Tản mạn về chuyện đọc sách
Câu hỏi mà chúng tôi, những người làm nghề dạy học, thường nghe là sách nào cần
đọc; mượn ở đâu hoặc giá cả như thế nào? Tuyệt nhiên không
có bất kỳ sinh viên nào hỏi thầy cô cách thức đọc cuốn sách đó.
Hình như việc đọc là chuyện đương nhiên của những người biết chữ. Nhưng nếu như
biết chữ rồi mà không biết đọc thì học chữ để làm gì?
Thực ra, chỉ nói riêng chuyện "vui chơi", ngay cả Nguyễn Du cũng phải lắc đầu vì nó "lắm
công phu". Vậy thì sự học dĩ nhiên phải khó gấp vạn lần.
Từ khi biết đọc, bàn tay tôi đã tập cách để giở khá nhiều trang sách. Nhưng để giở đúng và
hiểu đủ là việc không dễ dàng.
Có những cuốn sách làm ta thất vọng, nặng trĩu cảm giác hao hụt mà không hề có một chút
thỏa mãn nào. Ngược lại, có rất nhiều cuốn cho ta hạnh phúc dù phải thao thức suốt đêm vì
nó. Vậy thì vì sao con người lại lãng phí nhiều thời gian đến thế cho những điều vô bổ?
Câu trả lời chỉ đến sau khi đi hết cuộc đời. Có lẽ bởi vậy nên tôi mạo muội viết ra đây
những lời tâm huyết với mong muốn duy nhất là những người đến sau không phải đi qua
những khúc quanh không đáng có. Tất nhiên sẽ có rất nhiều điều tôi viết không còn là
những chuyện mới.
1. Công việc đầu tiên nhất định phải biết là việc chọn sách. Chúng ta không thể đọc tất
cả những điều cần biết, nhưng có thể có đủ thời gian để đọc những điều cần thiết.
Sự mênh mông và đa dạng của tri thức nhân loại là người dẫn đường tồi cho những người
ham hiểu biết. Hãy nhớ rằng phải ưu tiên cho những cuốn sách mà thầy giáo buộc phải
đọc. Chưa hẳn thầy giáo đã đúng nhưng kinh nghiệm của thầy là cơ sở đáng để tin cậy.
Còn những người đã rời ghế nhà trường rồi thì sao? Hãy đọc những gì mình thích. Một
nguyên lý của muôn đời là chúng ta không chỉ thích những gì mình thiếu.
2. Những cuốn sách hay hoặc một bài báo hay trước hết phải có một cái tên hay. Tôi ít
thấy điều ngược lại. Những tên sách như Cuốn theo chiều gió, Đứng trước biển tự nó đã
thông báo nhiều vấn đề dù chúng ta chưa đọc.
Trong báo chí cũng vậy. Những cái tít tương tự như Mua danh ba vạn bán danh... ba hào,
Ông Mê Man cuốn hút người đọc nhiều gấp bội lượng con chữ mà bài báo đem đến.
Phần lớn các tên sách hoặc tên một bài báo đã là điểm trọng tâm - điều cơ bản mà người
viết muốn chuyển tải đến người đọc.

Những tác phẩm loại này thường là sách triết học hoặc chính trị. Trước hết phải tập cách
để "bóc" lớp vỏ ngôn từ - mà các triết gia và các nhà chính trị thì ngày càng viết và nói một
cách đầy khó hiểu. Chẳng hạn, để mỉa mai việc Pháp quên quá nhanh công lao Mỹ giải
phóng nước Pháp, viện trợ sau Chiến tranh thế giới thứ hai, Tổng thống Mỹ G. Bush nói
rằng "Người Pháp có thói quen chỉ thích nghĩ đến hiện tại"!
Bước thứ hai là sau mỗi chương, nhất thiết phải tóm tắt nội dung mà mình lĩnh hội. Đấy là
cách hiểu ngắn để từ đó chúng ta đạt đến khả năng hiểu nhiều.
7. Cho đến "công đoạn" này, quá trình tri thức hóa của chúng ta vẫn chỉ giới hạn ở
mức độ "bắt chước" (immitation). Cái đọc được chỉ thành cái có được khi ta biết cách
"tiêu hóa" nó (Indigennization). Từ indigennization có tài liệu dịch là "bản địa hóa"; nhưng
theo tôi, diễn đạt như thế là kém chính xác.
Cách dịch một đoạn văn, cũng như cách hiểu đối với một cuốn sách, đôi khi giống với
cách hiểu về phụ nữ: chung thuỷ thì thường là ít đẹp; ngược lại, những người đàn bà đẹp
thường là không chung thủy - hơn 100 năm trước, một người Pháp đã nói như thế.
Việc "tiêu hóa" tri thức sẽ chấm dứt khi mỗi người bước sang giai đoạn 3: sáng tạo
(innovation). Chắc chắn sẽ có người hỏi: "Làm sao có thể sáng tạo được?" Xin trả lời rằng
chỉ trừ một số kẻ ngu dốt bẩm sinh còn thì bất kể ai, bất kể trình độ nào cũng có thể tìm ra
một cái gì đó mới mẻ. Hãy tự tin và đừng cúi đầu trước bất kỳ tượng đài nào.
8. Để cho việc đọc không bị gián đoạn, cần phải có kế hoạch cụ thể. Chẳng hạn, hãy
đọc thật tập trung trong một giờ - vừa đọc vừa ghi chép, 30 hay 40 trang sách sau đó buộc
mình trong một buổi phải đọc 120 trang hoặc 150. Chưa xong chưa rời khỏi bàn.
Đây là cách mà nhờ nó, suốt bốn năm rưỡi thử thách độ chai bền của những chiếc ghế, tôi
đã đọc được khá nhiều những cuốn sách khó...
9. Đừng nên đọc mãi một loại sách. Đây là cách nghỉ ngơi bằng công việc. Tất nhiên
cách này sẽ làm gián đoạn quá trình tư duy nhưng cần thiết.
10. Lớp trẻ ngày nay khó đọc hơn. Đây là một tất yếu vì chúng ta đang sống trong thời
đại của máy tính, truyền hình. Nhưng chắc chắn là không có một phương tiện nghe nhìn
nào có thể thay thế việc đọc.
Người Nga hoàn toàn có quyền tự hào họ là dân tộc đọc nhiều nhất trên thế giới: chỉ riêng
thành phố Mátxcơva đã có đến 1.500 thư viện. Rõ ràng tri thức và tình yêu là hai điều