SỰ KHÁC NHAU CĂN BẢN GIỮA CHỦ NGHĨA XÃ HỘI KHOA HỌC
VÀ CHỦ NGHĨA XÃ HỘI KHÔNG TƯỞNG
Mặc dù đều có chung mong muốn thiết lập một xã hội mới trong đó
không có người bóc lột người, và tất cả các hình thức bất bình đẳng khác về xã
hội, nhưng chủ nghĩa xã hội khoa học (CNXHKH) và chủ nghĩa xã hội không
tưởng (CNXHKT) có sự khác nhau về chất, trên nhiều nội dung cơ bản.
1.Về điều kiện ra đời và lập trường giai cấp của các nhà lập thuyết.
CNXHKT ra đời khi CNTB đang hình thành, nền sản xuất TBCN, với
những quan hệ kinh tế, quan hệ giai cấp chưa trưởng thành; chế độ xã hội chỉ
bộc lộ toàn những khuyết điểm, nên vấn đề là phải phát minh ra một hệ thống
trật tự xã hội mới hoàn thiện hơn, áp đặt vào cho xã hội, bằng việc tuyên truyền
hoặc bằng những thí nghiệm kiểu mẫu. Bởi thế, những hệ thống xã hội ấy ngay
từ đầu đã không tránh khỏi biến thành những điều không tưởng và nó được đề
xuất một cách chi tiết bao nhiêu thì càng ảo tưởng bấy nhiêu [1, tr. 358- 359].
Như vậy, theo quan niệm của các nhà XHCNKT, CNXHKT là chân lí tuyệt
đối và chỉ cần người ta phát hiện ra nó là nó được truyền bá, chinh phục thế giới
bằng sức mạnh của bản thân nó. Và vì thế, nên nếu phát hiện được chân lí đó
sớm từ trước đó 4 - 5 thế kỉ thì loài người đã có thể có CNXH, nhân loại đỡ phải
nhầm lẫn và đau khổ! CNXHKT là lí luận được phát minh ra từ đầu óc của các
nhà lập thuyết rồi đem áp đặt vào thực tiễn, bắt thực tiễn khuôn theo.
Ngược lại, CNXHKH ra đời là kết quả hợp qui luật của sự kết hợp các
tiền đề khách quan và nhân tố chủ quan của Mác và Ăngghen vào giữa thế kỉ
XIX.
Vào giữa thế kỉ XIX, khi CNTB đã bộc lộ đầy đủ bản chất của nó. Đó là
cách mạng công nghiệp đã cơ bản hoàn thành ở một số nước ở châu Âu; phương
thức sản xuất TBCN đã chiến thắng phương thức sản xuất phong kiến, đang dần
hoàn thiện; mâu thuẫn giai cấp giữa GCVS với GCTS ngày càng rõ rệt, cuộc
đấu tranh giai cấp của GCVS đã dần có tính chất độc lập, với các cuộc đấu tranh
điển hình: Khởi nghĩa Li ông ở Pháp (1831), Phong trào Hiến chương ở Anh
(1838 - 1844), Khởi nghĩa Xilêdi ở Đức (1844).
Vào thời kì này, các khoa học tự nhiên, khoa học xã hội cũng có những

vọng của mình.
Các Ông đã cho chúng ta một phương pháp luận khoa học khi xem xét thực
chất các trào lưu tư tưởng là phải tìm cho được lập trường giai cấp ẩn đằng sau
các học thuyết đó. "Chừng nào người ta chưa biết phân biệt được lợi ích của giai
cấp này hay giai cấp khác, ẩn đằng sau bất kì những câu nói, những lời tuyên bố
và những lời hứa hẹn có tính chất đạo đức, tôn giáo, chính trị và xã hội, thì trước
sau bao giờ người ta cũng vẫn là kẻ ngốc nghếch bị người khác lừa bịp và tự lừa


bịp mình về chính trị" [4. tr. 57]. Hiện nay, đằng sau các tuyên bố hoa mỹ:
"nhân quyền", "tự do dân chủ", "viện trợ nhân đạo", "chống khủng bố", "vấn đề
tự do tôn giáo, dân tộc" của giai cấp tư sản thực chất vẫn là lợi ích ích kỉ của
GCTS mà thôi.
2. Về mục tiêu, con đường, biện pháp, lực lượng thực hiện cải tạo xã hội
cũ, xây dựng xã hội mới.
CNXHKH "công khai tuyên bố rằng mục đích của họ chỉ đạt được bằng
cách dùng bạo lực để lật đổ toàn bộ trật tự xã hội hiện có" [5. tr. 6 ] Do bản
chất phản cách mạng của kẻ thù, chúng không bao giờ tự nguyện nhường quyền
thống trị xã hội, từ bỏ lợi ích ích kỉ của chúng. Chúng chỉ có thể bị tiêu diệt bằng
sức mạnh bạo lực của GCVS. Và ngay cả khi bị thất bại, chúng vẫn luôn có âm
mưu phục thù hòng giành lại quyền lợi đã mất. Nhưng Mác và Lênin cũng đã dự
kiến đến khả năng giành thắng lợi bằng phương pháp hoà bình. Đây là khả năng
rất hiếm và rất quí, bởi GCVS sẽ không phải tốn xương máu để giành chính
quyền và điều đó chỉ xảy ra khi GCVS có sức mạnh áp đảo tuyệt đối GCTS. Và
để tận dụng được khả năng đó, GCVS phải thường xuyên xây dựng, củng cố sức
mạnh bạo lực cách mạng của mình; chỉ từ bỏ vũ khí sau khi thu hết vũ khí của
GCTS mà thôi. CNXHKH xác định là động lực của cách mạng là khối liên minh
công nhân với nông dân, dưới sự lãnh đạo của GCCN.
Ngược lại, CNXHKT hoặc kêu gọi "cải cách", "chữa bệnh xã hội", "muốn
đạt mục đích bằng phương pháp hoà bình". Đối với họ, xã hội tương lai được

nhất thiết phải giữ được vai trò chủ đạo, định hướng cho các thành phần kinh tế
khác phát triển đúng hướng.
3. Về nghĩa lịch sử và giá trị chỉ đạo thực tiễn
Mặc dù là không tưởng, nhưng CNXHKT vẫn có ý nghĩa lịch sử nhất định,
trở thành một trong ba nguồn gốc lí luận trực tiếp của chủ nghĩa Mác. Bởi nó đã
góp phần phát triển tư tưởng của nhân loại: phê phán gần đến bản chất của
CNTB, đưa ra dự báo thiên tài về mô hình xã hội mới trong tương lai, thức tỉnh
động viên quần chúng đấu tranh. Song ý nghĩa của nó tỉ lệ nghịch với sự phát
triển của lịch sử. Cho nên, trên nhiều phương diện các nhà lập thuyết ấy là cách
mạng thì những môn đệ của họ lại là phản động, bởi nó cứ khư khư giữ lấy
những điều đã lỗi thời bị lịch sử vượt qua. Đánh giá chung về CNXHKT, Lênin
viết: "Nó phê phán, kết tội, nguyền rủa xã hội TBCN; nó mơ ước xoá bỏ xã hội
này và tưởng tượng ra một chế độ xã hội mới tốt đẹp hơn; nó tìm cách thuyết
phục người giàu để họ thấy rằng bóc lột là không đạo đức.
Nhưng CNXHKT không thể vạch ra được một lối thoát thật sự. Nó không
giải thích được bản chất của chế độ làm thuê trong chế độ TBCN, cũng không
phát hiện ra được những quy luật phát triển của chế độ TBCN và cũng không
tìm thấy lực lượng xã hội có khả năng trở thành người sáng tạo xã hội mới" [4,
tr. 56-57]
CNXHKH là "một học thuyết vạn năng vì nó là một học thuyết chính xác".
Nó đã đem khoa học thay cho mộng tưởng, dẫn đường cho GCVS đứng lên để
giành cả thế giới về mình. Mặc cho hiện nay CNXH đang lâm vào thoái trào,


nhưng không ai có thể phủ nhận được vai trò to lớn của hệ tư tưởng khoa học và
cách mạng của GCVS - chủ nghĩa Mác - Lênin.
***
Nghiên cứu sự khác nhau căn bản giữa CNXHKH và CNXHKT cho
chúng ta có một cách nhìn biện chứng lịch sử tư tưởng XHCN, rằng, CNXHKH
là kết quả hợp lôgich của tư tưởng XHCN hàng nghìn năm kết tinh, sinh thành.