Tiểu luận Triết học

Giảng viên: PGS. TS. Nguyễn Thúy Vân

MỞ ĐẦU
Trong quá trình vận động và phát triển của lịch sử văn hoá nhân loại nói
chung và tư tưởng triết học nói riêng, triết học Phương Đông và triết học Phương
Tây có nhiều nội dung phong phú, đa dạng. Những giá trị của nó đó để lại dấu ấn
đậm nét và có ảnh hưởng lớn đối với lịch sử loài người. Triết học Phương Đông và
triết học Phương Tây không thể thoát ly những vấn đề chung của lịch sử triết học.
Mặc dù vậy, giữa triết học Phương Đông và triết học Phương Tây vẫn có những
đặc điểm đặc thù của nó. Nghiên cứu về triết học Phương Đông và triết học
Phương Tây, đặc biệt là so sánh sự khác nhau của nó là một vấn đề phức tạp, nhưng
cũng rất lý thú, vì qua đó ta có thể hiểu biết sâu sắc thêm những giá trị về tư
tưởng văn hoá của nhân loại. Mặt khác, bản sắc văn hoá Việt Nam ảnh hưởng khá
sâu sắc bởi nền triết học Phương Đông, do đó nghiên cứu những đặc điểm của triết
học Phương Đông trong mối quan hệ với đặc điểm của triết học Phương Tây, đặc
biệt là những tư tưởng nhân văn trong thời khai sáng sẽ giúp chúng ta hiểu biết sâu
sắc hơn bản sắc văn hoá Việt Nam.
Với một tinh thần đó, tôi chọn nội dung bài viết “Điểm khác nhau và điểm
đặc thù của triết học phương Đông và phương Tây luận giải những điểm đó thông
qua tư tưởng của các nhà tư tưởng ở phương Đông và phương Tây” từ đó muốn
chỉ ra một số khác biệt và điểm đặc thù của hai nền triết học phương Đông và triết
học phương Tây. Thông qua đó để thấy được những ưu điểm, khuyết điểm của các
nền triết học ấy, nhằm nhận thức đúng đắn, khoa học và thực sự khách quan, để
học hỏi và phát huy những ưu điểm, đồng thời khắc phục những hạn chế, thiếu sót
của từng nền triết học trong quá trình phát triển đi lên của cách mạng Việt Nam
hiện nay.

Học viên: Lê Anh Ngọc


trong cuộc đấu tranh giữa chủ nghĩa duy tâm, giữa phương pháp siêu hình và
phương pháp biện chứng. Thực chất cuộc đấu tranh này là một phần cuộc đấu tranh
tư tưởng của những giai cấp đối kháng trong xã hội. Những quan niệm duy vật
thường gần gũi và gắn liền với những lực lượng tiến bộ trong xã hội và ngược lại
những quan niệm duy tâm thường gần gũi và gắn liền với lực lượng lạc hậu, bảo
thủ trong xã hội.
Triết học Phương Đông và Phương Tây có thể sử dụng những khái niệm,
phạm trù khác nhau nhưng đều phải bàn đến vấn đề cơ bản của triết học, đồng thời

Học viên: Lê Anh Ngọc

2

Lớp: 14.02.G


Tiểu luận Triết học

Giảng viên: PGS. TS. Nguyễn Thúy Vân

đều tuân theo những phương pháp chung trong nhận thức thế giới: Phương pháp
biện chứng hoặc Phương pháp siêu hình .
Triết học Phương Đông và Phương Tây đều bàn đến vấn đề con người ở
những khía cạnh khác nhau, mức độ đậm nhạt khác nhau và qua những thời kỳ lịch
sử khác nhau đều có cách đánh giá khác nhau về con người.
Các học thuyết triết học ở Phương Đông hay Phương Tây đều có khuynh
hướng chung là xâm nhập lẫn nhau, vừa có sự kế thừa giữa các học thuyết, hoặc
trong sự phát triển của học thuyết đó, vừa có sự đào thải, lọc bỏ những quan niệm
lạc hậu, hoặc những quan niệm khụng phự hợp với nhón quan của giai cấp thống
trị.

Giảng viên: PGS. TS. Nguyễn Thúy Vân

sản xuất của phương Đông là phương thức sản xuất nhỏ còn phương Tây là
phương thức sản xuất của tư bản do vậy mà cái phản ánh ý thức cũng khác: văn
hoá phương Đông mang nặng tính chất cộng đồng còn phương Tây mang tính cá
thể.
Sự khác biệt căn bản của triết học phương Tây và phương Đông còn được
thể hiện cụ thể như sau:
1.2.1. Bối cảnh xã hội ra đời, phát triển
Đặc điểm hai loại hình cơ sở xã hội Đông - Tây là tĩnh, ổn định đối nghịch
với động, biến động nhanh. Triết học lỏng lẻo, mềm dẻo của Đông đối lại là triết
học chặt chẽ, thống nhất thành hệ thống của Tây. Triết học phương Tây đi từ gốc
lên ngọn (từ thế giới quan, vũ trụ quan, bản thể luận... từ đó xây dựng nhân sinh
quan con người;) trong khi triết học phương Đông đi từ ngọn xuống gốc (từ nhân
sinh quan, vấn đề cách sống, lối sống sau đó mới là vũ trụ quan, bản thể luận...). Đó
là 2 nét chính của hai nền triết học Đông - Tây.
Nếu như ở phương Tây, triết học được xây dựng bởi chủ yếu là các nhà khoa
học, gắn liền với các thành tựu khoa học, đặc biệt là khoa học tự nhiên thì ở
phương Đông, triết học gắn với những hiền triết - nhà tôn giáo, nhà giáo dục đạo
đức, chính trị-xã hội.
Vậy nên đặc điểm chủ đạo là các nhà Triết học phương Tây thiên về giải
thích thế giới theo nhiều cách còn mục đích chính của phương Đông là cải tạo thế
giới gồm có : ổn định xã hội, giải thoỏt cho con người và làm sao cho con người
hoà đồng với thiên nhiên.
Nguồn gốc là do ở phương Đông, thượng tầng kiến trúc ra đời trước và thúc
đẩy dự phát triển của hạ tầng cơ sở, còn ở phương Tây hạ tầng cơ sở quyết định
đến thượng tầng kiến trúc.
1.2.2. Nếu như triết học phương Đông tập trung nghiên cứu nhân sinh quan, rồi
mới tiếp cận với thế giới quan thì ngược lại, triết học phương Tây ngay từ đầu


Nhân - Lễ- Chính danh và chủ trương dùng đường lối đức trị để ổn định trật tự xã
hội lúc bấy giờ. Có thể nói, toàn bộ cuộc đời, tâm huyết và nghị lực của Khổng Tử
đều dồn vào nghiên cứu về chính trị xã hội. Có lẽ, còn vì điều đó mà nhiều người
cho rằng học thuyết của Khổng Tử là học thuyết về chính trị - xã hội, đạo đức chứ
không phải là học thuyết triết học. Họ cho rằng, trong học thuyết ấy không có chỗ
cho bản thể luận và vũ trụ luận. Sau Khổng Tử đến Mạnh Kha (371 - 289 tr.CN),
Học viên: Lê Anh Ngọc

5

Lớp: 14.02.G


Tiểu luận Triết học

Giảng viên: PGS. TS. Nguyễn Thúy Vân

người đời sau tôn xưng là Mạnh Tử. Mạnh tử là học trò của Tử tư (tên là Khổng
Cấp, cháu nội của Khổng Tử), còn Tử Tư lại là học trò của Tăng Tử (Tăng Sâm).
Tăng Sâm là học trò của Khổng Tử. Có thể nói, tư tưởng của Mạnh Tử là sự kế
thừa trực tiếp tư tưởng của Tử tư và Tăng Sâm. Nhưng Mạnh Tử lại có một vị trí
đặc biệt trong bảo vệ Nho giáo, bảo về học thuyết củ Khổng Tử, mặc dù ông cơ bản
chỉ khuyếch đại mặt hạn chế, phát triển mặt duy tâm của Khổng Tử giống như các
bậc tiền bối của mình, không chủ trương “hành” mà lại đi sâu vào “nội tỉnh”, tự suy
nghĩ. Chính vì vậy, mà khi nhắc đến Nho giáo, người ta thường nhắc tới dòng Nho
gia Khổng - Mạnh. Tuy nhiên, so với Khổng tử, Mạnh Tử cũng chưa có gì tiến bộ
hơn, thậm chí có chỗ còn thụt lùi. Ông cũng không tập trung bàn về vũ trụ quan,
bản thể luận. Cho mãi đến đời Tống sau này (khoảng 960 - 1279), điểm hạn chế
này mới dần được khắc phục. Những yếu tố về thế giới quan, vũ trụ quan được bàn
tới thông qua các phạm trù trung tâm của các nhà Nho thời Tống, như phạm trù

lời. Bởi vì, triết lý nhân sinh của ông là: nếu một người đi đường bị một mũi tên
tẩm độc bắn trúng, vấn đề cấp bách ở đây là rút mũi tên có thuốc độc ra, rồi
nhanh chóng chữa chạy đã, chứ không phải cứ đứng đấy mà hỏi, mà luận bàn
xem bản thể của mũi tên là gì? nó được làm bằng gì? làm như thế nào?...
Từ phân tích một số điểm ở trên, từ những học thuyết, trường phái tiêu
biểu, chúng ta thấy rõ sự khác biệt cơ bản giữa hai trường phái, hai nền triết học
phương Đông - Phương tây. Nếu như phương Đông đi từ nhân sinh quan đến thế
giới quan thì ngược lại, phương Tây lại đi từ thế giới quan, bản thể luận rồi mới
đến nhân sinh quan. Có quan điểm nghiên cứu cho rằng, như vậy triết học
phương Tây chủ yếu đi từ gốc lên ngọn, còn triết học phương Đông hầu như lại
đi từ ngọn xuống gốc.
Như ở phần trước chúng ta đã bàn tới, chính tồn tại xã hội đã quy định sự
khác biệt của hai nền triết học Đông - Tây. Theo các nhà nghiên cứu, ở phương
Đông không có chế độ nô lệ đại quy mô điển hình như ở Hy Lạp - La Mã cổ
dại. Xét trong xã hội Trung Quốc cổ đại, chế độ nô lệ đã manh nha hình thành từ
nhà Ân. Nhưng nhà nước chiếm hữu nô lệ (thời Tây Chu 1027 - 770 tr.CN)
không thật điển hình, hơn nữa lúc này ở Trung Quốc lại chưa có sắt, chưa phát
hiện ra sắt, vì vậy lực lượng sản xuất xã hội vẫn còn rất thấp kém, chậm phát
triển. Trong khi đó ở Hy Lạp và La mã cổ đại, lúc này sắt đã xuất hiện. Chính
nhờ có sắt, đã làm cho lực lượng sản xuất phát triển nhanh chóng, chế độ thị
Học viên: Lê Anh Ngọc

7

Lớp: 14.02.G


Tiểu luận Triết học

Giảng viên: PGS. TS. Nguyễn Thúy Vân


Lớp: 14.02.G


Tiểu luận Triết học

Giảng viên: PGS. TS. Nguyễn Thúy Vân

nên triết học phương Tây thường gắn với những thành tự khoa học, đặc biệt là
khoa học tự nhiên. Các nhà triết học phương Tây đồng thời cũng là các nhà khoa
học, nhà bác học. Điều này đã lý giải tại sao nền khoa học nói chung, khoa học tự
nhiên nói riêng ở phương Tây lại phát triển nhanh chóng, thu được nhiều thành tựu
như vậy, trong khi đó ở phương Tây bước vào lịch sử xã hội loài người sau phương
Đông. Chính sự phát triển như vũ bão của khoa học - kỹ thuật và công nghệ, đã làm
cho lực lượng sản xuất phát triển nhanh chóng, của cải xã hội làm ra dồi dào, xã hội
phát triển nhanh hơn ở phương Đông.
Khác với phương Tây, đối tượng nghiên cứu của triết học phương Đông lại
là chính trị - xã hội, đạo đức, luận lý (như triết học Trung Quốc) và tôn giáo (như
triết học ấn Độ). Triết học phương Đông nhìn chung gắn với con người, lấy con
người làm gốc. Đứng trước một xã hội loạn lạc, nhiễu nhương, đầy rẫy khổ đau,
vấn đề cấp bách lúc này đặt ra cho các nhà tư tưởng lớn của phương Đông là phải
tìm cách ổn định trật tự xã hội, giữ gìn nề nếp, kỷ cương, đạo lý (như ở Trung
Quốc) và giải thoát chúng sinh khỏi bể khổ trầm luân (như ở ấn Độ). Họ không có
thời gian để bàn tới vũ trụ luận, thế giới quan, bản thể luận (Phật giáo có bàn tới
bản thể luận, song đó không phải là vấn đề trọng tâm, cốt lõi của Phật giáo hướng
tới). Đúng như quan niệm của Phật giáo, vấn đề rút mũi tên độc và cứu chữa đã,
chứ không phải loay hoay mà luận bàn bản thể của mũi tên. Do đối tương nghiên
cứu hẹp như vậy, nên tri thức mà triết học phương Đông có được chủ yếu là về
chính trị - xã hội, đạo đức, tâm linh. Điều này đã quy định khuynh hướng trội của
triết học phương Đông là hướng nội, lấy cái bên trong để đi giải thích cái bên ngoài

Đông lại ổn định hơn, các mối quan hệ xã hội bền vững, thân thiện hơn phương
Tây, tại sao đạo đức phương Tây lại tỷ lệ nghịch với sự tăng trưởng của kinh tế.
3.2.1. Về phương pháp và phương tiện để nhận thức
Trước hết, chúng ta bàn đến phương pháp và phương tiện nhận thức của
triết học phương Tây. Phương pháp nhận thức và cải tạo thế giới của phương
Tây là chúng ta nói tới tư duy suy lý, sự phan tích mổ xẻ sự vật, hiện tượng để
nghiên cứu nó. Chính từ phương pháp nhận thức và cải tạo thế giới này mà nó đã
làm cho khoa học, kỹ thuật phát triển, kéo theo sự phát triển nhanh chóng của
lực lượng sản xuất, của công nghiệp và công nghệ. Với thế giới quan bao trùm là
duy vật, với phương pháp tư duy coi trong lý trí, coi trọng chân lý, triết học

Học viên: Lê Anh Ngọc

10

Lớp: 14.02.G


Tiểu luận Triết học

Giảng viên: PGS. TS. Nguyễn Thúy Vân

phương Tây đã có một phương pháp nhận thức và cải tạo đúng đắn, cách mạng,
khoa học. Với cách phân tích mổ xẻ, đầy đủ, rõ ràng về sự vật, hiện tượng ấy.
Về phương tiện, công cụ nhận thức và cải tạo của triết học phương Tây đó
là nhưng khái niệm, những phạm trù, quy luật. Nhờ có những khái niệm, phạm
trù, quy luật có được thông qua quá trình tư duy lý tính mà nó đã cho việc phân
tích, mô tả, nhận thức và cải tạo đối tượng được rõ ràng, sâu sắc và hiệu quả
hơn. Chính vì vậy mà các nước phương Tây, nhìn chung, có nền khoa học công
nghệ phát triển hơn ở phương Đông. Tuy nhiên, phương pháp nhận thức của triết

ở phương Tây, các nhà triết học luôn muốn vươn tới cái cuối cùng, cái chân
lý tối hậu, tuyệt đích, song họ không hiểu rằng con người, cùng với cuộc đời và
nhận thức của họ thì lại có hạn. Hơn nữa thực tiễn luôn vận động, biến đổi không
ngừng, cái hôn nay là chân lý có thể ngày mai không còn phù hợp nữa. Đem cái có
hạn để vươn tới cái vô hạn, cái tuyệt đối cuối cùng, đó chính là mâu thuẫn của
phương pháp nhận thức ở triết học phương Tây. Mâu thuẫn này chỉ có thể hoá giải
được khi triết học Mác - Lênin ra đời.
Bên cạnh đó phương pháp phân tích, mổ xẻ vấn đề để nghiên cứu của triết học
phương Tây, bên cạnh những ưu điểm như đã trình bày ở trên, đồng thời nó cũng
bộc lộ những hạn chế, thiếu sót nhất định của nó. Ví như trên tay các nhà triết học
phương Tây có một quả cam, để hiểu được quả cam đó, các nhà triết học này sẽ
không ngần ngại mà bổ nó ra để sờ, nắn, ngửi, nếm…Rồi sau khi đã tìm hiểu cơ bản
về nó, họ tiến hành lắp ghép quả cam lại. Rõ ràng là ta thấy, quả cam bây giờ đã
“chết”. Như vậy, để hiểu được quả cam, người ta phải giết chết quả cam; cũng như,
để tìm hiểu cuộc sống, người ta đã làm thui chột cuộc sống, làm đơn giản hoá, thô
thiển hoá, cô lập hoá nó. Việc đi sâu vào phân tích, chia nhỏ giới tự nhiên ra thành
những mảnh riêng biệt, cố định để nghiên cứu, một mặt đã đưa đến những thành tựu
vĩ đại về nhận thức, mặt khác nó lại để lại di chứng hậu hoạ khôn lường, đó là thói
quen xem xét sự vật một cách siêu hình, cứng nhắc. Nhận xét về vấn đề này, C.Mác Ph.Ăngghen cho rằng: “chỉ nhìn thấy những sự vật riêng biệt mà không nhìn thấy
mối liên hệ qua lại giữa những sự vật ấy, chỉ nhìn thấy sự tồn tại của những sự vật ấy
mà không nhìn thấy sự phát sinh, phát triển…tiêu vong của những sự vật ấy, chỉ nhìn

Học viên: Lê Anh Ngọc

12

Lớp: 14.02.G


Tiểu luận Triết học

Mác - Ăngghen, toàn tập,t20,Nxb. TCQG,sự thật,H.1994,tr.37.

Học viên: Lê Anh Ngọc

13

Lớp: 14.02.G


Tiểu luận Triết học

Giảng viên: PGS. TS. Nguyễn Thúy Vân

nó cũng không thể tránh khỏi những hạn chế, sai lầm. Việc đề cao phương pháp tư
duy trực giác, cụ thể, đối tượng nhận thức chủ yếu là chính trị - xã hội và tâm linh
con người, trong khi lại chưa thấy được vai trò to lớn của hoạt động thực tiễn của
con người trong nhận thức, cải tạo thế giới, cho nên , những tri thức mà triết học
phương Đông đem lại chủ yếu hướng vào lĩnh vực giữ ổn định trật tự xã hội - chính
trị, vấn đề đạo đức, luân lý và tâm linh con người.
Với những công cụ, phương tiện để nhận thức như so sánh, ẩn dụ, liên tưởng,
hình ảnh, ngụ ngôn…những tri thức mà nó đem lại mới chỉ dừng lại ở mức độ tri
thức kinh nghiệm nên khó có thể tạo ra những cuộc cách mạng trong lĩnh vực triết
học. Điều này đã góp phần lý giải tại sao khoa học kỹ thuật và công nghệ ở phương
Đông kém phát triển hơn phương Tây. Hơn nữa, chúng ta thấy rằng không phải bất
cứ ai cũng có trực giác và không phải bất cứ trực giác nào cũng đều đúng. Để có
trực giác đúng nó rất cần có vai trò tích cực, chủ động, nhạy bén, sáng tạo và sự
đòi hỏi rèn luyện tư duy khoa học thường xuyên, kiên trì và liên tục của chính chủ
thể nhận thức.
1.2.5. Tính đấu tranh, phê phán trong sự phát triển của triết học
Triết học phương Đông trong suốt quá trình ra đời, hình thành, phát triển của

Chính tư tưởng này đã làm cho tính đấu tranh, phê phán, bút chiến ở phương Tây
diễn ra hết sức gay gắt và quyết liệt. Và chính nhờ sự đấu tranh không khoan
nhượng này mà triết học phương Tây đã gặt hái được rất nhiều thành tựu rực rỡ. ở
phương Tây, cứ sau mỗi cuộc cách mạng xa hội, một hình thái kinh tế - xã hội mới
ra đời và tương ứng với nó là một loại hình triết học. Khác với phương Đông, ở
phương Tây người ta có thể dễ ràng phân chia niên đại, thời kỳ của triết học. ở
phương Tây có triết học chiếm hữu nô lệ, triết học phong kiến, triết học tiền tư
bản…
2. LUẬN GIẢI TƯ TƯỞNG CỦA NHỮNG NHÀ TƯ TƯỞNG Ở PHƯƠNG
ĐÔNG VÀ PHƯƠNG TÂY

2.1.

Một số nhà tư tưởng đại diện cho triết học Phương Đông

1.2.1. Khổng Tử
 Đạo đức
Lý thuyết đạo đức của Khổng Tử dựa trên ba quan niệm chính:
Khi Khổng tử trưởng thành, Lễ được xem là ba khía cạnh sau trong cuộc đời:
hiến tế cho thần thánh, thiết chế chính trị và xã hội, và hành vi hàng ngày. Lễ được
Học viên: Lê Anh Ngọc

15

Lớp: 14.02.G


Tiểu luận Triết học

Giảng viên: PGS. TS. Nguyễn Thúy Vân

Học viên: Lê Anh Ngọc

16

Lớp: 14.02.G


Tiểu luận Triết học

Giảng viên: PGS. TS. Nguyễn Thúy Vân

Dựa theo mức độ tu dưỡng đạo đức, Khổng Tử chia loài người thành ba hạng:


Thánh nhân: Bậc hiền giả, người thể hiện và chuyển giao chõn lý minh triết.



Quân tử: Người cao nhó, kẻ phấn đấu để làm điều chân chính.



Tiểu nhân: Kẻ “hèn mọn”, hành động không màng tới đạo đức.

Khổng Tử nói: "Người quân tử sợ ba điều: sợ mệnh trời, sợ bậc đại nhân, sợ
lời nói của thánh nhân. Kẻ tiểu nhân khụng biết mệnh trời, nên khụng sợ, mà còn
khinh nhờn bậc đại nhân, giễu cợt lời nói của thánh nhân. Người quân tử ung dung
mà không kiêu căng, kẻ tiểu nhân kiêu căng mà không ung dung”.
 Chính trị
Tư tưởng chính trị Khổng Tử dựa trên tư tưởng đạo đức của ông. Ông cho

đưa ra lời khuyên cho người trên nếu người trên có hành động sai lầm. Tư tưởng
này được học trũ của ông là Mạnh Tử phát triển thêm khi nói rằng nếu vua không
ra vua, ông ta sẽ mất Thiên mệnh và sẽ phải bị lật đổ. Vì thế hành động giết bạo
chúa là đúng đắn bởi vì kẻ bạo chúa giống một tên trộm hơn là một vị vua.
2.2.1. Lão Tử
Hệ tư tưởng của Lão Tử được thể hiện ở một số nội dung sau:
Thứ nhất, chống xã hội đương thời. Theo nhận xét của các nhà xã hội học,
thời Xuõn Thu Chiến quốc là lỳc Trung Quốc bước vào giai đoạn xã hội biến thiờn
trọng đại. Khi một con người cảm thấy khó thích ứng với cuộc diện thay đổi trọng
đại đó, họ sẽ phản ứng ra sao? Phương thức của nhà Nho, đứng đầu là Khổng Tử,
gồm cả Mạnh Tử sau này, thì một mặt mong muốn trở lại với quy phạm hành vi
nguyên thủy, như duy trỡ quy tắc luân pháp dưới chế độ phong kiến nhà Chu; đồng
thời mặt khác, sáng tạo nấc thang giá trị mới. Mong được xã hội cụng nhận, như cổ
súy, đề cao đức tính Nhân Ái luân lý Trung Hiếu. Còn phương thức của Đạo gia,
đứng đầu là Lão Tử, gồm cả Trang Tử sau này, thì bài bỏc, chống phỏ trật tự xã
hội hiện hữu bằng hành vi tích cực, hoặc tự đặt mỡnh ra ngoài vũng xã hội đó,
bằng hành vi tiêu cực, như đi ẩn náu, mai danh lánh nạn chẳng hạn. Xuyên qua lời
nói và trước tác (như Đạo Đức Kinh), người ta thấy Lão Tử luôn luôn giữ thái độ
đả kích tập tục và chế độ xã hội đương thời, khiến cho tư tưởng và hành vi của
Người, nhất nhất đều trái ngược với tình trạng thực tế trong lỳc đó. Lúc đó là thời
đại hiếu chiến, nước nào cũng lo tăng cường binh bị thì Lão Tử bảo rằng: “Giai
binh giả bất tường chi khí”. (Quân lực mạnh, là thứ chẳng lành), và rằng: "Dĩ Đạo
tá nhân chủ giả, bất dĩ binh cưỡng thiên hạ". (Kẻ biết dùng Đạo mà phũ chỳa, thì
chẳng lấy chiến tranh làm phương tiện, để cưỡng bức thiên hạ). Đang lúc phần tử
trí thức đua nhau chu du liệt quốc, ai nấy cố gắng thuyết phục vua chúa các nước
chấp nhận ý kiến của mỡnh, mong có thể làm được cái gỡ đó, thì Lão Tử lớn
tiếng cảnh cỏo họ rằng: "Thủ thiờn hạ thường dĩ vô sự, kịp kỳ hữu sự, bất túc dĩ thủ
Học viên: Lê Anh Ngọc

18

Thứ ba, chất phác quy chân. Đây là đời sống lý tưởng của Lão Tử và tất cả
những ai, là người tu Đạo chân chính. Bối cảnh dựng lên lý tưởng này có hai mặt:
Về mặt chính trị, là thái độ ghét bỏ hành động bạo lực và đời sống xa xỉ, tâm tư dối
trỏ của tầng lớp quyền thế trong xã hội đương thời; về mặt cá nhân đó gọi là "Ẩn
quõn tử", thì chất phỏc quy chõn (Đời sống đơn giản bỡnh dị, trở về với chõn thật,
với thiờn nhiờn), mới thật là đúng với cảnh sống mà Lão Tử hằng mơ ước.

Học viên: Lê Anh Ngọc

19

Lớp: 14.02.G


Tiểu luận Triết học

Giảng viên: PGS. TS. Nguyễn Thúy Vân

Thứ tư, công thành phất cư. Đây là nguyên tắc ở đời mà Lão Tử đem ra dạy
đời. Đời bao giờ cũng khuyến khích người ta, gắng sức làm để được hưởng thành
quả tốt đẹp, do công lao của mỡnh tạo nờn. Nhưng Lão Tử cho rằng, mọi thành quả
đó, rất có thể đưa lại tai họa cho con người. Lão Tử bảo: "Sinh nhi bất hữu, vi nhi
bất thị, trường nhi bất tể, thi vi nguyên đức". (Sống mà không giữ của, làm mà
chẳng ỷ công, dù lớn cũng không đứng làm chủ tể, đó mới là cái đức nguyên vẹn)
và rằng: "Công toại thân thoái, thiên chi đạo". (Khi đó đạt tới thành quả rồi thì rỳt
lui ngay, là đúng với lẽ trời) và "Vi giả bại chi, chấp giả thất chi". (Kẻ ham làm sẽ
gặp thất bại, kẻ ôm giữ sẽ bị mất mát). Vê điểm này Phạm Lói làm được, Văn
Chủng làm không được. Cả hai đều là công thần của Việt Vương Câu Tiễn, lịch sử
đó chứng minh ai họa ai phước.
Thứ năm, họa phước vô môn. Tránh họa cầu phước, là lẽ thường tình của


Arixtốt (384 – 322 TCN) là một nhà tư tưởng vĩ đại nhất của triết học Hy
Lạp cổ đại. Ph.Ăngghen đó gọi Arixtốt là “ cỏi đầu hoàn chỉnh nhất” trong số các
nhà triết học cổ đại Hy lạp, là nhà tư tưởng đó nghiờn cứu “ những hình thức cơ
bản nhất của tư duy biện chứng”. Arixtốt đó để lại cho nhân loại một di sản triết
học đồ sộ được viết bằng tiếng Hy Lạp cổ, trong đó lớn nhất là tác phẩm “ siêu
hình học”. Những tỏc phẩm của Arixtốt còn lại cho đến ngày nay có thể chia làm
tám nhóm: triết học chung, logic học, vật lý học, sinh vật học, tâm lý học, đạo đức
học, kinh tế học, chính trị và nghệ thuật học.
Theo Arixtốt giới tự nhiên với những sự vật vô cùng đa dạng là đối tượng
nghiên cứu của vật lý học. Đây cũng là triết học nhưng là “triết học thứ hai”. Nó
nghiên cứu các dạng tồn tại cụ thể. Bởi vậy, để khám phá bản chất tồn tại đích thức
nói chung, lí giải cụ thẻ các vấn đề về nguồn gốc, bản chất của thế giới thì cần phải
có “ triết học thứ nhất” tức là “ siờu hình học”, đây cũng là tác phẩm triết học
quan trọng nhất của Ông. Theo cách hiểu của Arixtốt “ siờu hình học” là một khoa
học ớt nhiều mang tớnh thần thánh vì đối tượng nghiên cứu của nó là “ những cái
thần thánh” trong đó có Thượng đế. Vì lớ do đó, đôi khi ông gọi triết học là thần
học. Nếu như các khoa học khác nghiên cứu các sự vật của giới tự nhiên các dạng
tồn tại cụ thể đang vận động và biến đổi không ngừng thì triết học thứ nhất nghiờn
cứu những gỡ có tình chất vĩnh hằng trong thế giới hiện thực, vì thế nú là nền
tảng của mọi lĩnh vực thế giới quan khỏc của con người.
Theo Arixtốt tồn tại nói chung xuất phát từ 4 nguyên nhân cơ bản là: hình
dạng, vật chất, vận động và mục đích. Bất kỳ sự vật nào cũng đều phát triển dựa
trên 4 nguyên nhân đó. Tương tự như vậy, bất kỳ sự vật nào cũng có 4 nguyên
nhân trên thì mới có thể tồn tại được.
Trong số cỏc nguyên nhõn trên của tồn tại thì nguyên nhõn hình dạng là
cơ bản nhất. Nó là thực chất của tồn tại, là bản chất của sự vật. Bản thân nó đó bao
hàm cả nguyên nhõn vận động và mục đích. Với việc thừa nhận nguyên nhân mục
đích trong sự phát triển của mọi vật, Arixtốt đó làm cho quan niệm của ụng về tồn
tại trở nên thần bớ.

lĩnh vực tư tưởng, khẳng định có “ vật chất đầu tiờn” – vật chất phi hình dạng. từ
việc tỏch rời vật chất và hình dạng, Arix tốt đó đi đến khẳng định “ hiện thực có
trước mọi khởi nguyên cả về phạm trù, cả về bản chất, còn về thời gian thì theo
một nghĩa nhất định, là tồn tại trước, theo một nghĩa khác thì khụng...do vậy việc
xỏc định và nhận thức (những cái trong hiện thức) cần phải có trước nhận thức
(những cái trong khả năng). Hơn nữa ông còn coi “ hình dạng thuần tỳy” là động
cơ đầu tiên của thế giới làm cho mọi vật đều có thể vận động được. Đó chình là
thượng đế, hay trí tuệ thuần túy. Đây là điểm triết học của Arixtốt hũa nhập với
thần học của ụng.

Học viên: Lê Anh Ngọc

22

Lớp: 14.02.G


Tiểu luận Triết học

Giảng viên: PGS. TS. Nguyễn Thúy Vân

Như vậy, Arixtốt đó có sự dao động giữa chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa
duy tâm trong quan niệm về vật chất và hình dạng. Điều này làm cho sự phê phán
của ông đối với lập trường duy tâm trong học thuyết về ý niệm không triệt để. Ở
ông – như Hêghen nhận xét: “ vật chất chỉ là một nền tảng khô cứng trên đó diễn ra
các biến đổi, và trong những biến đổi ấy vật chất chỉ là cái chịu đựng”. Tuy nhiên,
trong sự phê phán này Arixtốt đó có nhiều tư tưởng biện chứng sâu sắc về mối
quan hệ giữa vật chất và hình dạng, giữa khả năng và hiện thực, hiện thực và cơ
chất.
 Nhận thức luận

Dạng nhận thức cao nhất đó là nhận thức khoa học, trong đó triết học là tối
cao. Nó là hoạt động trí tuệ đem lại cho chúng ta những tri thức lý luận có tớnh
khỏi quá t cao. Dưới con mắt của Arixtốt, khoa học là một hệ thống tri thức phức
tạp. Ông là người đầu tiên tỡm cỏch phõn loại cỏc khoa học. Xuất phát từ luận
điểm “ mọi sự duy diễn đều hướng tới hoặc là hoạt động, hoặc là sáng tạo, hoặc là
tư biện”. Sự phân loại các khoa học của ông tuy còn mang nặng tớnh thơ ngây và
cảm tính, nhưng công lao của Arixtốt là ở chỗ ông là người đầu tiên khởi xướng
vấn đề phân loại các khoa học – điều vô cùng cần thiết trong sự phát triển của nhận
thức con người.
 Logic học
Arixtốt được xem là ông tổ của lôgic học – khoa học về tư duy và các quy
luật của nó. Ông là người đầu tiên đó trình bày hoàn chỉnh và có hệ thống những
quy luật cơ bản của tuy duy đúng đắn.
Những quy luật cơ bản của tuy duy lôgic bao gồm: quy luật đồng nhất ( A =
A), quy luật cấm mâu thuẫn (A # > A) và quy luật loại trừ cái thứ ba ( hoặc A, hoặc
> A). Từ đây, Arix tốt đó xõy dựng nên tam đoạn luận nổi tiếng của mỡnh ( nếu A
thuộc B, B thuộc C, thì A thuộc C)
Ví dụ:

Tất cả mọi người đều phải chết
Xôcrát là người
__________________________
Xôcrát cũng phải chết

Ngoài ra Arixtốt còn xõy dựng lý thuyết chứng minh, đồng thời phân tích
các lỗi lôgic mà mọi người hay mắc phải. Và khẳng định rằng mọi lỗi lôgic là do
mọi người vạn dụng sai tam đoạn luận và các quy luật lôgic.
Lôgic học của Arixtốt không chỉ giới hạn trong phạm vi hẹp như vậy mà còn
bao hàm cả học thuyết của ụng về cỏc phạm trự, thể hiện như là phương pháp luận
xuyên suốt mọi lĩnh vực thế giới quan của ông. Bản thân thượng đế, dưới con mắt

vũ trụ.
Theo Arixtốt, vũ trụ là hữu hạn và khép kín về không gian và vĩnh viễn về
thời gian.
 Nhân bản học
Nhân bản học là lĩnh vực đặc biệt quan trọng trong thế giới quan của Arixtốt.
Ông thấy rằng: “nhận thức linh hồn con người thúc đẩy mạnh mẽ nhận thức mọi
chân lý, nhất là nhận thức giới tự nhiờn”.
Arixtốt cho rằng con người được cấu thành từ hình dạng và vật chất. ễng
phờ phỏn quan niệm của Platon coi thể xỏc chỉ là chỗ trỳ tạm thời của linh hồn bất
diệt. Arix tốt khẳng định sự gắn bó hữu cơ giữa chúng, mặc dù ở con người thì linh
Học viên: Lê Anh Ngọc

25

Lớp: 14.02.G