HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH

VÕ THANH XUÂN

BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ VĂN HÓA
CỦA LỄ HỘI ANH HÙNG DÂN TỘC NGUYỄN TRUNG TRỰC
Ở TỈNH KIÊN GIANG HIỆN NAY
Chuyên ngành : Văn hóa học
Mã số

: 60 31 06 04

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HÓA HỌC

Người hướng dẫn khoa học: TS LÊ TRUNG KIÊN

HÀ NỘI - 2014


LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng
tôi. Các số liệu, trích dẫn trong luận văn đảm bảo độ tin cậy,
chính xác và trung thực. Những kết luận khoa học của luận văn
chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác.
TÁC GIẢ

Võ Thanh Xuân


MỤC LỤC
Trang

35

2.2. Các giá trị văn hóa của lễ hội Anh hùng dân tộc Nguyễn Trung
Trực
2.3. Bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa của lễ hội Anh hùng dân tộc

49

Nguyễn Trung Trực hiện nay
2.4. Đánh giá chung

60
63

Chương 3: XU HƯỚNG VẬN ĐỘNG CỦA LỄ HỘI VÀ KIẾN NGHỊ
NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ VIỆC BẢO TỒN, PHÁT HUY
GIÁ TRỊ VĂN HÓA CỦA LỄ HỘI ANH HÙNG DÂN TỘC
NGUYỄN TRUNG TRỰC Ở TỈNH KIÊN GIANG HIỆN NAY

3.1. Xu hướng vận động của lễ hội Anh hùng dân tộc Nguyễn Trung Trực

68
68

3.2. Những vấn đề đặt ra trong việc bảo tồn và phát huy giá trị văn
hóa lễ hội Anh hùng dân tộc Nguyễn Trung Trực
3.3. Một số giải pháp
3.4. Một số kiến nghị

72

Trong nền văn hóa Việt Nam tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên đã trở thành
nét đẹp văn hóa truyền thống lâu đời của ông cha ta. Ngoài ý nghĩa góp phần
tạo nên sự cố kết cộng đồng, hướng về cội nguồn giúp cân bằng đời sống tâm
linh đồng thời hàm chứa trong đó nhiều giá trị văn hóa truyền thống mà nổi bật
là giá trị giáo dục đạo đức, giáo dục truyền thống yêu nước cho nhân dân ta.
Khắp các địa phương trong cả nước ta thấy ở mỗi gia đình đều có bàn
thờ tổ tiên, dòng họ có nhà thờ họ, cộng đồng làng thì thờ thành hoàng. Thành
hoàng chính là vị thần cai quản che chở cho cả làng thường là người có công
khai phá lập nghiệp cho dân làng, hoặc các Anh hùng dân tộc đã sinh hay mất
ở làng. Với quan niệm “sinh vi tướng, tử vi thần” dân ta luôn trân trọng, biết
ơn những người đã xả thân vì dân vì nước. Những phong tục thờ cúng đó trở
thành lễ hội và lễ hội đó đã trở thành một trong những biểu tượng văn hóa của
cộng đồng.
Hàng năm, trên đất nước ta có hàng ngàn lễ hội được tổ chức với nhiều
hình thức và quy mô khác nhau. Mỗi lễ hội mang một nét tiêu biểu và giá trị
riêng nhưng bao giờ cũng là một loại hình sinh hoạt văn hóa tinh thần đặc biệt
mang tính tập thể, cố kết cộng đồng dân tộc, giáo dục đạo đức con người
hướng về cội nguồn, hướng về cái cao cả thiêng liêng của dân tộc.
Lễ hội không chỉ là một không gian, một thời điểm, một hoạt động để
các thành viên được thỏa mãn nhu cầu cộng sinh mà còn là một thành tố cấu
thành nên bản sắc văn hóa của một cộng đồng. Trong lễ hội nhiều hoạt động
mang đậm nét truyền thống với phần lễ nhiều ý nghĩa và phần hội với các
hoạt động đa dạng, phong phú đã tạo nên tính đặc thù của văn hóa cộng đồng.
Lễ hội là một hình thức sinh hoạt văn hóa tinh thần bắt nguồn và phát
triển từ thực tiễn hoạt động của đời sống xã hội, sự giao lưu, tiếp biến của văn
hóa cộng đồng. Lễ hội là môi trường thuận lợi mà ở đó các yếu tố văn hoá
truyền thống được bảo tồn và phát triển. Những yếu tố văn hoá truyền thống


2


3
danh lịch sử như: Hà Tiên, Phú Quốc, vườn Quốc Gia U Minh Thượng, di
tích nhà tù Phú Quốc…Toàn tỉnh hiện có 360 cơ sở thờ tự, 43 danh thắng - di
tích lịch sử văn hóa được xếp hạng. Theo thống kê, hiện nay trên địa bàn tỉnh
Kiên Giang có 389 lễ hội trong đó có 235 lễ hội tôn giáo, 31 lễ hội dân gian,
62 lễ hội lịch sử cách mạng và một số lễ hội khác. Đặc biệt hàng năm, cứ vào
ngày 26, 27 và 28 tháng 8 âm lịch, lễ hội truyền thống kỷ niệm ngày hy sinh
của Anh hùng dân tộc Nguyễn Trung Trực được tổ chức trang trọng nhằm tri
ân và tôn vinh đức tài, chiến công của Anh hùng dân tộc Nguyễn Trung Trực,
giáo dục thế hệ trẻ về truyền thống yêu nước và tinh thần quật cường chống
ngoại xâm, bảo vệ đất nước, đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng dân gian của nhân
dân; đồng thời là dịp để bà con nhân dân trong và ngoài tỉnh tham gia các hoạt
động giao lưu văn hóa, tăng cường tình đoàn kết gắn bó của các dân tộc sinh
sống trong cộng đồng, giới thiệu, quảng bá tiềm năng phát triển kinh tế - xã
hội của địa phương. Lễ hội truyền thống Nguyễn Trung Trực đã có sức lan
tỏa ngày càng rộng, mỗi năm số lượt người dự lễ hội ngày càng tăng; nếu
năm 2005 có 400 ngàn người tham gia lễ hội đến năm 2012 có hơn 800
ngàn lượt người tham gia lễ hội [106]. Nét độc đáo mỗi khi nói đến lễ hội
Nguyễn Trung Trực hàng năm là trước ngày chính thức diễn ra lễ hội,
người dân khắp nơi về đây để làm công quả, chung tay sửa sang đình thờ,
dựng trại, đắp lò nấu cơm đãi ăn miễn phí cho tất cả du khách đến tham gia
lễ hội bằng tấm lòng tôn kính, thành tâm chăm lo ngày giỗ của Cụ Nguyễn.
Chỉ nhìn vào nguồn thực phẩm đem dâng cúng, kinh phí đóng góp của các
tổ chức, cá nhân mới thấy sức đóng góp của người dân rất lớn. Điều đáng
nói trong lễ hội Anh hùng Nguyễn Trung Trực là tinh thần của những
người tham dự lễ hội. Dân cư khắp các tỉnh đồng bằng sông Cửu Long về
dự lễ hội như là trở về gia đình mình, làm giỗ ông bà mình. Vì thế, tính
cộng cảm, cộng mệnh, cộng sinh được thể hiện rất rõ nét trong lễ hội này.
Đây là lễ hội mang tính cộng đồng rất cao và là nét đẹp văn hóa vô cùng

làm luận văn tốt nghiệp bậc cao học ngành Văn hóa học của mình.
2. Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài
Vấn đề bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa của lễ hội đã được rất
nhiều học giả từ xưa đến nay nghiên cứu và giới thiệu dưới nhiều phương


5
pháp, mục đích và góc độ khác nhau. Trong những năm gần đây và đặc biệt
kể từ khi Nghị quyết TW 5 khóa VIII ra đời Đảng và Nhà nước đã quan tâm
sâu sắc đến việc bảo tồn, giữ gìn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống
thì ngày càng có nhiều công trình khoa học nghiên cứu về lễ hội, ý nghĩa và
giá trị trong lễ hội được công bố.
Có thể đếm được một khối lượng khổng lồ hàng ngàn đầu sách, bài
báo, chuyên đề khoa học, nhiều góc độ tiếp cận khác nhau về vấn đề này như:
Việt Nam văn hóa sử cương của tác giả Đào Duy Anh, Lễ hội truyền thống và
hiện đại của tác giả Thu Linh - Đặng Văn Lung, Lễ hội truyền thống trong
đời sống xã hội hiện đại, của các tác giả GS. Đinh Gia Khánh - GS.PTS Lê
Hữu Tầng…, Đình miếu và lễ hội dân gian của tác giả Sơn Nam, 60 lễ hội
truyền thống Việt Nam của tác giả Thạch Phương - Lê Trung Vũ, Một số giải
pháp quản lý lễ hội dân gian của tác giả Hoàng Nam, Văn hóa ẩm thực trong
lễ hội truyền thống Việt Nam của TS. Nguyễn Quang Lê… Trong quá trình
miêu tả các lễ hội, đi sâu giải mã về tín ngưỡng, tâm linh, các tác giả đã
nghiên cứu về các hoạt động văn hóa trong lễ hội tạo nên một nét đẹp đa dạng
phong phú giàu tính nhân văn sâu sắc.
Đối với đề tài nghiên cứu lễ hội Anh hùng dân tộc Nguyễn Trung Trực
ở Tỉnh Kiên Giang hiện nay chưa có nhiều. Chỉ có thể tìm thấy hình ảnh của
cuộc khởi nghĩa và thủ lĩnh Nguyễn Trung Trực qua một số thư tịch và các
công trình nghiên cứu chủ yếu sau:
Lịch sử 80 năm chống Pháp của Trần Huy Liệu (2003), Nxb Khoa học
xã hội, Hà Nội. Tác giả nghiên cứu lịch sử đấu tranh chống Pháp của nhân

miêu tả lại hai chiến thắng tiêu biểu của Nguyễn Trung Trực là đốt tàu giặc
trên sông Nhật Tảo và đánh chiếm đồn Rạch Giá.
Nguyễn Trung Trực - Anh hùng kháng chiến chống Pháp của Giang
Minh Đoán (1991) viết trong quá trình sưu tập tài 1iệu, đi khảo cứu một số
đình, đền, các di tích thờ phụng cụ Nguyễn trên đất Rạch Giá - Hà Tiên cũ,
cùng những chuyện ghi chép được từ các kỳ lão - Nxb TP.HCM. Tác giả cũng
trình bày về tiểu sử, chiến công của cụ Nguyễn.
Công trình Tìm hiểu Kiên Giang của Ban Nghiên cứu lịch sử Đảng tỉnh
Kiên Giang do Dương Tấn Phát chủ biên (1986). Đây là nguồn tài liệu rất quí


7
cho những người muốn nghiên cứu, tìm hiểu về lịch sử hình thành và phát
triển của tỉnh Kiên Giang trên tất cả các lĩnh vực. Trong đó, tài liệu cũng có
một phần trình bày về cuộc khởi nghĩa của Nguyễn Trung Trực tại Kiên
Giang cũng như sự thờ cúng Ông ở địa phương.
Kỷ yếu Hội thảo khoa học Nguyễn Trung Trực do Bảo tàng Kiên Giang
tổ chức (1989). Tham dự hội thảo có các nhà nghiên cứu, các nhà sử học, khoa
học và những người quan tâm đến cuộc đời và sự nghiệp của Anh hùng Nguyễn
Trung Trực. Tuy nhiên, trong tham luận của những người tham dự hội thảo, có
những ý kiến khác nhau về một vấn đề chẳng hạn về tiểu sử, quê hương, hoạt
động... đây là nguồn tư liệu rất có giá trị trong việc nghiên cứu sâu hơn về
Nguyễn Trung Trực và cuộc kháng chiến của Ông ở miền Tây Nam bộ.
Bản thảo kỷ yếu hội thảo về Bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa
lễ hội Anh hùng dân tộc Nguyễn Trung Trực (2009) với nhiều ý kiến đề xuất
phát huy vai trò của lễ hội đối với đời sống người dân Kiên Giang nhằm xây
dựng lễ hội trở thành lễ hội tiêu biểu của cả nước.
Tất cả các công trình kể trên chỉ có thể tham khảo để tìm hiểu về thân
thế và cuộc đời sự nghiệp của Anh hùng dân tộc Nguyễn Trung Trực. Chưa có
công trình nào nghiên cứu việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa của lễ hội Anh

Luận văn được thực hiện dựa trên quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin,
tư tưởng Hồ Chí Minh, các quan điểm, chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà
nước về văn hóa - xây dựng nền văn hóa tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc.
5.2. Phương pháp nghiên cứu
Phương pháp luận: Luận văn vận dụng phương pháp duy vật biện
chứng và duy vật lịch sử để xem xét đánh giá giá trị văn hóa của lễ hội Anh
hùng dân tộc Nguyễn Trung Trực ở tỉnh Kiên Giang.
Phương pháp cụ thể: Luận văn còn sử dụng các phương pháp nghiên cứu
liên ngành, đa ngành như: văn hóa học, dân tộc học, xã hội học, quản lý văn hóa;
phương pháp phân tích, tổng hợp, so sánh, phương pháp nghiên cứu tư liệu,...
Để thực hiện luận văn này, tác giả đã sử dụng kết hợp các phương pháp:
Phương pháp tổng hợp nhiều nguồn tài liệu, thư tịch của Pháp, các tác
giả Việt Nam là những nhà sử học theo phương pháp luận Mácxit, hay các


9
nhà sử học Miền Nam dưới nhiều góc độ khác. Phương pháp đối chiếu, so
sánh giữa các nguồn tư liệu, từ đó tiếp tục phân tích rút ra nhận thức. Phương
pháp điền dã, nghiên cứu trên thực địa, thu thập tư liệu, phương pháp phỏng
vấn chuyên sâu.
6. Những đóng góp về khoa học của luận văn
Luận văn là công trình đầu tiên giới thiệu một cách có hệ thống đầy đủ
giá trị văn hóa của lễ hội Anh hùng dân tộc Nguyễn Trung Trực; những đề
xuất trong việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa của lễ hội Anh hùng
dân tộc Nguyễn Trung Trực.
Thông qua luận văn nhằm bổ sung thêm những luận cứ khoa học góp
phần minh chứng được tính phong phú, đặc sắc của văn hóa lễ hội dân gian
của từng vùng miền ở nước ta;
Kết quả đề tài nghiên cứu là kênh tham khảo giúp cho nhân dân địa
phương hiểu đúng nội dung, ý nghĩa, giá trị văn hóa, lịch sử qua các hoạt

Ở TỈNH KIÊN GIANG
1.1. MỘT SỐ KHÁI NIỆM CƠ BẢN VỀ BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY GIÁ
TRỊ DI SẢN VĂN HÓA

1.1.1. Văn hóa và di sản văn hóa
Văn hóa là toàn bộ các giá trị vật chất và tinh thần do loài người sáng
tạo ra nhằm phục vụ nhu cầu tồn tại và phát triển. Do cách tiếp cận, góc độ
nghiên cứu trên từng lĩnh vực khác nhau nên có nhiều cách hiểu khác nhau về
Văn hóa. Hiện nay trên thế giới có hàng trăm định nghĩa về văn hóa. Năm
1982, Tổ chức Giáo dục - Khoa học và Văn hóa của liên hiệp quốc
(UNESCO) đã tổ chức Hội nghị về văn hóa ở Mexico và đã đưa ra một định
nghĩa chung nhất về văn hóa:
Văn hóa theo nghĩa chung nhất là tổng thể những nét riêng biệt về
tinh thần và vật chất, trí tuệ và xúc cảm quyết định tính cách của
một xã hội hay của một nhóm người trong xã hội. Văn hóa bao gồm
nghệ thuật và văn chương, những lối sống, những quyền cơ bản của con
người, những hệ thống các giá trị, những tập tục và tín ngưỡng [97].
Trong mục đọc sách ở phần cuối tập Nhật ký trong tù (1942-1943), Hồ
Chí Minh đã viết:
Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích cuộc sống, loài người mới sáng
tạo và phát minh ra những ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật,
khoa học, tôn giáo, văn học nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt
hàng ngày về mặc, ăn, ở và các phương thức sử dụng. Toàn bộ
những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hóa. Văn hóa là sự tổng
hợp của mọi phương thức sinh hoạt cùng với biểu hiện của nó, mà
loài người đã sản sinh ra nhằm thích ứng với nhu cầu đời sống và
đòi hỏi của sự sinh tồn [60, tr.431].


12


13
Trong những giá trị đó thì di sản văn hóa có sự lan tỏa và thu hút đặc
biệt sự quan tâm của cộng đồng. Bởi vì nó chính là toàn bộ quá trình lao
động, sáng tạo của các thế hệ đi trước để lại. Trong di sản văn hóa được chia
ra là di sản văn hóa phi vật thể và di sản văn hóa vật thể:
Di sản văn hóa phi vật thể là sản phẩm tinh thần gắn với cộng đồng
hoặc cá nhân, vật thể và không gian văn hóa liên quan; có giá trị
lịch sử, văn hóa, khoa học, thể hiện bản sắc của cộng đồng; không
ngừng được tái tạo và được lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ
khác bằng truyền miệng, truyền nghề, trình diển và hình thức khác.
Di sản văn hóa vật thể là sản phẩm vật chất có giá trị lịch sử, văn
hóa, khoa học, bao gồm di tích lịch sử - văn hóa, danh lam thắng
cảnh, di vật, bảo vật quốc gia [70, tr.33].
Mặc dù được phân chia thành hai loại: văn hóa vật thể, văn hóa phi vật thể
nhưng 2 loại này luôn luôn có mối quan hệ chặt chẽ và gắn bó mật thiết lẫn nhau.
Vì vậy, trong công tác bảo tồn các di sản văn hóa cần phải tiến hành
một cách song song thì mới mang lại giá trị thiết thực.
PGS.TS Đặng Văn Bài trong vấn đề bảo tồn và phát huy giá trị văn
hóa của lễ hội truyền thống cho rằng: Nhận diện di sản văn hóa là tiền đề
khoa học cho hoạt động bảo tồn và phát huy giá trị của lễ hội. Từ góc độ di
sản văn hóa có thể khẳng định, lễ hội - một yếu tố văn hóa phi vật thể đã và
đang có những đóng góp quan trọng vào việc tạo lập, duy trì và phát huy “sức
mạnh tinh thần Đại Việt”, với đạo lý “uống nước nhớ nguồn” và với lòng tự
tôn dân tộc, ý thức liên kết cộng đồng…
1.1.2. Quan niệm về bảo tồn
Theo từ điển tiếng Việt: “bảo tồn” là “giữ lại không để cho mất đi” [94,
tr.261]. Bảo tồn là bảo vệ và giữ gìn sự tồn tại của sự vật hiện tượng theo
dạng thức vốn có của nó, bảo tồn là không để mai một không để thay đổi,
biến hóa hay biến thái.

sáng tác dụng và tiếp tục nảy nở thêm” [94, tr.664].
Như vậy có thể hiểu rằng phát huy chính là việc làm cho cái hay, cái
đẹp tiếp tục phát triển một cách có hiệu quả. Vấn đề phát huy xuất phát từ nhu
cầu thực tế, con người mong muốn sản phẩm của họ tạo ra phải được nhiều
người cùng biết đến hoặc đem về những lợi ích kinh tế thiết thực. Phát huy


15
cũng hiểu là phát triển những giá trị tốt đẹp, những thế mạnh của sự vật, hiện
tượng. Phát huy giá trị di sản văn hóa là một hoạt động có tính đồng bộ. Đòi
hỏi có sự tham gia của liên ngành, có tiêu chí chung, mục đích là nhằm phục
vụ cho sự tiến bộ của xã hội, cho việc phát triển du lịch bền vững và góp phần
quan trọng trong việc giáo dục truyền thống yêu nước, giữ gìn bản sắc văn
hóa dân tộc đồng thời là nhịp cầu nối với các quốc gia dân tộc trên thế giới.
Cách thức phát huy của mỗi di sản, mỗi thời điểm có khác nhau, điều đó tùy
thuộc vào văn hóa của mỗi vùng, vào nhận thức của từng người. Nhưng tất cả
các hoạt động này điều phải dựa vào giá trị sẵn có của di sản, làm tôn vinh vẽ
đẹp và phát triển các giá trị văn hóa đó. Hình thức chủ đạo của phát huy là đề
cao các giá trị văn hóa vốn có của nó. Đồng thời tăng cường quảng bá hình
ảnh của di sản trên mọi phương diện nhằm khai thác, thu hút khách đến tham
quan, đầu tư. Từ đó giúp cho việc phục hồi tối đa các giá trị văn hóa truyền
thống, tạo cơ hội giao lưu giữa các nền văn hóa khác nhau góp phần hiểu biết
lẫn nhau và tăng cường mối quan hệ quốc tế vì hòa bình, vì sự phát triển của
xã hội. Mặt khác, nếu biết phát huy lợi thế của di sản văn hóa thì đây được
xem là một tiềm lực kinh tế.
1.1.4. Quan niệm về giá trị văn hóa của lễ hội
1.1.4.1. Khái niệm giá trị
Trước hết, giá trị xã hội là một khái niệm thuộc về văn hóa. Xã hội học
văn hóa là chuyên ngành tiếp cận và nghiên cứu nhiều về vấn đề này. Theo
quan điểm của nhà nghiên cứu Đoàn Văn Chúc thì giá trị xã hội được xem xét

phẩm giá, đức tính (giá trị đạo đức). Giá trị gắn liền với cái tốt, cái hay, cái đúng,
cái đẹp, nhưng không nên và cũng không thể “đạo đức hóa” toàn bộ các giá trị.
Bởi lẽ, chỉ riêng cái tốt đã là thuộc tính của rất nhiều các giá trị khác nhau chứ
không đơn thuần là thuộc tính riêng của đạo đức. Bất kỳ sự vật nào cũng có thể
được coi là “có giá trị”, dù đó là vật thể hay tư tưởng, là thực vật hay vật ảo nếu
nó được các thành viên xã hội thừa nhận và xem xét như một biểu tượng quan
trọng trong đời sống tinh thần của họ và cần đến nó như một nhu cầu thực thụ.
Giá trị có thể là lý tưởng xã hội cần vươn tới, là mục tiêu chính trị cần
đạt được, là sự đam mê nghề nghiệp, là danh dự, tình yêu, sức khỏe, tiền bạc,
du lịch, vui chơi, giải trí. Giá trị là nhân tố nền tảng góp phần quyết định nhận