BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC BÁCH KHOA HÀ NỘI
---------------------------------------

NGUYỄN THỊ THÚY
NGÂN

MỘT SỐ GIẢI PHÁP TĂNG CƯỜNG QUẢN LÝ
THU BẢO HIỂM XÃ HỘI TẠI BẢO HIỂM XÃ
HỘI TỈNH HÀ TĨNH

LUẬN VĂN THẠC SĨ
QUẢN TRỊ KINH
DOANH

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC
:

TS TRẦN VIỆT HÀ


1

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đề tài luận văn thạc sỹ “ Một số giải pháp tăng cường quản
lý thu bảo hiểm xã hội tại Bảo hiểm xã hội tỉnh Hà Tĩnh” là công trình nghiên cứu
của riêng tôi. Các số liệu được sử dụng trong luận văn được thu thập từ thực tế,
chính xác, đáng tin cậy, có nguồn gốc rõ ràng, được xử lý trung thực và khách quan.
Hà Nội, ngày 20 tháng 09 năm 2016
1

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN........................................................................................................ i
LỜI CẢM ƠN............................................................................................................. ii
MỤC LỤC..................................................................................................................iii
DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT....................................................................................vi
DANH MỤC BẢNG.................................................................................................vii
DANH MỤC SƠ ĐỒ, BIỂU ĐỒ............................................................................viii
MỞ ĐẦU......................................................................................................................1
CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN CHUNG VỀ BẢO HIỂM XÃ HỘI VÀ QUẢN LÝ
THU BẢO HIỂM XÃ HỘI ...................................................................................... 5
1.1 Khái quát chung về bảo hiểm xã hội..............................................................5
1.1.1 Khái niệm, phân loại...................................................................................5
1.1.2 Vai trò của Bảo hiểm xã hội.......................................................................7
1.1.3 Nguyên tắc BHXH......................................................................................9
1.1.4 Quỹ BHXH và các chế độ BHXH..............................................................9
1.2 Quản lý thu BHXH........................................................................................12
1.2.1 Khái niệm thu và quản lý thu BHXH.......................................................12
1.2.2.Vai trò của quản lý thu BHXH.................................................................14
1.2.3. Nội dung quản lý thu BHXH...................................................................15
1.2.4 Tiêu chí đánh giá công tác quản lý thu BHXH........................................24
1.3 Các nhân tố ảnh hưởng đến quản lý thu BHXH........................................25
1.3.1 Các nhân tố khách quan............................................................................25
1.3.2 Các nhân tố chủ quan...............................................................................28
1.4 Kinh nghiệm quản lý thu BHXH ở một số địa phương trong nước.........30
1.4.1 Kinh nghiệm từ một số địa phương trong nước.......................................30
1.4.2 Bài học kinh nghiệm rút ra trong công tác quản lý thu BHXH...............34

iv


3.3.5. Hoàn thiện cơ cấu bộ máy và nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ..........90
v


3.3.6. Tăng cường công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật, chính sách, chế độ về
BHXH 92
3.3. Một số khuyến nghị.......................................................................................93
3.3.1 Đối với cơ quan quản lý nhà nước về BHXH..........................................93
3.3.2. Kiến nghị với BHXH Việt Nam..............................................................95
3.3.3 Kiến nghị với UBND tỉnh Hà Tĩnh..........................................................96
KẾT LUẬN................................................................................................................97
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO...............................................................98

vi


4

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT

ASXH

An sinh xã hội

BHXH

Bảo hiểm xã hội

BHTN


NN và PTNT

Nông nghiệp và phát triển nông thôn

SXKD

Sản xuất kinh doanh

TLNĐ-BNN

Tai nạn lao động – Bệnh nghề nghiệp

UBND

Ủy ban nhân dân


DANH MỤC BẢNG
Bảng 1.1 Tỷ lệ đóng BHXH qua các thời kỳ sau 1994.............................................19
Bảng 2.1 Tổng hợp các chỉ tiêu dự toán thu, chi của bảo hiểm xã hội tỉnh hà tĩnh
năm 2013 .................................................................................................. 44
Bảng 2.2. Tổng hợp các chỉ tiêu dự toán thu, chi của bảo hiểm xã hội tỉnh hà tĩnh
năm 2014 .................................................................................................. 44
Bảng 2.3 Tổng hợp các chỉ tiêu dự toán thu, chi của bảo hiểm xã hội tỉnh Hà Tĩnh
năm 2015 .................................................................................................. 45
Bảng 2.4: Số đơn vị tham gia BHXH giai đoạn 2013 - 2015....................................48
Bảng 2.5: Tỷ lệ doanh nghiệp tham gia BHXH.........................................................49
Bảng 2.6: Số lao động tham gia BHXH giai đoạn 2013 - 2015................................50
Bảng 2.7: Cơ cấu lao động tham gia BHXH giai đoạn 2013 - 2015.........................51
Bảng 2.8: Tỷ lệ lao động tham gia BHXH giai đoạn 2013 - 2015............................52


1. Sự cần thiết của đề tài
Cùng với Bảo hiểm y tế (BHYT), Bảo hiểm thất nghiệp (BHTN), Bảo hiểm
xã hội (BHXH) là một chính sách lớn của Đảng và Nhà nước. Trong những năm
qua, công tác bảo hiểm xã hội đã thể hiện được vai trò, vị trí của nó đối với việc góp
phần ổn định đời sống của nhân dân, thực hiện công bằng xã hội và ổn định chính
trị - xã hội. Nghị quyết số 21-NQ/TW ngày 22/11/2012 đã khẳng định: “BHXH,
BHYT là hai chính sách xã hội quan trọng, là trụ cột chính của hệ thống ASXH, góp
phần thực hiện tiến bộ và công bằng xã hội, bảo đảm ổn định chính trị - xã hội và
phát triển kinh tế - xã hội”.
Bảo hiểm Xã hội Việt Nam là cơ quan thuộc Chính phủ, có chức năng tổ
chức thực hiện chế độ, chính sách bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất
nghiệp. Để thực hiện được chức năng, vai trò đó, cần đảm bảo duy trì và bảo toàn
quỹ bảo hiểm xã hội - đây là một quỹ độc lập với NSNN, nhằm đảm bảo về tài
chính để chi trả các chế độ BHXH cho người lao động. Công tác thu là nguồn hình
thành cơ bản nhất trong quá trình tạo lập quỹ BHXH; đồng thời là khâu bắt buộc
đối với đối tượng tham gia BHXH thực hiện trách nhiệm của mình. Vì vậy, công tác
thu BHXH là khâu quan trọng quyết định đến sự tồn tại và phát triển của việc thực
hiện chính sách BHXH của nước ta.
Tuy nhiên, theo nhận định của Phó Tổng Giám đốc BHXH Việt Nam Đỗ Thị
Xuân Phương thì theo kết quả tính toán, dự báo với mức đóng góp và mức hưởng
chế độ BHXH như quy định hiện hành, tới năm 2023, số thu sẽ bằng số chi; đến
năm 2037, nếu không điều chỉnh chính sách hoặc không phát triển mạnh đối tượng,
tăng thu hoặc giảm chi thì số thu BHXH sẽ không bảo đảm khả năng chi trả. Trong
khi đó một thực tế hiện nay là tỷ lệ trốn đóng BHXH cho người lao động và nợ
đọng BHXH đang là vấn đề nan giải và xảy ra tràn lan. Do đó, yêu cầu cấp thiết
hiện nay là cần quản lý chặt chẽ thu, chi BHXH, đảm bảo thu đúng, thu đủ, kịp thời,
không để thất thu BHXH và ổn định quỹ lâu dài.
1
0

Nội” của tác giả Đặng Ngọc Liên (2004).


Luận văn thạc sỹ “Hoàn thiện quản lý thu BHXH trên địa bàn tỉnh Nam
Định” (2011) của Trần Văn Dũng.
Những nghiên cứu kể trên đã căn cứ trên cơ sở lý thuyết về quản lý thu, tình
hình thực tế công tác thu ở một số nước trên thế giới, và thực trạng của từng địa
phương trong nước theo từng giai đoạn để có những phân tích, tìm ra những phương
pháp để hoàn thiện công tác quản lý quỹ BHXH, hoàn thiện công tác quản lý thu
BHXH nói chung, hay của một địa phương, một số nhóm đối tượng thu…cho phù
hợp. Tuy nhiên, tình hình thực tế ở mỗi địa phương khác nhau, ở những giai đoạn
khác nhau đặc biệt trong giai đoạn hiện nay với những sự thay đổi nhanh chóng
trong phát triển kinh tế xã hội cũng như những chính sách mới trong quán lý nhà
nước về BHXH đặt ra những yêu cầu khác nhau trong công tác quản lý thu để đạt
được hiệu quả. Công tác thu BHXH trên địa bàn tỉnh Hà Tĩnh đang có những hạn
chế, chưa mang lại kết quả như mong muốn, nhưng cũng chưa có đề tài nào nghiên
cứu một cách có hệ thống về quản lý thu BHXH ở Hà Tĩnh. Đây cũng chính là lý do
tác giả chọn đề tài này làm luận văn thạc sỹ của mình. Trong luận văn, tác giả đã
tham khảo những đề tài nghiên cứu liên quan trên để có cái nhìn tổng quan về quản
lý thu BHXH nói chung, để tiếp cận vấn đề quản lý thu ở những góc độ khác nhau,
xem xét những giải pháp mà những đề tài đã đưa ra để gợi ý thêm những giải pháp
phù hợp trên địa bàn tỉnh Hà Tĩnh. Đồng thời, tác giả cũng nghiên cứu về tình hình
thực tế trong giai đoạn hiện nay trên địa bàn, kết hợp với những chính sách mới và
những dự báo trong thời gian tiếp theo để đưa ra những định hướng, giải pháp nhằm
tăng cường quản lý thu trên địa bàn tỉnh Hà Tĩnh. Nghiên cứu sẽ góp phần giúp
BHXH tỉnh Hà Tĩnh có những gợi ý về giải pháp có thể thực hiện nhằm tăng cường
quản lý thu BHXH, nâng cao hiệu quả quản lý trên địa bàn; và đồng thời cũng có thể
là những gợi ý mà một số địa phương khác có thể vận dụng sáng tạo cho phù hợp.

3. Mục đích và ý nghĩa nghiên cứu

kết quả thu BHXH từ Phòng thu BHXH, phòng Kế hoạch tài chính BHXH tỉnh Hà
Tĩnh.

6. Kết cấu của luận văn:
Ngoài phần mục lục, danh mục từ viết tắt, danh mục bảng, biểu, danh mục tài
liệu tham khảo, mở đầu và kết luận, đề tài nghiên cứu gồm ba chương:
1

Chương 1: Lý luận chung về BHXH và quản lý thu BHXH

Chương 2. Thực trạng quản lý thu BHXH tại BHXH tỉnh Hà Tĩnh
Chương 3: Một số giải pháp tăng cường quản lý thu BHXH tại BHXH
tỉnh Hà Tĩnh .
1
3


CHƯƠNG 1
LÝ LUẬN CHUNG VỀ BẢO HIỂM XÃ HỘI
VÀ QUẢN LÝ THU BẢO HIỂM XÃ HỘI
1.1 Khái quát chung về bảo hiểm xã hội
1.1.1 Khái niệm, phân loại
Để đảm bảo được cuộc sống, mỗi con người phải lao động. Tuy nhiên thực tế
trong quá trình hoạt động lao động tạo ra của cải vật chất cho xã hội, có nhiều rủi ro
không thể biết trước và không phòng ngừa được. Cùng với quá trình phát triển xã
hội, đặc biệt là từ sau cuộc cách mạng công nghiệp ở thế kỷ XVIII, quá trình công
nghiệp hóa làm cho đội ngũ người làm công ăn lương tăng lên, cuộc sống của họ
phụ thuộc chủ yếu vào thu nhập do lao động làm thuê đem lại. Sự hẫng hụt về tiền
lương trong các trường hợp bị ốm đau, tai nạn, rủi ro, bị mất việc làm hoặc khi về
già... đã trở thành mối đe dọa đối với cuộc sống bình thường của những người

được hưởng quyền đó. Năm 1995, Chính phủ ban hành Điều lệ BHXH, đặc biệt luật
BHXH được Quốc hội thông qua, có hiệu lực từ ngày 01/01/2007.
1

Vậy, Bảo hiểm xã hội là gì?

- Theo Tổ chức lao động thế giới(ILO): “BHXH là sự bảo vệ của xã hội đối
với tất cả các thành viên của mình thông qua một loạt các biện pháp công cộng để
đối phó với những khó khăn về kinh tế xã hội do bị ngừng việc hoặc giảm bớt nhiều
về thu nhập, gây ra bởi ốm đau, gây mất khả năng lao động, tuổi già và chết, việc
cung cấp chăm sóc y tế và tự cấp cho các gia đình đông con” (Công ước quốc tế
102).
Tại điều 3, Luật BHXH của Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt
Nam số 58/2014/QH13 ngày 20 tháng 11 năm 2014 đưa ra khái niệm:
Bảo hiểm xã hội là sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập của
người lao động khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do ốm đau, thai sản, tai nạn lao
động, bệnh nghề nghiệp, thất nghiệp, hết tuổi lao động hoặc chết, trên cơ sở đóng
vào quỹ bảo hiểm xã hội.
Như vậy, dưới góc độ tài chính: BHXH là quá trình san sẻ rủi ro và san sẻ tài
chính giữa những người tham gia BHXH theo quy định của pháp luật.


Dưới góc độ thu nhập: BHXH là sự đảm bảo thay thế một phần thu nhập khi
người lao động có tham gia BHXH bị mất hoặc giảm thu nhập.


Dưới góc độ quản lý: BHXH là công cụ quản lý của Nhà nước, thực hiện quá
trình phân phối và phân phối lại thu nhập giữa các thành viên trong xã hội, góp
phần đảm bảo công bằng xã hội.
Tóm lại, có thể hiểu BHXH là hệ thống bảo đảm khoản thu nhập thay thế cho

năng suất lao động cá nhân, nâng cao năng suất xã hội, nhờ đó nó góp phần vào ổn
định kinh tế, xã hội nói chung.


Thứ hai, BHXH làm gắn bó lợi ích giữa người lao động, người sử dụng lao
động và Nhà nước
Người lao động, người sử dụng lao động, Nhà nước đều đóng góp vào quỹ
BHXH và có vai trò trong việc giúp ổn định cho người lao động khi gặp rủi ro.
Người sử dụng lao động thể hiện trách nhiệm đối với người lao động thông qua
đóng góp phần của mình vào quỹ BHXH; người lao động nhận thức được vấn để
này cũng sẽ có trách nhiệm hơn trong công việc; Nhà nước vừa tham gia đóng góp,
vừa quản lý hoạt động của BHXH nhằm đảm bảo sự công bằng, bình đẳng cho mọi
đối tượng. Do vậy, BHXH đã làm tăng thêm sự gắn bó giữa người lao động, người
sử dụng lao động và Nhà nước.
Thứ ba, BHXH thực hiện phân phối lại thu nhập và góp phần thực hiện công
bằng xã hội.
BHXH dựa trên nguyên tắc người lao động bình đẳng trong đóng góp và thụ
hưởng. Quỹ BHXH được hình thành trên cơ sở đóng góp của người lao động, người
sử dụng lao động và sự hỗ trợ đóng góp của Nhà nước. Quỹ này được sử dụng để
chi trả trợ cấp BHXH cho những người tham gia BHXH không may gặp tai nạn, rủi
ro. Thông qua hoạt động của mình, BHXH tham gia vào quá trình phân phối và
phân phối lại thu nhập giữa những người lao động thế hệ trước với thế hệ sau, giữa
những người thu nhập thấp với thu nhập cao, giữa những người khỏe mạnh và tuổi
cao sức yếu, giữa những người may mắn và không may mắn. Mặt khác, mức hưởng
BHXH phụ thuộc vào mức đóng, thời gian đóng theo nguyên tắc “có đóng có
hưởng, đóng ít hưởng ít, đóng nhiều hưởng nhiều”, đối tượng tham gia ở mọi thành
phần kinh tế, do vậy, BHXH góp phần thực hiện công bằng xã hội và mang tính
nhân văn sâu sắc.
Thứ tư BHXH góp phần thực hiện mục tiêu tăng trưởng và phát triển đất
nước, góp phần ổn định chính trị, xã hội... BHXH tập trung được nguồn tài chính

hệ thống BHXH Việt Nam, được thực hiện hạch toán riêng và cân đối thu chi theo
từng quỹ thành phần.
Quỹ BHXH được hình thành từ sự đóng góp của người sử dụng lao động,
của người lao động theo quy định, tiền sinh lời của hoạt động đầu tư quỹ, tiền hỗ trợ
của Nhà nước hay nguồn thu hợp pháp khác.
Ba quỹ thành phần của quỹ BHXH là: Quỹ ốm đau thai sản, quỹ tai nạn lao
động,bệnh nghề nghiệp; và quỹ hưu trí tử tuất.


- Quỹ ốm đau và thai sản do người sử dụng lao động đóng bằng 3% quỹ tiền lương,
tiền công đóng BHXH của người lao động
- Quỹ tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp do người sử dụng lao động đóng bằng 1%
quỹ tiền lương, tiền công đóng BHXH của người lao động.
- Quỹ hưu trí tử tuất được hình thành từ tiền đóng BHXH của người lao động theo
mức quy định, tiền đóng BHXH của người sử dụng lao động theo quy định; kinh
phí được Nhà nước chuyển từ NSNN vào quỹ BHXH để đảm bảo trả đủ lương hưu,
trợ cấp BHXH đối với người hưởng lương hưu, trợ cấp BHXH trước ngày
01/01/1995, đóng BHXH cho thời gian làm việc trước ngày 01/01/1995 đối với
người lao động trong khu vực nhà nước trước ngày 01/01/1995 mà chưa nhận trợ
cấp thôi việc, hoặc trợ cấp xuất ngũ, phục viên.
Quỹ BHXH được sử dụng cho các mục đích:
- Chi trả các chế độ BHXH cho người lao động theo quy định
- Đóng BHYT cho người đang hưởng lương hưu hoặc nghỉ việc hưởng trợ cấp
TNLĐ,BNN hàng tháng
- Chi phí quản lý
- Chi khen thưởng theo quy định đối với cơ quan, tổ chức có thành tích trong thực
hiên luật này hoặc người sử dụng lao động thực hiện tốt bảo hộ lao động...
- Đầu tư để bảo toàn và tăng trưởng quỹ theo quy định của Luật BHXH Trong
đó, chi trả chế độ là khoản chi quan trọng nhất.
 Các chế độ BHXH:

hoặc có đủ mười lăm năm làm việc ở nơi có phụ cấp khu vực hệ số 0,7 trở lên.
Người lao động khác có đủ hai mươi năm đóng bảo hiểm xã hội trở lên được
hưởng lương hưu khi Nam đủ sáu mươi tuổi, nữ đủ năm mươi lăm tuổi; hoặc Nam
từ đủ năm mươi lăm tuổi đến đủ sáu mươi tuổi, nữ từ đủ năm mươi tuổi đến đủ năm
mươi lăm tuổi và có đủ mười lăm năm làm nghề hoặc công việc nặng nhọc, độc hại,
nguy hiểm thuộc danh mục do Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội và Bộ Y tế
ban hành hoặc có đủ mười lăm năm làm việc ở nơi có phụ cấp khu vực hệ số 0,7 trở
lên. Tuổi đời được hưởng lương hưu trong một số trường hợp đặc biệt khác do
Chính phủ quy định.
Người lao động được hưởng hưởng lương hưu khi suy giảm khả năng lao
động khi đã đóng bảo hiểm xã hội đủ hai mươi năm trở lên, bị suy giảm khả năng
22


lao động từ 61% trở lên, (hưởng lương hưu với mức thấp hơn so với người đủ điều
kiện hưởng lương hưu ở trên) khi Nam đủ năm mươi tuổi, nữ đủ bốn mươi lăm tuổi
trở lên; hoặc Có đủ mười lăm năm trở lên làm nghề hoặc công việc đặc biệt nặng
nhọc, độc hại, nguy hiểm thuộc danh mục do Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội
và Bộ Y tế ban hành.
Đối với những người lao động đã có thời gian đóng BHXH từ 3 tháng trở lên
nhưng không đủ điều kiện hưởng lương hưu thì được giải quyết hưởng chế độ trợ
cấp BHXH một lần.
Chế độ tử tuất: Chế độ tử tuất là chế độ đối với thân nhân của người tham gia
BHXH (bao gồm cả người đang tham gia, người đang bảo lưu thời gian đóng
BHXH và người đang hưởng lương hưu) khi người tham gia BHXH bị chết. Chế độ
tử tuất bao gồm chế độ mai táng phí và chế độ tuất. Mức hưởng tùy thuộc vào thời
gian đóng BHXH hoặc thời gian đã hưởng chế độ hưu trí.

2 1.2 Quản lý thu BHXH
1 1.2.1 Khái niệm thu và quản lý thu BHXH

Nhà nước và giám sát của các cơ quan chức năng, các tổ chức chính trị - xã hội.
Tính công bằng được thể hiện ở tỷ lệ đóng BHXH như nhau giữa các thành phần
kinh tế, giữa các đối tượng tham gia.
Nguyên tắc thư ba: An toàn hiệu quả
Nguồn thu BHXH là sự đóng góp của các bên tham gia, và thường có khối
lượng tiền nhàn rỗi tương đối lớn. Để tạo thêm nguồn thu cho hoạt động bảo hiểm
xã hội, nguồn vốn này cần được đầu tư tăng trưởng. Tuy nhiên, đây là nguồn thu từ
đóng góp, là nguồn tiền dùng để chi các chế độ BHXH cho người tham gia, vì vậy,
cần có sự quản lý chặt chẽ theo chế độ quản lý tài chính để đảm bảo vừa tăng
trưởng, vừa đảm bảo an toàn quỹ.
1

Quản lý thu BHXH là gì?

Trước hết, xuất phát từ khái niệm quản lý: Quản lý là sự tác động có tổ chức,
có hướng đích của chủ thể quản lý tới đối tượng quản lý nhằm đạt mục tiêu đã đề ra.
Nói đến quản lý thu BHXH là nói đến mối quan hệ giữa Nhà nước, người sử
dụng lao động, người lao động và cơ quan BHXH. Trong đó, người lao động và
người sử dụng lao động là đối tượng quản lý; Nhà nước giao cho cơ quan BHXH là
chủ thể quản lý trực tiếp. Nhà nước điều tiết và quản lý BHXH dưới hình thức: Một
là thông qua Quốc hội để đề ra Luật BHXH, thông qua Chính phủ đề ra các quy