SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐỒNG NAI
Đơn vị : Trường THPT Phú Ngọc
Mã số: ................................

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
VÀI SUY NGHĨ VỀ VIỆC RÈN KĨ NĂNG CẢM THỤ VĂN HỌC
TRONG THỂ ĐỐI SÁNH CHO HỌC SINH GIỎI Ở MÔN NGỮ VĂN

Người thực hiện: PHẠM QUANG ĐỨC
Lĩnh vực nghiên cứu:
- Quản lý giáo dục



- Phương pháp dạy học bộ môn: Ngữ văn



- Lĩnh vực khác: ............................................... 
Có đính kèm:
 Mô hình
 Đĩa CD (DVD)

 Phim ảnh

 Hiện vật khác

Năm học: 2015-2016
1



- Lĩnh vực chuyên môn có kinh nghiệm: giảng dạy
- Số năm có kinh nghiệm: 17
- Các sáng kiến kinh nghiệm đã có trong 5 năm gần đây:
+ Một vài suy nghĩ về kinh nghiệm tạo hứng thú và sức thuyết phục cho học
sinh trong giờ dạy giảng văn- đọc văn.
+ Một vài suy nghĩ về kinh nghiệm khai thác có hiệu quả tác phẩm văn học
trong giờ dạy giảng văn- đọc văn.

4


+ Một vài suy nghĩ về kinh nghiệm viết bài văn nghị luận có hiệu quả.
+ Vài kinh nghiệm về biện pháp giáo dục học sinh cá biệt có hiệu quả.

I. LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI
Dạy học là một nghệ thuật, đặc biệt đối với bộ môn ngữ văn trong các cấp
học phổ thông hiện nay. Môn ngữ văn vẫn là bộ môn chính, chiếm nhiều thời
lượng trong chương trình học tập của học sinh ở trường THPT hiện tại. Tuy nhiên
việc dạy và học văn ở cấp học phổ thông hiện nay không phải lúc nào và ở đâu
diễn ra cũng thuận lợi và không phải lúc nào cũng cho kết quả khả quan. Trong đó
5


công việc bồi dưỡng học sinh giỏi môn văn vừa là nhiệm vụ quan trọng nhưng
cũng là thách thức không nhỏ đối với người giáo viên, nhất là giáo viên trực tiếp
tham gia bồi dưỡng. Ngay cả việc học sinh đăng kí danh sách vào đội tuyển học
sinh giỏi môn văn cũng là điều hết sức khó khăn. Bởi trước mắt các em có quá
nhiều vấn đề để chọn lựa. Có lẽ chỉ em nào có một chút tâm hồn và thực sự yêu
văn chương mới có bản lĩnh ghi danh vào đội tuyển. Đó là thực trạng trong công
tác bồi dưỡng học sinh giỏi mà tôi đã thấy qua nhiều năm học trong quá trình bồi

từ đó có sự khắc sâu kiến thức, có sự đối sánh các hình ảnh, chi tiết, nhân vật,
giọng điệu trong các tác phẩm văn học để từ đó cảm nhận được nét giống và khác

7


nhau của các đối tượng đó trong các văn bản văn học để hiểu và cảm thụ sâu sắc
hơn về các vấn đề trong các tác phẩm văn học mà các em được học, được đọc.Từ
tinh thần đó, tôi mạnh dạn đề nghị sáng kiến kinh nghiệm: VÀI SUY NGHĨ VỀ
VIỆC RÈN KĨ NĂNG CẢM THỤ VĂN HỌC TRONG THỂ ĐỐI SÁNH CHO
HỌC SINH GIỎI Ở MÔN NGỮ VĂN.
II. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
Một người làm công tác giáo dục mà đặc biệt là một người trực tiếp đứng lớp
giảng dạy luôn đặt ra những câu hỏi là làm sao để đạt hiệu quả giáo dục tốt nhất
trong một điều kiện hoàn cảnh có thể. Công việc dạy và bồi dưỡng học sinh giỏi
cũng không ngoài mục đích đó. Nghĩa là người giáo viên phải tìm cách nâng cao
và cải tiến được chất lượng và hiệu quả giảng dạy so với thời gian trước đó. Như
vậy người giáo viên trực tiếp đứng lớp giảng dạy phải suy nghĩ và tìm ra những
phương pháp kĩ thuật để mang lại kết quả cuối cùng một cách tốt nhất. Dạy bộ môn
ngữ văn và bồi dưởng học sinh giỏi cũng vậy. Người giáo viên giảng dạy bộ môn
ngữ văn cũng luôn suy nghĩ, vận động để nâng cao chất lượng giảng dạy và đào tạo
được nhiều học sinh giỏi.
Trong thực tiễn giảng dạy trước đây đã có nhiều nhà nghiên cứu giáo dục và
các giáo viên ở nhiều cấp học, trong đó có giáo viên ở cấp học THPT đã có nhiều
8


suy nghĩ và tìm các phương pháp giảng dạy khác nhau để góp phần nâng cao hiệu
quả giảng dạy và đạt được mục tiêu của mình trong giáo dục. Công tác bồi dưỡng
học sinh giỏi cũng đã có nổ lực ở nhiều giáo viên khác trong việc sáng kiến, tìm tòi

luyện kĩ năng viết bài văn nghị luận có hiệu quả. Nhận xét và sửa bài làm của học
sinh.vv.. Nhưng riêng đề tài này tôi tập trung đi sâu vào hoạt động cụ thể hơn trong
giảng dạy là công tác nâng cao năng lực cảm thụ văn học của học sinh trong bồi
bồi dưỡng học sinh giỏi. Đó là mục tiêu quan trọng mà đề tài này hướng tới. Đó
cũng là tính mới của đề tài này so với các đề tài trước đây của tôi. Vấn đề về kinh
nghiệm bồi dưỡng học sinh giỏi chắc chắn sẽ có nhiều giáo viên thể hiện qua các
sáng kiến kinh nghiệm của mình trong quá trình giảng dạy. Nhưng với đề tài này,
10


người viết chỉ đi vào một nét riêng trong cảm nhận của mình mà trong các chuyên
đề trước đó chưa nhắc tới. Vấn đề cơ bản then chốt của đề tài là người viết dùng
thao tác riêng được chú ý sử dụng trong giảng dạy mà chủ yếu là trong công tác
bồi dưỡng học sinh giỏi để thu hút, hấp dẫn học sinh trong việc cảm thụ một cách
tinh tế, ý nhị, sâu sắc vẻ đẹp của các vấn đề văn học qua thể so sánh. Phương pháp
tạo được sự yêu thích, gợi được trường liên tưởng, tưởng tượng phong phú và tạo
được sự hứng thú cho học sinh trong việc thâm nhập, tiếp nhận tác phẩm văn
chương với tâm hồn rộng mở và tinh thần thoải mái để khám phá và cảm thụ tác
phẩm văn học sâu sắc và hiệu quả hơn. Cũng từ đó tinh thần và ý thức học tập của
học sinh được được nâng cao. Đó là mục tiêu và nét mới mà đề tài hướng đến.
III. TỔ CHỨC THỰC HIỆN CÁC GIẢI PHÁP
Khuôn khổ đề tài này người viết chỉ đưa ra một giải pháp duy nhất để giúp
học sinh giỏi rèn luyện và nâng cao khả năng cảm thụ văn học để nâng cao chất
lượng giảng dạy và học tập mà người viết đã áp dụng trong thời gian từ 2012 đến
nay. Nội dung chính của đề tài gồm:
- Trong quá trình giảng dạy và bồi dưỡng học sinh giỏi, giáo viên gợi cho học
sinh các hình ảnh, chi tiết, vấn đề văn học để học sinh có thể liên tưởng để so sánh.

11


thơ đó ở trong tác phẩm truyện kiều của Nguyễn Du. Đến đây có thể đã có học sinh
phát hiện ra vấn đề. Đó là câu thơ:
Dưới trăng Quyên đã gọi hè
Đầu tường lửa lựu lập lòe đâm bông.
Cũng có những trường hợp học sinh chưa phát hiện ra và liên tưởng được vấn
đề thì giáo viên có thể gợi ý tiếp để học sinh tìm thấy được vấn đề cần liên tưởng,
so sánh phù hợp. Một hình tượng, chi tiết, nhân vật văn học đưa ra có thể có nhiều
những liên tưởng so sánh khác nhau. Cũng có trường hợp những phát hiện, liên
tưởng và so sánh của học sinh không hoàn toàn trùng với điều mà giáo viên hướng

13


tới nhưng cũng rất đúng và hợp lí. Đây cũng là cái hay mà giáo viên có thể phát
hiện và học tập ở học sinh trong quá trình giảng dạy và bồi dưỡng học sinh giỏi.
Một ví dụ khác trong giảng dạy chuyên đề đọc văn là việc người giáo viên có
thể giúp học sinh khai thác kiến thức văn học và cảm thụ văn học từ văn bản văn
học. Tuy nhiên yêu cầu của một học sinh giỏi là sự cảm thụ văn học cũng cần thể
hiện qua thao tác so sánh. Từ một đề văn có liên quan đến bài thơ Tây Tiến của
Quang Dũng ở chương trình lớp 12 về hình tượng người lính, giáo viên có thể lưu
ý cho học sinh trong quá trình cảm nhận về hình tượng người lính trong bài thơ
này có thể liên hệ so sánh với người lính trong các bài thơ nào khác cùng giai đoạn
để cảm nhận vẻ đẹp chung và riêng của từng hình tượng nhân vật. Để từ đó cảm
nhận được vẻ đẹp độc đáo riêng của hình tượng người lính Tây Tiến mà mình đang
phân tích. Học sinh có thể trả lời là hình tượng người lính trong bài thơ Đồng chí
của Chính Hữu hay hình ảnh người lính trong bài Nhớ của Hồng Nguyên, hoặc các
hình ảnh về người lính trong cuộc kháng chiến chống pháp qua một số bài thơ
trong tập thơ Việt Bắc của Tố Hữu. Hay hình tượng người lính xuất hiện trong mấy
câu thơ sau trong bài thơ Đất Nước của Nguyễn Đình Thi:
Ôi những cánh đồng quê chảy máu

sánh như Cụ Mết trong Rừng xà Nu của Nguyễn Trung Thành và nhân vật Chú
Năm trong tác phẩm Những đứa con trong gia đình của Nguyễn Thi, nhân vật Tnú
và Việt, Việt và Chiến, Tnú và Aphủ. Bên cạnh đó những hình tượng văn học độc
đáo mang tính nghệ thuật và thẫm mĩ cao rất gần nhau, giáo viên cần giúp những
học sinh giỏi có ý thức phát hiện và cảm nhận về nét độc đáo của nó như hình
tượng con sông Đà qua tùy bút Người lái đò sông Đà của Nguyễn Tuân và hình
tượng con sông Hương trong bài kí Ai đã đặt tên cho dòng sông của Hoàng Phủ
Ngọc Tường. Hay mấy câu thơ cụ thể sau trong bài thơ Tây Tiến của Quang Dũng:
Tây Tiến đoàn binh không mọc tóc
Quân xanh màu lá dữ oai hùm
Mắt trừng gửi mông qua biên giới
Đêm mơ Hà Nội dáng kiều thơm.

16


Từ hình ảnh người lính trong những câu thơ trên giáo viên có thể đặt câu hỏi
cho học sinh về một hình ảnh người lính trong bài thơ khác cũng cùng thời đại. Có
những học sinh giỏi đã phát hiện ra một nét tương đồng trong vẻ đẹp hình tượng
của người lính chống pháp là vẻ đẹp vừa anh dũng, vừa lãng mạng, hào hoa qua
các câu thơ sau:
Ôi những cánh đồng quê chảy máu
Dây thép gai đâm nát trời chiều
Những đêm dài hành quân nung nấu
Bỗng bồn chồn nhớ mắt người yêu.
( Đất Nước- Nguyễn Đình Thi)
Cũng có học sinh phát hiện ra câu thơ có những nét đẹp khác với nét đẹp của
hình ảnh người lính trên qua một bài thơ khác. Đó là một vẻ đẹp chân chất, mộc
mạc, bình dị của người lính nhưng cũng rất đáng quý, đáng yêu:
Giếng nước gốc đa nhớ người ra lính

sánh với hình ảnh thơ nào cũng mang ý nghĩa ẩn dụ hình ảnh thiên nhiên với tâm
hồn, tình yêu của người con gái cũng ở trong thơ Xuân Quỳnh. Đã có những học
sinh có kiến thức và sự liên tưởng tốt đã nhận ra hình ảnh thơ có thể liên tưởng để
so sánh, đó là những câu thơ sau trong bài thơ Thuyền và Biển của xuân Quỳnh:
Những đêm trăng hiền từ
Biển như cô gái nhỏ
Thầm thì gửi tâm tư
Bên mạn thuyền sóng vỗ.
Hay những câu thơ này cũng trong bài Thuyền và Biển:
Những ngày không gặp nhau
Biển bạc đầu thương nhớ
Nếu từ giã thuyền rồi
Biển chỉ còn sóng gió
19


Nếu phải cách xa anh
Em chỉ còn bão tố.
Rõ ràng phát hiện đúng đối tượng để so sánh và cảm nhận trong văn học là
thành công ban đầu của người học văn và viết bài nghị luận văn học. Đó cũng là
một trong những nhân tố góp phần vào sự sắc nét, ấn tượng và thành công của bài
văn.
Như vậy trong hoạt động đứng lớp giảng dạy và bồi dưỡng học sinh giỏi, để
giúp đỡ học sinh rèn luyện kĩ năng cảm thụ văn học qua việc định hướng từ các
câu hỏi cụ thể trước một vấn đề văn học cụ thể, giáo viên có thể gợi mở thêm cho
học sinh trường liên tưởng, tưởng tượng phong phú qua vẻ đẹp trong thế giới văn
chương rất phong phú, rộng lớn mà người viết chỉ đưa ra một vài ví dụ minh họa.
Công việc đó nhằm giúp học sinh luôn có cái nhìn đối chiếu khi cần thiết để giúp
cho bài văn có cái nhìn tinh tế, sâu sắc, thấu đáo và cuối cùng là đi đến thuyết phục
người đọc nhiều hơn. Từ đó góp phần vào sự thành công của bài văn hơn, và bản

hai con sông như sau:
- Cả hai con sông đều hàm chứa những nét đẹp hung bạo, dữ dội và trữ tình
thơ mộng qua cách tả của từng tác giả.
- Cách thể hiện vẻ đẹp của hai con sông của hai tác giả cũng có những nét
giống nhau là cả Nguyễn Tuân và Hoàng Phủ Ngọc Tường đều dùng thủ pháp so
sánh, nhân hóa sinh động, với trí liên tưởng, tưởng tượng phong phú và tri thức của
nhiều ngành để khám phá các khía cạnh vẻ đẹp và giá trị của con sông quê hương
đất nước. (học sinh sẽ trình bày tất cả các ý trên sẽ kèm với những dẫn chứng cụ
thể từ tác phẩm)
Tương tự như thế học sinh cũng lần lượt trình bày suy nghĩ, cảm nhận của
mình về nét khác nhau trong vẻ đẹp độc đáo của hai con sông trong cách nhìn và
mô tả riêng của từng tác giả:
- Hình ảnh con sông Đà được Nguyễn Tuân khắc họa đậm nét về vẻ đẹp hung
bạo dữ dội. Vẻ đẹp dữ dội này là nét bút chủ đạo của tác giả trong tùy bút Người
lái đò sông Đà. Nét hung bạo dữ dội và mãnh liệt của sông Đà là cái nền để người

22


lái đò phô diễn và bộc lộ tài hoa của mình, để nhà văn khẳng định và ngợi ca hình
ảnh người lao động là chất vàng mười của tây bắc đã qua thử lửa.
- Hình ảnh con sông Hương được Hoàng Phủ Ngọc Tường khắc họa chủ yếu
ở khía cạnh vẻ đẹp hiền hòa, thơ mông trữ tình. Vẻ đẹp duyên dáng và mềm mại
đó được tác giả thể hiện qua các hình ảnh, đường nét tinh tế, nhỏ nhắn, gợi cảm.
Hình ảnh con sông Hương được tác giả nhiều lần so sánh với hình ảnh người phụ
nữ mang nét đẹp dịu hiền, mềm mại, lãng mạn. Dụng ý của tác giả qua việc khắc
họa vẻ đẹp mềm mại, tinh tế, dịu hiền của con sông Hương để gắn với vẻ đẹp của
văn hóa Huế, tâm hồn Huế và con người Huế.
Làm như thế học sinh sẽ có cái nhìn sâu sắc, thấu đáo, rõ nét hơn về các đối
tượng được so sánh liên tưởng. Để từ đó cảm nhận và đánh giá sắc nét hơn về các


- Người lính trong bài thơ Đồng Chí của Chính Hữu mang vẻ đẹp mộc mạc,
chân chất, bình dị. Bỡi họ xuất thân từ nơi làng quê nước mặn đồng chua và làng
quê nghèo đất cày lên sỏi đá mà ra đi nên tâm hồn, giấc mơ của các anh cũng chân
chất như nơi người lính xuất thân.
Hay từ câu hỏi của giáo viên về sự cảm nhận các câu thơ trong bài Tây Tiến
về người lính: " Mắt trừng gửi mộng qua biên giới, đêm mơ Hà Nội dáng kiều
thơm" và câu thơ trong Đất Nước của Nguyễn Đình Thi cũng viết về người lính:
"Những đêm dài hành quân nung nấu, bỗng bồn chồn nhớ mắt người yêu". Học
sinh sẽ thấy được điểm gặp nhau lí thú trong vẻ đẹp tâm hồn lãng mạn, hào hoa
của hình ảnh hai người lính trong cách nhìn và cảm nhận mới mẻ mà cũng rất nhân
văn, rất đáng trân trọng về một nét đẹp trong hình ảnh người lính của các nhà thơ
kháng chiến.
Như vậy với cách đặt câu hỏi, gợi vấn đề, giáo viên sẽ tĩm thấy ở học sinh có
sự cảm nhận riêng về các vấn đề có thể cảm nhận qua thể so sánh trong văn bản
văn học. Những cảm nhận đó mặc dù không phải lúc nào cũng sâu sắc, thấu đáo,
đúng hoàn toàn với ý nghĩa bản chất của vấn đề nhưng theo tôi nó rất đáng quý. Vì
học sinh đã bước đầu phát huy được khả năng cảm nhận và cảm thụ văn học của
mình qua cái nhìn đối sánh trước những vấn đề văn học có sự tương đồng, hoặc
25