tài liệu [Developing
the curriculum] của Peter F. Oliva do Nguyễn Kim Dung dịch sang Tiếng
Việt. Tài liệu đã minh họa những cách thức mà những nhà làm chƣơng trình
học xúc tiến quá trình phát triển chƣơng trình học, đồng thời nêu khá chi tiết
những vấn đề liên quan tới việc phát triển chƣơng trình học, lý thuyết về phát
triển chƣơng trình, cũng nhƣ các thành tố của quá trình giảng dạy [21].
Một số công trình tiêu biểu khác nhƣ [Chƣơng trình: Những cơ sở,
nguyên tắc và chính sách xây dựng] của Allan C. Ornstein và Francis P.
Hunkins (1998). Các tác giả đã đƣa ra những cơ sở để xây dựng chƣơng trình
và hệ thống lý luận về CT, các bƣớc phát triển, các chính sách và khuynh
hƣớng phát triển CT [91].
Trong tài liệu [Xây dựng và đánh giá môn học và chƣơng trình học]

nghị cho Việt Nam trong việc phát triển CTGD phổ thông sau 2015. Những nội
dung liên quan đến quản lý PTCTGD, đƣợc các tác giả giới thiệu qua cách thức
phân cấp trong xây dựng và quản lý CTGD và các chính sách trong quản lý
PTCTGD ở các nƣớc mà tài liệu quan tâm [47].
Trong tài liệu [Phát triển chƣơng trình giáo dục] của tác giả Nguyễn Đức
Chính, đã gợi ý một cách khái quát công tác quản lý PTCTGD nhƣ quản lý
phân tích nhu cầu, lựa chọn và sắp xếp nội dung, xác định hình thức kiểm tra,
đánh giá, ... Tuy nhiên, những vấn đề tác giả quan tâm lại chủ yếu phục vụ cho
quản lý phát triển CT ở bậc đại học.
Trong tài liệu [Những vấn đề cơ bản về chƣơng trình và quá trình dạy
học] của tác giả Nguyễn Hữu Châu, đã thể hiện tinh thần hƣớng đến cá nhân
ngƣời học trong quá trình PTCT và mối quan hệ hữu cơ giữa chƣơng trình và
quá trình dạy học, điều đó sẽ có tác động tới quá trình quản lý PTCT giáo dục
nói chung, nhất là quản lý PTCT giáo dục nhà trƣờng nói riêng.

23


Công trình [Quản lý xây dựng, đánh giá chƣơng trình môn học trong học
chế tín chỉ] - Luận án Tiến sĩ của tác giả Trần Hữu Hoan. Công trình đã giới
thiệu các công việc cần thực hiện khi quản lý xây dựng CT môn học nhƣ thế
nào. Tuy nhiên, các môn học trong luận án đề cập đƣợc thực hiện trong học chế
tín chỉ ở trƣờng đại học.
Tài liệu [Hội thảo tập huấn thí điểm phát triển CTGD nhà trƣờng phổ
thông] do Bộ GD&ĐT tổ chức đã đề cập đến những vấn đề về PTCT giáo dục
nhà trƣờng, một số biện pháp quản lý việc thí điểm phát triển chƣơng trình
giáo dục nhà trƣờng phổ thông, ... Đặc biệt tài liệu đã nêu một số biện pháp
quản lý việc thí điểm phát triển chƣơng trình giáo dục nhà trƣờng phổ thông ở
Việt Nam đƣợc triển khai từ 6/2013.
+ Nghiên cứu ở nước ngoài

chủ yếu của Newzealand, Úc. Theo tác giả, các công trình nghiên cứu về PTCT
nhà trƣờng bao gồm các báo cáo tổng kết đề tài khoa học, bài báo, sách chuyên
khảo, các bài phê bình, các văn bản pháp quy về chính sách giáo dục nói chung
và phát triển CTGD nói riêng. Các công trình này xuất hiện chủ yếu vào những
năm từ 1974 đến nay. Trong đó có 29 luận án tiến sĩ và hơn 300 bài viết về
PTCTNT đến từ Úc. Ngoài ra, còn có nhiều công trình đến từ Canada, Hoa Kỳ,
Vƣơng quốc Anh, Israel. Từ những năm 2000 ở Hong Kong, Trung Quốc, Đài
Loan cũng đã xuất hiện những công trình nghiên cứu về PTCTNT.
Tóm lại, các công trình trong và ngoài nƣớc nói trên, tuy đã quan tâm
nghiên cứu những vấn đề lý luận về chƣơng trình, phát triển CTGD, CTNT ở
Việt Nam cũng nhƣ ở một số nƣớc trên thế giới. Tuy nhiên, chƣa có công
trình, tài liệu nào nghiên cứu một cách có hệ thống về quản lý PTCTNT theo
định hƣớng năng lực và đặc biệt là nghiên cứu về quản lý PTCTNT cấp
THPT theo định hƣớng năng lực.
Do vậy, nhiệm vụ của luận án là hệ thống hóa những vấn đề lý luận về
chƣơng trình, năng lực, CTNT cấp THPT theo định hƣớng năng lực và cách
thức quản lý PTCTNT phổ thông nói chung và quản lý PTCTNT cấp THPT
theo định hƣớng năng lực nói riêng nhằm đóng góp phần nào đó cho sự
nghiệp đổi mới giáo dục phổ thông ở nƣớc ta trong giai đoạn hiện nay.
25