ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

HOÀNG VĂN HÙNG

TRIẾT LÍ NHÂN SINH
CỦA THIỀN PHÁI TRÚC LÂM YÊN TỬ
VÀ GIÁ TRỊ LỊCH SỬ CỦA NÓ

LUẬN VĂN THẠC SĨ TRIẾT HỌC

Hà Nội - 2016


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

HOÀNG VĂN HÙNG

TRIẾT LÍ NHÂN SINH
CỦA THIỀN PHÁI TRÚC LÂM YÊN TỬ
VÀ GIÁ TRỊ LỊCH SỬ CỦA NÓ

Chuyên ngành: Triết học
Mã số: 60 22 03 01

LUẬN VĂN THẠC SĨ TRIẾT HỌC

Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: PGS.TS Hoàng Thị Thơ

Hà Nội - 2016


các đồng chí, đồng nghiệp và các bạn học viên cho bản luận văn này của tôi.
Hà Nội, tháng 03 năm 2016
Tác giả luận văn

Hoàng Văn Hùng


MỤC LỤC

MỞ ĐẦU .......................................................................................................... 7
1. Lí do chọn đề tài ............................................................................................ 7
2. Tổng quan tình hình nghiên cứu ................................................................... 8
3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu .................. Error! Bookmark not defined.
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu................... Error! Bookmark not defined.
5. Cơ sở lí luận và phương pháp nghiên cứu ...... Error! Bookmark not defined.
6. Đóng góp của luận văn .................................... Error! Bookmark not defined.
7. Ý nghĩa lí luận và ý nghĩa thực tiễn của của luận vănError! Bookmark not defined.
8. Kết cấu của đề tài ............................................ Error! Bookmark not defined.
Chƣơng 1 TIỀN ĐỀ HÌNH THÀNH TRIẾT LÍ NHÂN SINH CỦA
THIỀN PHÁI TRÚC LÂM YÊN TỬ .............. Error! Bookmark not defined.
1.1. Bối cảnh chính trị - xã hội và Phật giáo trƣớc khi hình thành thiền
phái Trúc Lâm Yên Tử ..................................... Error! Bookmark not defined.
1.1.1. Điều kiện chí nh trị - xã hội trư ớc khi hình thành thiền phái Trúc Lâm
Yên Tử.................................................................. Error! Bookmark not defined.
1.1.2. Điều kiện tôn giáo, văn hóa trước khi hình thành thiền phái Trúc Lâm
Yên Tử.................................................................. Error! Bookmark not defined.
1.2. Tiền đề tƣ tƣởng hình thành triết lí nhân sinh của thiền phái Trúc
Lâm Yên Tử ....................................................... Error! Bookmark not defined.
1.2.1. Kế thừa sự dung hợp Tam giáo ở Việt NamError! Bookmark not defined.

1. Lí do chọn đề tài
Thực tiễn hơn bốn nghìn năm dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam
đã chứng minh rằng, để trường tồn, phát triển trên mảnh đất đầy hiểm họa xâm lăng
và có nguy cơ bị đồng hóa, ông cha ta đã biết dựa vào sức mạnh tổng hợp của toàn
dân tộc để thực hiện quyền độc lập , tự chủ của mình , một trong những sức mạnh
tổng hợp đó là bản sắc truyền thống văn hóa, giá trị tinh thần, mà từ góc độ cốt lõi tư
tưởng đó chính là triết lí nhân sinh của dân tộc.
Phật giáo là một tôn giáo lớn, giáo lí của Phật giáo mang đậm tính triết lí
nhân sinh sâu sắc. Từ khi du nhập vào Việt Nam Phật giáo đã trải qua nhiều biến
đổi thịnh suy, thăng trầm cùng với lịch sử dân tộc. Phật giáo đã từng vươn lên
chiếm lĩnh vị trí tư tưởng - tôn giáo chính thống ở các triều đại Đinh, Lê, Lý, Trần
và để lại nhiều giá trị trong đời sống tinh thần trên nhiều lĩnh vực như tư tưởng
chính trị, lối sống đạo đức, văn hóa, tâm linh... Phật giáo đã hòa đồng với tín
ngưỡng, phong tục tập quán của người Việt gắn bó với các tư tưởng truyền thống
của dân tộc, đi vào đời sống của nhân dân truyền thừa giá trị tốt đẹp qua các thế hệ.
Nó đã trở thành Phật giáo của Việt Nam với bản sắc riêng, với cốt cách riêng qua
quá trình bồi đắp truyền thống văn hóa, chủ nghĩa yêu nước, tinh thần cố kết cộng
đồng... để đồng hành cùng dân tộc trong quá trình dựng nước và giữ nước của
người Việt.
Trong những đỉnh cao của lịch sử dân tộc, dòng thiền Trúc Lâm Yên Tử có
một vị trí đặc biệt, không chỉ đánh dấu bước ngoặt của Phật giáo Việt Nam thống
nhất với tổ chức giáo hội chính thức của thiền pháp Trúc Lâm Yên Tử , mà cũng là
một đỉnh cao tư tưởng (triết lí nhân sinh) của người Việt và nhà nước Đại Việt.
Trong giai đoạn đổi mới, mở cửa và hội nhập, những giá trị triết lí nhân sinh
của Phật giáo dân tộc nói chung và thiền phái Trúc Lâm Yên Tử nói riêng vẫn hết


sức quý giá. Đây là một mốc son chói lọi của lịch sử Phật giáo dân tộc. Thiền phái
Trúc Lâm Yên Tử do Trần Nhân Tông sáng lập có vai trò tư tưởng và tôn giáo triết học vô cùng to lớn đối với bản sắc văn hóa dân tộc, đối với sự khẳng định tính
thống nhất tư tưởng của quốc gia. Đó là sức mạnh tinh thần của triều đại nhà Trần

sau:
2.1. Về tiền đề cho sự ra đời triết lí nhân sinh của thiền phái Trúc Lâm
Yên Tử
Nhiều tác giả đã nghiên cứu tiếp cận thiền phái Trúc Lâm Yên Tử về mặt
văn hóa, lịch sử. Trong đó xuất hiện hai công trình lớn do trí tuệ tập thể của các
nhà nghiên cứu Viện Sử học và Viện Văn học biên soạn là Tìm hiểu xã hội Việt
Nam thời Lý - Trần và Văn thơ Lý - Trần. Trong Tìm hiểu xã hội Việt Nam thời Lý
- Trần, những bài viết về tư tưởng Phật giáo thời Lý - Trần của PGS Nguyễn Đức
Sự, GS Nguyễn Huệ Chi, PGS Nguyễn Duy Hinh đã hệ thống khá đầy đủ các điều
kiện xã hội và tiền đề tư tưởng cho sự ra đời thiền phái Trúc Lâm Yên Tử. Bộ sách
Văn thơ Lý Trần của Viện Văn học cũng là tài liệu hết sức quý báu và đáng tin cậy
cho việc nghiên cứu tư tưởng của các thiền sư Trúc Lâm thể hiện trong thơ thiền.

Hòa thượng Thích Thông Phương (2002) trong “Thiền Phái Trúc Lâm
Yên Tử”, đã cho chúng ta thấy được mạch nguồn Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử,
những nét nổi bật của nó và sự phục hưng Thiền phái Trúc Lâm… Đó là sự tiếp
biến các dòng thiền Tì Ni Đa Lưu Chi, Vô Ngôn Thông, Thảo Đường trong thời
Lý và thời Trần hình thành nên dòng thiền Trúc Lâm mang đậm dấu ấn Việt
Nam.
Trần Trương (2005), “Chùa Yên Tử, lịch sử - truyền thuyết di tích và
danh thắng”, Nxb. Văn hóa thông tin, Hà Nội; đã kể về danh sơn Yên Tử, giúp
độc giả hiểu thêm về Yên sơn trong cuộc hành hương chiêm bái chốn Tổ Thiền
Trúc Lâm.
2.2. Về “Tam tổ” của thiền phái Trúc Lâm Yên


Các công trình nghiên cứu về Trần Nhân Tông dưới góc độ tư tưởng triết
học, như các tác phẩm : Lịch sử tư tưởng Việt Nam , tập 1, do Nguyễn Tài Thư chủ
biên, Nxb. Khoa học xã hội , xuất bản năm 1993; Đại cương triết học Phật giáo
Việt Nam từ khởi nguyên đến thế kỉ XIV của Nguyễn Hùng Hậu, Nxb. Khoa học xã

Tạp chí văn học số 4 - 1992, Hà Nội.
2. Đào Duy Anh (1992), Việt Nam văn hóa sử cương, Nxb. Tp. Hồ Chí Minh.
3. Đào Duy Anh (2005), Đất nước Việt Nam qua các đời, Nxb. Văn hóa thông

tin.
4. Ngô Thị Lan Anh (2011), “Ảnh hưởng của Tâm trong phật giáo đối với đời

sống đạo đức ở nước ta hiện nay”, Luận án tiến sĩ Triết học, Học viện Chính
trị - Hành chính Quốc gia Hồ Chí Minh.
5. Ban Phật giá o Việt Nam - Ban Phật học chuyên môn (1995), Thiền học đời

Trần, Viện nghiên cứu Phật học Việt Nam.
6. Lê Kiến Cầu (2008), Triết lí nhân sinh, Nxb. Chính trị Quốc gia Hà Nội.
7. Doãn Chính (1999), Lịch sử triết học Ấn Độ cổ đại, Nxb. Chính trị Quốc gia,

Hà Nội.
8. Doãn Chính (2008), Tư tưởng giải thoát trong triết học Ấn Độ, Nxb. Chính

trị Quốc gia, Hà Nội.
9. Doãn Chính - Nguyễn Ngọc Phượng (2009), “Tư tưởng triết học của Trần

Thái Tông”, Tạp chí Triết học, số 1 (212).
10. Trương Văn Chung (1998), Tư tưởng triết học của Thiền Phái Trúc Lâm đời

Trần, Nxb. Chính trị Quốc gia, Hà Nội.
11. Trương Văn Chung, Doãn Chính (Chủ biên, 2008), Tư tưởng Việt Nam thời

Lý - Trần, Nxb. Chính trị Quốc gia, Hà Nội.
12. Phan Huy Chú (1961), Lịch triều hiến chương loại chí


thứ XI, Nxb. Chính trị Quốc gia, Hà Nội.
23. Trần Văn Giáp (1968), Phật giáo Việt Nam từ khởi nguyên đến thế kỉ XII

,

Ban tu thư Đại học Vạn Hạnh, Sài Gòn.
24. Trần Văn Giàu (1993) Giá trị truyền thống của dân tộc Việt Nam , Nxb. Tp.

Hồ Chí Minh.
25. Trần Văn Giàu (1996), Sự phát triển của tư tưởng Việt Nam từ

thế kỉ XIX

đến Cách mạng Tháng Tám, tập 1, Nxb. Chính trị Quốc gia, Hà Nội.
26. Thích Minh Châu - Minh Chi (1991), Từ điển Phật học , Nxb. Khoa học xã

hội, Hà Nội.
27. Thích Thiện Siêu dịch và chú giải (1993), Kinh Pháp cú , Viện Nghiên cứ u

Phật học Việt Nam.
28. Hoàng Xuân Hãn (1996), Lý Thường Kiệt, lịch sử ngoại giao và tông giáo

triều Lý, Nxb. Hà Nội.


29. Nguyễn Hùng Hậu (1995), “Tì m hiểu tư tưởng triết học Thiền của Trần

Nhân Tông”, Tạp chí Triết học, số 3.
30. Nguyễn Hùng Hậ u (1996) Góp phần tì m hiểu tư tưởng triết học Phật giáo


đạo phú, Nxb. Văn học.
40. Nguyễn Lang (1979), Việt Nam Phật giáo sử luận (3 tập), Nxb. Văn học, Hà

Nội.
41. Nguyễn Lang (2000), Việt Nam Phật giáo sử luận (3 tập), Nxb. Văn học, Hà

Nội.


42. Mai Quốc Liên

(chủ biên , 2002) “Trúc Lâm Tông Chỉ Nguyên Thanh”

trong Ngô Thì Nhậm. Tác phẩm (tập 3), Nxb. Văn học & Trung tâm Quốc
học.
43. Tạ Ngọc Liễn (1976), “Kỉ yếu 700 năm ngày viên tị ch Sư tổ Trúc Lâm”, Tạp

chí Nghiên cứu lịch sử, Nxb. Tôn giáo, Hà Nội.
44. Tạ Ngọc Liễn (1976), "Vài nhận xét về Thiền tông và phái Trúc lâm Yên

Tử đời Trần", Tạp chí Nghiên cứu lịch sử.
45. Thích Duy Lực (1995), Danh từ Thiền học chú giải, Thành hội Phật giáo Tp.

Hồ Chí Minh.
46. Nguyễn Công Lý (1997), Bản sắc dân tộc trong văn học Thiền tông thời Lý

Trần, Nxb. Văn hóa thông tin, Hà Nội.
47. C.Mác và Ph.Ăng ghen (2000), Toàn tập, tập 1, Nxb. Chính trị Quốc gia, Hà

Nội.

59. Trương Hữu Quýnh , Đinh Xuân Lâm , Lê Mậu Hãn (2005), Đại cương lị ch

sử Việt Nam (3 tập), Nxb. Giáo dục, Hà Nội.
60. Trương Hữu Quýnh, Đinh Xuân Lâm, Lê Mậu Hãn (2008), Đại cương lịch

sử Việt Nam, Nxb. Giáo dục.
61. Thích Phụng Sơn (1995), Những nét văn hoá của đạo Phật, Viện nghiên cứu

Phật học Việt Nam.
62. Lê Đì nh Sỹ - Nguyễn Danh Phiệt (1994), Kế sách giữ nước thời Lý Trần ,

Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội.
63. Trần Thị Băng Thanh (chủ biên, 2001), Huyền Quang - cuộc đời, thơ và

Đạo, Nxb. Thành phố Hồ Chí Minh.
64. Lê Mạnh Thát (1999), Lịch sử Phật giáo Việt Nam , tập 1, Nxb. Thuận Hoá ,

Huế.
65. Lê Mạnh Thá(2000),
t
Trần Nhân Tông toàn tâ
, ̣ Nxb.
p Thành phố Hồ Chí Minh
.
66. Lê Mạnh Thát (2002), Tổng tập văn học Phật giáo Việt Nam, 3 tập, Nxb. Tp.

Hồ Chí Minh.
67. Lê Mạnh Thát (2004), Nghiên cứu về Thiền uyển tập a nh, Nxb. Tp. Hồ Chí

Minh.

Chiếu, Nxb. Tp. Hồ Chí Minh.
79. Thích Thanh Từ (2005), Tam Tổ Trúc Lâm giảng giải, Nxb. Tổng hợp,

Thành phố Hồ Chí Minh.
80. Trần Trương (2005), “Chùa Yên Tử, lịch sử - truyền thuyết di tích và danh

thắng”, Nxb. Văn hóa thông tin, Hà Nội.
81. Trung tâm Biên soạn Từ điển Bách khoa Việt Nam (1995), Từ điển Bách

khoa Việt Nam, Nxb. Hà Nội.
82. Trung tâm nghiên cứu Hán nôm (1993), Tuệ Trung Thượng sĩ với Thiền tông

Vệt Nam, Nxb. Đà Nẵng.
83. Lão Tử (1991), Đạo đức kinh, Nxb. Văn học, Hà Nội.


84. Ủy ban Khoa học xã hội Việt Nam, Viện Văn học (1977), Thơ văn Lý -

Trần, tập 1, Nxb. Khoa học xã hội, Hà Nội.
85. Ủy ban Khoa học xã hội Việt Nam, Viện Văn học (1988), Thơ văn Lý -

Trần, tập 2, Nxb. Khoa học xã hội, Hà Nội.
86. Ủy ban Khoa học xã hội Việt Nam, Viện Văn học (1978), Thơ văn Lý -

Trần, tập 3, Nxb. Khoa học xã hội, Hà Nội.
87. Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội (2009), Kỉ yếu hội thảo khoa học "1000

năm vương triều Lý và kinh đô Thăng Long, Nxb. Thế giới.
88. Trương Lập Văn (chủ biên), (1999), "Tâm" - Triết học Phương Đông , Nxb.



97. Viện Triết học (2004), Lịch sử tư tưởng Việt Nam văn tuyển

, tập 2, Nxb.

Chính trị Quốc gia, Hà Nội.
98. Nguyễn Như Ý (chủ biên, 1999) Đại từ điển tiếng Việt, Nxb. Văn hóa thông

tin, Hà Nội.