1. PHẦN MỞ ĐẦU:
1.1. Lý do chọn đề tài:
Năm học 2015- 2016 là năm học tiếp tục thực hiện chương trình hành
động của Bộ Giáo dục và Đào tạo theo Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày
04/11/2013 Hội nghị lần thứ tám Ban Chấp hành Trung ương khóa XI về đổi
mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo. Triển khai Kế hoạch số 610/KHUBND ngày 09/6/2015 của UBND tỉnh về việc Thực hiện Chương trình hành
động số 27-CTr/TU ngày 29/9/2014 của Ban Thường vụ Tỉnh ủy thực hiện Nghị
quyết Hội nghị lần thứ tám Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khóa XI) về “Đổi
mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa,
hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và
hội nhập quốc tế”; Thực hiện có hiệu quả các cuộc vận động, các phong trào thi
đua của ngành. Năm học thứ 5 thực hiện chiến lược phát triển giáo dục và đào
tạo 2011- 2020 và nhiều chính sách phát triển giáo dục của Đảng và nhà nước.
Điều đó đặt ra cho mỗi giáo viên phải không ngừng học tập, tìm tòi, nghiên cứu,
đúc rút kinh nghiệm tìm ra những sáng kiến trong quá trình dạy học nhằm đảm
bảo mục tiêu đổi mới giáo dục của Đảng và nhà nước.
Một trong những giải pháp đổi mới hiện nay là đổi mới phương pháp dạy
học theo quan điểm phát triển năng lực học sinh. Đó là phương pháp không chỉ
chú ý tích cực hoá học sinh về hoạt động trí tuệ mà còn chú ý rèn luyện năng lực
giải quyết vấn đề gắn với những tình huống của cuộc sống và nghề nghiệp, đồng
thời gắn hoạt động trí tuệ với hoạt động thực hành, thực tiễn. Tăng cường việc
học tập trong nhóm, đổi mới quan hệ giáo viên – học sinh theo hướng cộng tác
có ý nghĩa quan trọng nhằm phát triển năng lực xã hội. Bên cạnh việc học tập
những tri thức và kĩ năng riêng lẻ của các môn học chuyên môn cần bổ sung các
chủ đề học tập phức hợp nhằm phát triển năng lực giải quyết các vấn đề phức
hợp.
Với việc giảng dạy bộ môn sinh học, đặc thù là một bộ môn khoa học
thực nghiệm, việc hình thành các kiến thức, kỹ năng sinh học cho học sinh được
1



2. NỘI DUNG
2.1. Thực trạng nội dung cần nghiên cứu:
2.1.1 Các văn bản chỉ đạo về đổi mới giáo dục:
Hiện nay, Đảng và nhà nước đang tích cực chỉ đạo về đổi mới giáo dục
nói chung và giáo dục trung học nói riêng được thể hiện trong nhiều văn bản,
đặc biệt trong các văn bản sau đây:
3


- Luật Giáo dục số 38/2005/QH11, Điều 28 qui định: "Phương pháp giáo
dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học
sinh; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp
tự học,khả năng làm việc theo nhóm; rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào
thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học
sinh".
- Báo cáo chính trị Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI “Đổi mới chương
trình, nội dung, phương pháp dạy và học, phương pháp thi, kiểm tra theo
hướng hiện đại; nâng cao chất lượng toàn diện, đặc biệt coi trọng giáo dục
lí tưởng, giáo dục truyền thống lịch sử cách mạng, đạo đức, lối sống, năng lực
sáng tạo, kĩ năng thực hành, tác phong công nghiệp, ý thức trách nhiệm xã
hội”.
- Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn
diện giáo dục và đào tạo “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học
theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng
kiến thức, kĩ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều,
ghi nhớ máy móc”; “Đổi mới căn bản hình thức và phương pháp thi, kiểm tra
và đánh giá kết quả giáo dục, đào tạo, bảo đảm trung thực, khách quan Việc
thi, kiểm tra và đánh giá kết quả giáo dục, đào tạo cần từng bước theo các tiêu
chí tiên tiến được xã hội và cộng đồng giáo dục thế giới tin cậy và công nhận.
Phối hợp sử dụng kết quả đánh giá trong quá trình học với đánh giá cuối kỳ,

Chính vì vậy các năng lực phát triển cho học sinh chưa nhiều, chưa đạt được
hiệu quả mong muốn.
Qua khảo sát về chất lượng và yêu thích học tập môn Sinh học vào đầu
năm kết quả như sau:
a. Học sinh yêu thích môn học:
- Các lớp nghiên cứu:
Yêu thích: 45,9%

Bình thường: 37,8%

Không thích: 16,3 %

Bình thường: 38,7%

Không thích: 16,1 %

- Lớp đối chứng:
Yêu thích: 45,2%

6


b. Kết quả khảo sát chất lượng
Lớp

Giỏi

Khá

Trung bình


25.8

13

41.9

6

19,4

0

9B

3

10

7

23,3

14

46.7

6

20


45.2

6

19.4

0

Tổng
9C (Lớp
đối
chứng)

Như vậy ở cả lớp nghiên cứu và lớp đối chứng tỷ lệ học sinh yêu thích bộ
môn khá ít, nhiều em không quan tâm và chán ghét bộ môn. Tỷ lệ học sinh khá
giỏi thấp, tỷ lệ học sinh yếu cao.
Với thực trạng đó, trong năm học vừa qua bản thân tôi đã tích cực tìm tòi
nghiên cứu để tìm ra những giải pháp tối ưu, hiệu quả nhất trong việc giảng dạy
bộ môn sinh học nói chung và phần nội dung Hệ sinh thái nói riêng.
2.2. Các giải pháp:
2.2.1. Tạo hứng thú học tập cho học sinh
Để giờ dạy đạt được hiệu quả, trước hết người giáo viên phải tạo được
hứng thú học tập cho học sinh, cuốn hút các em vào giờ học, để từ đó các em
yêu thích môn Sinh học hơn. Và theo tôi, khi các em đã yêu thích thì tâm thế
trong tiết học sẽ thoải mái hơn, học sinh sẽ hăng say xây dựng, nghiên cứu bài
học. Từ đó lĩnh hội tri thức một cách nhanh chóng, vận dụng hiệu quả vào thực
tế cuộc sống.
Để làm tốt điều này, qua mỗi bài tôi đã phát huy ưu thế của việc đặt vấn
đề cho bài học, kích thích cho các em sự tò mò, muốn khám phá. Đồng thời đưa

Nêu được

thể sinh

định nghĩa

vật

quần thể,
một

số

đặc trưng
của quần
thể.

Lấy ví dụ
về quần thể.

tới

VẬN

VẬN

DỤNG

DỤNG


tính, nghiên cứu, …

nhóm

cá mật độ của - Các năng lực
thể
ngẫu quần
thể riêng: tri thức sinh
nhiên.
đối với sản học, quan sát, so
Phân biệt
xuất.
sánh, vận dụng thực
các dạng
tế…
tháp
thể
hiện nhóm
tuổi

trong

8


quần thể.
Đặc điểm Nguyên
quần

-


và

thể người

quần

thể

sinh

vật

Ý
Phân
các

Các

năng

lực

hiện riêng: tri thức sinh

dạng thực

tháp tuổi

nghiên cứu, …

Ý nghĩa

sinh vật.

của cân
bằng sinh
học.

xã sinh

các đặc

vật

trưng của

Mối quan

quần xã

hệ giữa

lực

dụng ngôn ngữ, tự

quần thể

sinh vật và


4. Hệ

Nêu được

Đọc,

sinh thái

khái niệm:

chuỗi lưới biện

pháp chung: giao tiếp, sử

hệ

thức ăn

dụng dụng ngôn ngữ, tự

sinh

lập Liên hệ các tận

Các

năng

thái,



5.
hành

Thực
hệ

sinh thái

biện -

Các

năng

lực

bảo chung: giao tiếp, sử

thức vệ hệ sinh dụng ngôn ngữ, tự

hệ ăn trong hệ thái.

nghiên cứu, …

sinh thái.

-

Xác


sinh

thái

qua

số

lượng
loài

định

Các

các
sinh

vật.

2.2.3 Đổi mới phương pháp dạy và học
Việc đầu tiên trong đổi mới phương pháp là tích cực truyền tải tinh thần
học tập theo phương pháp mới cho học sinh. Việc đổi mới phương pháp dạy và
học là một thuật ngữ không còn xa lạ đối với học sinh. Song nền tảng dạy – học
cũ vẫn còn, học sinh trên địa bàn có hoàn cảnh khó khăn, việc tiếp cận phương
pháp học mới vẫn còn nhiều mơ hồ, học sinh vẫn chưa thấy được ý nghĩa thiết
thực của việc đổi mới. Chính vì vậy, bản thân tôi đã tích cực truyền tải tinh thần
chỉ đạo, quan điểm đổi mới của Đảng và nhà nước lồng ghép trong các tiết học.
Khuyến khích, động viên học sinh tích cực chủ động trong học tập, phát huy hết

tôi đã kết hợp một số phương pháp như quan sát, vấn đáp gợi mở, thuyết trình…
trong việc hình thành một số khái niệm cho học sinh.
Ví dụ: Dạy khái niệm quần thể sinh vật
Mục tiêu: HS nắm được khái niệm quần thể sinh vật và các dấu hiệu cơ
bản để nhận biết quần thể.
Chuẩn bị: Giáo viên: Tranh ảnh về một số ví dụ về quần thể sinh vật và 1
11


số ví dụ không phải là quần thể sinh vật ( Đàn cá chép trong chậu bán ở chợ…)
Tiến trình:
+ Giáo viên: Thuyết trình đặt vấn đề về quần thể sinh vật: Ngoài các cấp
độ sinh học: phân tử, tế bào, cơ thể mà các em đã được nghiên cứu, còn có
những cấp độ cao hơn. Một trong các cấp độ đó là quần thể.
Cho học sinh quan sát hình ảnh về 1 đàn trân rừng, 1 đàn kiến, 1 rừng
thông. GV thông báo với HS đó là những ví dụ về quần thể sinh vật.
Yêu cầu HS nghiên cứu thông tin phần I (SGK) và quan sát các quần thể
sinh vật trên tìm ra những dấu hiệu chung giữa các quần thể đó về: số lượng,
thành phần loài, khu vực sống, thời gian sống và quan hệ sinh sản của các cá thể
trong quần thể?
+ HS hoạt động cá nhân tìm các dấu hiệu. Cá nhân trình bày đáp án, các
bạn khác nhận xét bổ sung.
+ GV: Từ những dấu hiệu đó, các em cho biết quần thể sinh vật là gì?
+ HS trả lời, hình thành khái niệm. Lấy các ví dụ khác minh họa.
+ GV mở rộng: một lồng gà, một chậu cá chép bán ở chợ có phải là quần
thể sinh vật không, tại sao?
+ HS vận dụng kiến thức từ các dấu hiệu để trả lời.
2.2.3.2. Vận dụng dạy học giải quyết vấn đề
Dạy học giải quyết vấn đề (dạy học nêu vấn đề, dạy học nhận biết và giải
quyết vấn đề) là quan điểm dạy học nhằm phát triển năng lực tư duy, khả năng

b. Thiếu lương thực

c. Thiếu trường học, bệnh

viện
d. Ô nhiễm môi trường

e. Chặt phá rừng

f. Chậm phát triển kinh tế xã

hội
g. Tắc nghẽn giao thông

h. Năng suất lao động giảm

Học sinh trả lời. Từ đó thấy được: khi phát triển dân số quá nhanh gây ra
nhiều vấn đề xấu đối với sự phát triển.
GV: Để hạn chế ảnh hưởng xấu khi phát triển dân số quá nhanh, mỗi quốc
gia cần làm gì? Liên hệ ở Việt Nam.
13


HS trả lời: phải phát triển dân số hợp lý. Ở Việt Nam thực hiện tốt pháp
lệnh dân số.
2.2.3.3.Vận dụng dạy học theo tình huống
Các chủ đề dạy học phức hợp là những chủ đề có nội dung liên quan
đến nhiều môn học hoặc lĩnh vực tri thức khác nhau, gắn với thực tiễn. Vận
dụng dạy học theo các tình huống gắn với thực tiễn là con đường quan trọng để
gắn việc đào tạo trong nhà trường với thực tiễn đời sống, góp phần khắc phục

Sau đó phổ biến kế hoach chính thức cho các học sinh và các thành viên
tham gia, thời gian và địa điểm tập trung, phương tiện đi lại. Phổ biến những nội
dung học sinh cần chuẩn bị và phiếu thu hoạch cho học sinh.
Tiến trình buổi tham quan học tập như sau:
- Bước 1, GV tổ chức tập hợp. Quán triệt tinh thần, mục đích, công tác tổ
chức theo kế hoạch và xuất phát tới địa điểm thực hành. ( 15 phút)
- Bước 2: Học sinh tiến hành tham quan: ( 40 phút)
Những nội dung yêu cầu học sinh tìm hiểu trong quá trình tham quan hệ
sinh thái đó là:
+ Điều tra các thành phần của hệ sinh thái theo các bảng 51.1 – 51.4 SGK
Sinh học 9. Xác định thành phần sinh vật trong khu vực quan sát.
+ Thiết lập các chuỗi thức ăn và xây dưng 1 lưới thức ăn.
+ Cảm tưởng qua buổi thực hành, tham quan.
+ Đề xuất các phương pháp để bảo vệ hệ sinh thái mà em được thực tế.
(Trong quá trình học sinh tham quan, có sự giới thiệu một số vấn đề liên
quan của cán bộ nông – lâm nghiệp xã.)
- Bước 3: Học sinh tiến hành thảo luận, đàm thoại về các nội dung thu
thập được theo nhóm ( Tổ): ( 10 phút)
- Bước 4: Học sinh đại diện các nhóm trình bày kết quả thực hành theo
các nội dung. Lớp thảo luận góp ý: ( 10 phút)
- Bước 5: Giáo viên đánh giá, nhận xét buổi thực hành ngoại kháo, tuyên
dương những học sinh, nhóm tích cực, lưu ý những vấn đề rút kinh nghiệm ( 5
15


phút).
- Bước 6: tổ chức cho học sinh quay trở về nhà trường. ( 10 phút)
2.2.3.5.Bồi dưỡng phương pháp học tập tích cực cho học sinh
Phương pháp học tập một cách tự lực đóng vai trò quan trọng trong việc
tích cực hoá, phát huy tính sáng tạo của học sinh. Có những phương pháp nhận

2.2.5 Sử dụng hiệu quả các phương tiện thiết bị hiện có:
Ngay từ đầu năm học đã rà soát các phương tiện, thiết bị dạy học hiện có
của nhà trường để khai thác, phát huy tối đa hiệu quả của chúng trong hoạt động

18


dạy học. Đồng thời tăng cường sử dụng phương tiện dạy học hiện đạt và công
nghệ thông tin hợp lí hỗ trợ dạy học.
Phương tiện dạy học có vai trò quan trọng trong việc đổi mới phương
pháp dạy học, nhằm tăng cường tính trực quan và thí nghiệm, thực hành trong
dạy học. Việc sử dụng các phương tiện dạy học cần phù hợp với mối quan hệ
giữa phương tiện dạy học và phương pháp dạy học. Hiện nay, việc trang bị các
phương tiện dạy học mới cho các trường phổ thông từng bước được tăng cường.
Bản thân tôi đã khai thác tối đa hiệu quả của máy chiếu Projector hay màn hình
ti vi LCD 52 inch của nhà trường trong việc trình chiếu các hình ảnh, vi deo
minh họa.
Ở nội dung hệ sinh thái, bản thân tôi sử dụng nhiều website, công cụ tìm
kiếm để khai thác thông tin, hình ảnh, video, các bài giảng Elearning giới thiệu
về quần thể, quần xã, hệ sinh thái… Điều này rất hữu dụng và có tác dụng lớn
đối với học sinh, giúp học sinh có thể tự học ở nhà. Góp phần tăng lòng yêu
thích bộ môn đồng thời giải quyết được những khó khăn về thiết bị dạy học
trong nhà trường.

2.2.6. Tích cực trong việc tự học, tự nghiên cứu:
Giáo dục hiện nay đòi hỏi mỗi giáo viên không chỉ giỏi về chuyên môn
của mình mà đòi hỏi phải am hiểu nắm bắt các kiến thức mang tính chất thời sự ,
kiến thức các bộ môn khoa học khác, am hiểu pháp luật… để có thể tích hợp,
vận dụng giải quyết các vấn đề. Với nội dung hệ sinh thái, bản thân tôi đã tìm
hiểu nhiều nội dung kiến thức liên quan ở các bộ môn khác để tích hợp liên môn

Bình thường: 35,5%

Không thích: 16,1 %

- Lớp đối chứng:
Yêu thích: 48,4%

b. Kết quả khảo sát chất lượng
Lớp

Giỏi

Khá

Trung bình

Yếu

Kém

SL

%

SL

%

SL


5

16.7

12

40

11

36.7

2

6.6

0

Tổng

11

18

24

39.3

22


đối
chứng)
So sánh kết quả giữa những lớp áp dụng các biện pháp mới và lớp đối
chứng và so với kết quả đầu năm học tôi thấy tỷ lệ học sinh khá giỏi ở lớp
nghiên cứu tăng lên rõ rệt, tỷ lệ khá giỏi đạt 57.3%, tỷ lệ học sinh trung bình và
yếu giảm. Trong khi lớp đối chứng không chuyển biến nhiều. Bên cạnh các lớp
áp dụng các phương pháp trên, học sinh có thái độ tốt hơn, yêu thích bộ môn
hơn, việc hình thành phát triển các năng lực của học sinh đặc biệt là các năng
lực chung như giao tiếp, làm việc nhóm, giải quyết vấn đề... cũng nhiều hơn.

3. PHẦN KẾT LUẬN

21


3.1. Ý nghĩa của đề tài
Việc đổi mới phương pháp dạy học đòi hỏi những điều kiện thích hợp về
phương tiện, cơ sở vật chất và tổ chức dạy học, điều kiện về tổ chức, quản lý.
Có rất nhiều phương hướng đổi mới phương pháp dạy học với những cách tiếp
cận khác nhau, trên đây chỉ là một số phương pháp mà tôi đã áp dụng và thấy
có hiệu quả trong giảng dạy nội dung kiến thức hệ sinh thái.
Qua kiểm tra khảo sát trên 2 lớp áp dụng những giải pháp trên và một lớp
đối chứng , tôi nhận thấy học sinh có chuyển biến rõ rệt và đã tạo được hứng thú
học tập cho học sinh đối với bộ môn nói chung và đối với nội dung kiến thức về
hệ sinh thái nói riêng. Trong các giờ học, học sinh luôn tự giác tìm tòi kiến thức
được thể hiện qua các hoạt động dưới sự hướng dẫn của giáo viên. Các tiết học
trở nên sôi nổi tránh được sự nhàm chán, học sinh hứng thú tích cực hơn trong
học tập.
Tóm lại, việc đổi mới phương pháp dạy học đòi hỏi những điều kiện
thích hợp về phương tiện, cơ sở vật chất và tổ chức dạy học, điều kiện về tổ

- Thương xuyên tổ chức các buổi hội thảo đổi mới phương pháp để giáo
viên có dịp trao đổi, cọ xát, học hỏi kinh nghiệm nhiều hơn.
- Tăng cường hỗ trợ các trang thiết bị, đồ dùng dạy học đảm bảo đáp ứng
nhu cầu dạy học.
- Có sự nghiên cứu trong việc thiết kế phòng học, bàn ghế phù hợp hơn
với nhu cầu đổi mới dạy học, đặc biệt phù hợp với nhiều hình thức dạy học : như
học nhóm, hoạt động cá nhân, nghe thuyết trình…
Trên đây là sáng kiến kinh nghiệm mà bản thân tôi tích lũy được trong
những năm học vừa qua, những vấn đề bản thân tôi trình bày trong phạm vi đề
tài này chắc chắn không thể tránh khỏi những hạn chế, song nó đã phần nào đem
lại kết quả trong giảng dạy bộ môn. Kính mong hội đồng khoa học nhà trường
và cấp trên, các thầy giáo cô giáo góp ý để sáng kiến được hoàn thiện hơn, góp

23


phần nâng cao chất lượng dạy và học trong nhà trường nói chung và bộ môn
Sinh học nói riêng.
Tôi xin chân thành cảm ơn !

PHẦN XÁC NHẬN
CỦA HỘI ĐỒNG KHOA HỌC NHÀ TRƯỜNG
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
………………
24


……………………………………………………………………………………
………